9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Sözün İnceliği

Şiir: San’at

söz sanatları
imge
sembol
edebî metin
öğretici metin
açık ve örtük ileti
güzel sanatlar
teşbih

'San'at' şiirinde ne anlatılır?

San'at şiiri, Faruk Nafiz Çamlıbel'in Batı'ya dönük güzellik arayışı yerine Anadolu'yu, onun insanını ve millî kültürünü sanatın asıl kaynağı olarak gördüğü şiirdir. Şair iki farklı sanat anlayışını "sen" ve "biz" karşıtlığıyla yan yana koyar: karşısındaki kişi bir mabette ince bir mozayik ararken şairi bir sülüs yazı ya da bir parça yeşil çini heyecanlandırır. Beyaz bir kelebeğin raksı yerine zeybeğin toprağa diz vuruşu şairin kalbini kımıldatır. Şiir, Anadolu'yu yazılmamış bir destana benzeterek ayrılan yolları ilan eden dizelerle biter. Faruk Nafiz, Beş Hececiler arasında yer alır ve memleket edebiyatı anlayışıyla Anadolu'yu sade bir dille anlatır; en bilinen şiiri Han Duvarları'dır. Şiirde teşbih, istiare ve tezat gibi söz sanatları anlamı zenginleştirir. Teşbihte benzeyen ile benzetilen birlikte bulunur; yalnızca biri söylenirse istiare olur.

Şiir: San’at: konu anlatımı ve özeti

Faruk Nafiz Çamlıbel'in San'at şiiri, iki farklı sanat anlayışını "sen" ve "biz" karşıtlığıyla yan yana koyar. Şair, Batı'ya dönük güzellik arayışı yerine Anadolu'yu, onun insanını ve millî kültürünü sanatın asıl kaynağı olarak görür.

Faruk Nafiz, Beş Hececiler arasında yer alır; memleket edebiyatı anlayışıyla Anadolu'yu sade bir dille anlatır. Han Duvarları en bilinen şiiridir.
Sanat, insanın duygu, düşünce ve hayallerini eserlere yansıtmasıdır. Güzel sanatlar plastik (görsel), fonetik (işitsel) ve ritmik (dramatik) olarak üçe ayrılır.
Edebiyatın malzemesi dildir; maddi bir araca bağlı olmayan, zihinsel bir sanattır. Tarih, sosyoloji ve psikolojiyle yakından ilişkilidir.
Edebî metin kurmacadır ve öznel bakışla yazılır; öğretici metin ise gerçeği olduğu gibi aktarıp bilgi verir.
Şair kelimelere yeni anlamlar yükleyerek imge ve sembol oluşturur. Bu da açık ve örtük iletilerle zengin bir anlam katmanı doğurur.
Bu bölümde çalışılan söz sanatları: teşbih, açık ve kapalı istiare, tezat, mecazımürsel, teşhis, intak, mübalağa, tenasüp, tecahülüarif, hüsnütalil ve telmih.
Dil bilgisinde kelimenin sözlük ve bağlam anlamı, güncel yazım, üç noktanın kullanımı ve ses olayları ele alınır.

Unutma: Teşbihte benzeyen ile benzetilen mutlaka bulunur; ikisinden yalnızca biri söylenirse artık istiare vardır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Söz sanatlarını ayırmanın en kolay yolu, dizeye sırayla birkaç soru sormaktır.

Bir şey başka bir şeye benzetiliyor mu? Benzerlik yoksa teşbih ve istiareyi bir kenara bırak.
Benzeyen ve benzetilen ikisi de söylenmiş mi? İkisi de varsa teşbihtir: "Çocuk, bir kuş gibi hafifti." (benzeyen: çocuk, benzetilen: kuş, edat: gibi, yön: hafiflik)
Yalnızca biri mi var? Sadece benzetilen söylenmişse açık istiare, sadece benzeyen söylenip benzetilenin bir özelliği verilmişse kapalı istiaredir: "Rüzgâr bütün gece uludu." (rüzgâr kurda benzetilmiş, kurt söylenmemiş)

Günlük hayattan: "Kardeşim tam bir arı, hiç durmuyor." dediğinde kardeşini arıya benzetiyorsun ve ikisini de söylüyorsun; bu, edatsız bir teşbihtir.

Sık yapılan hata: İnsan dışı bir varlığa verilen her özelliği kişileştirme saymak. Doğrusu: Teşhis için varlığa insana ait bir özellik verilmelidir. "Rüzgâr uludu" dizesinde rüzgâra insanın değil kurdun özelliği verildiği için teşhis yoktur, kapalı istiare vardır.

Derinleş

San'at şiirindeki "sen" ve "biz" karşıtlığı bugün de yaşıyor: Müzikte, sinemada ya da giyim tasarımında yerel olanla dünyada beğenilen arasında seçim yapılıyor. Anadolu'dan bir motifi ya da ezgiyi kullanan güncel bir eser (şarkı, afiş, kumaş deseni) bul. Eserde yerel öge yalnızca bir süs olarak mı kullanılmış, yoksa eserin bakışını ve anlamını mı belirliyor? Kararını verirken kullandığın ölçütleri yaz ve bir arkadaşının seçtiği örnekle karşılaştır.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE2.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme

Bu konuda neler var?

Faruk Nafiz Çamlıbel

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir sanat dergisindeki yazıda şöyle deniyor: “Ressam renklerle, besteci seslerle, heykeltıraş taşla çalışır. Şairin elindeki malzemeyi ise herkes her gün kullanır; usta, onu gündelik işinden alıp yepyeni bir düzene sokar.” Yazıya göre edebiyatı ortaya çıkaran temel malzeme hangisidir?
- A) Renk
- B) Ses ve nota
- C) Taş ve mermer
- D) Çizgi ve biçim
- E) Dil
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dil
Herkesin her gün kullandığı ve şairin yeni bir düzene soktuğu malzeme dildir; edebiyat, dili sanatlı biçimde kullanır. Ses ve nota çekici görünebilir, çünkü şiirde ses de önemlidir; ancak ses ve nota müziğin malzemesidir.
Kolay
2Bir öğrenci, kış başında yazdığı şiirde şu dizelere yer veriyor: “Bu yıl kar erken yağdı, yollar beyaza kesti; Belki de gidişini örtmek içindi, kim bilir.” Öğrencinin bu dizelerde kullandığı söz sanatı hangisidir?
- A) Mübalağa
- B) Tecahülüarif
- C) Mecazımürsel
- D) Tezat
- E) Hüsnütalil
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hüsnütalil
Karın yağması doğal bir olaydır; şair bunu sevgilinin gidişini örtme isteği gibi güzel ve hayalî bir nedene bağlamıştır. Bu, hüsnütalildir. “Kim bilir” ifadesi tecahülüarifi düşündürebilir; ancak şair bildiği bir şeyi bilmezden gelmiyor, olaya hayalî bir gerekçe buluyor.
Kolay
3Edebiyat kulübünün panosunda bir şair şöyle tanıtılıyor: “Han Duvarları ve Çoban Çeşmesi şiirleriyle tanınır. Gençliğinde aruzla yazdıktan sonra halkın söyleyişine yakın bir ölçüye yönelmiş, Anadolu’nun insanını ve manzarasını şiirine taşımıştır.” Panoda tanıtılan Faruk Nafiz Çamlıbel, Türk edebiyatında hangi topluluk içinde anılır?
- A) Beş Hececiler
- B) Servet-i Fünun
- C) Garip Akımı
- D) Yedi Meşaleciler
- E) Hisarcılar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Beş Hececiler
Han Duvarları ve Çoban Çeşmesi’nin şairi Faruk Nafiz Çamlıbel, aruzdan hece ölçüsüne geçen ve memleket edebiyatını benimseyen Beş Hececiler arasında yer alır. Yedi Meşaleciler de hece ölçüsüyle yazmıştır; ancak bu topluluk 1928’de Beş Hececilerin memleketçi anlayışına tepki olarak doğmuştur.
Kolay
4Bir kültür merkezinin haftalık programında şu etkinlikler yer alıyor: pazartesi minyatür sergisi, salı keman dinletisi, çarşamba şiir dinletisi, perşembe sahnede bir oyunun gösterimi, cuma ebru atölyesi. Güzel sanatların sınıflandırmasına göre bu etkinliklerden hangisi ritmik (dramatik) sanatlar grubuna girer?
- A) Pazartesi günkü minyatür sergisi
- B) Salı günkü keman dinletisi
- C) Çarşamba günkü şiir dinletisi
- D) Perşembe günkü oyun gösterimi
- E) Cuma günkü ebru atölyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Perşembe günkü oyun gösterimi
Tiyatro, bale, opera ve sinema gibi sahnede hareket ve sesin birlikte kullanıldığı sanatlar ritmik (dramatik) sanatlardır. Keman dinletisi de ritimle ilgili gibi görünse de müzik, edebiyatla birlikte fonetik sanatlardandır; minyatür ve ebru ise plastik sanatlardır.
Kolay
5Bir edebiyat dergisinde Faruk Nafiz Çamlıbel’in “Beş Hececiler” arasında anıldığı yazıyor. Bu adlandırmanın dayandığı ortak özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca beşer şiir kitabı yayımlamaları
- B) Şiirlerinde hece ölçüsünü benimsemeleri
- C) Şiirlerini beş dizelik bentlerle yazmaları
- D) Divan şiirinin aruz ölçüsünü sürdürmeleri
- E) Aynı yıl doğmuş beş şair olmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şiirlerinde hece ölçüsünü benimsemeleri
Beş Hececiler, şiirlerinde hece ölçüsünü kullanan beş şaire verilen addır. Aruzu sürdürmek bu şairlerin tutumunun tam tersidir.
Kolay
6Elif, şiir defterine şu dizeyi yazıyor: “Rüzgâr, pencereme vurup ağladı bütün gece.” Bu dizede öne çıkan söz sanatı hangisidir?
- A) Tezat
- B) Telmih
- C) Teşhis
- D) Tenasüp
- E) Tecahülüarif
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Teşhis
Ağlamak insana ait bir davranıştır; rüzgâra bu özellik verildiği için kişileştirme (teşhis) vardır. Rüzgâr konuşturulmadığı için intak da söz konusu değildir.
Kolay
7Zeynep, sevdiği bir şiirden şu dizeyi seçiyor: “Bilmem ki gözlerin mi, yoksa yıldızlar mı parlıyor?” Bu dizede hangi söz sanatı vardır?
- A) Hüsnütalil
- B) Telmih
- C) Mübalağa
- D) Tenasüp
- E) Tecahülüarif
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tecahülüarif
Şair gerçeği bildiği hâlde bilmiyormuş gibi davranarak soru sormaktadır; bu tecahülüariftir. Dizede bir olaya güzel bir neden gösterilmediği için hüsnütalil yoktur.
Kolay
8San’at şiirinde bale ile zeybek oyunu karşılaştırılır. Bu iki sanat dalı, güzel sanatların hangi grubunda yer alır?
- A) Plastik (görsel) sanatlar
- B) Ritmik (dramatik) sanatlar
- C) Fonetik (işitsel) sanatlar
- D) Uygulamalı el sanatları
- E) Süsleme sanatları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ritmik (dramatik) sanatlar
Bale ve zeybek gibi dans türleri hareket ve ritme dayandığı için ritmik (dramatik) sanatlardandır. Plastik sanatlar resim, heykel, mimari gibi göze hitap eden dallardır.
Kolay
9Okul kütüphanesinde öğrencilere metin türlerini tanıtan bir etkinlik yapılıyor. Aşağıdakilerden hangisi öğretici metin özelliği taşır?
- A) Yalnız kalan bir martının denizle konuşmasını anlatan masal
- B) Bir köy düğününü hayalî kişilerle canlandıran hikâye
- C) Kurbağaların yaşam döngüsünü evre evre anlatan ansiklopedi maddesi
- D) Sonbaharı hüzünlü bir yolcuya benzeten bir şiir
- E) Uzayda yaşayan bir çocuğun maceralarını anlatan roman
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kurbağaların yaşam döngüsünü evre evre anlatan ansiklopedi maddesi
Öğretici metin gerçeği olduğu gibi aktarıp bilgi verir; ansiklopedi maddesi bu özelliği taşır. Masal, hikâye, şiir ve roman ise kurmaca ve öznel olduğu için edebî metindir.
Kolay
10Muhtar, mahalledeki düğünü anlatırken “Bütün mahalle düğüne koştu.” diyor. Bu cümlede “mahalle” sözcüğüyle yapılan söz sanatı hangisidir?
- A) Kapalı istiare
- B) Teşhis
- C) Tenasüp
- D) Mecazımürsel
- E) Mübalağa
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mecazımürsel
“Mahalle” sözcüğü benzetme amacı güdülmeden mahallede yaşayanların yerine kullanılmıştır; bu mecazımürseldir. Mahalleye insan özelliği verilmediği için teşhis yoktur.
Kolay
11Bir şiirde güvercin barışı, zincir esareti, yol da hayatın kendisini temsil ediyor. Şairin bu kullanımında aşağıdakilerden hangisi vardır?
- A) Sembol
- B) Telmih
- C) Tenasüp
- D) Tecahülüarif
- E) Tezat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sembol
Somut varlıkların soyut kavramları temsil edecek biçimde kullanılması sembol oluşturur. Telmih bilinen bir olay ya da kişiye gönderme yapmaktır; burada böyle bir gönderme yoktur.
Kolay
12Yaz tatilinde dedesinin bahçesini anlatan Can şöyle yazıyor: “Bahçede gül, sümbül, lale, menekşe açmış; bülbül de dalda ötüyordu.” Bu cümlede hangi söz sanatı vardır?
- A) Tezat
- B) Teşhis
- C) Mecazımürsel
- D) Telmih
- E) Tenasüp
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tenasüp
Gül, sümbül, lale, menekşe ve bülbül birbiriyle ilgili kavramlardır; bunların bir arada kullanılması tenasüptür. Cümlede karşıt kavram olmadığından tezat yoktur.
Kolay
13San’at şiirinde “Karşımızda dururken / Yazılmamış bir destan gibi Anadolu’muz” denir. Bu benzetmede benzeyen öge hangisidir?
- A) destan
- B) gibi
- C) Anadolu
- D) yazılmamış
- E) türküler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Anadolu
Benzetmede asıl anlatılmak istenen ve bir başka şeye benzetilen öge Anadolu’dur. “Destan” ise benzetilen ögedir; “gibi” benzetme edatıdır.
Kolay
14Bir öğrenci şiirinde “Ferhat gibi dağları delsem de varamam sana” dizesini kullanıyor. Bu dizede bilinen bir halk hikâyesine gönderme yapılarak hangi söz sanatı yapılmıştır?
- A) Telmih
- B) Tecahülüarif
- C) Hüsnütalil
- D) İntak
- E) Tezat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Telmih
Ferhat ile Şirin hikâyesine gönderme yapıldığı için telmih vardır. Hüsnütalil bir olaya güzel bir neden bulmaktır; dizede böyle bir neden gösterilmez.
Kolay
15Kerem, San’at şiirindeki “san’at, bahâr, mûsikî” sözcüklerini bugünkü yazım kurallarına göre yazmak istiyor. Doğru yazım aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
- A) san’at, bahar, musiki
- B) sanat, bahâr, mûsiki
- C) sanat, behar, müzikî
- D) sanat, bahar, musiki
- E) sa’nat, bahar, mûsikî
Cevabı göster
Doğru cevap: D) sanat, bahar, musiki
Güncel yazımda bu sözcükler kesme ve düzeltme işareti kullanılmadan “sanat, bahar, musiki” biçiminde yazılır. Diğer seçeneklerde eski yazım izleri ya da yanlış harfler vardır.
Kolay
16San’at şiirinde şair “Bizim diyarımız da binbir bahârı saklar!” der. Bu dizede “bahar” sözcüğünün kazandığı anlam aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yılın ilk mevsimi olan ilkbahar
- B) Pek çok güzellik ve zenginlik
- C) Ağaçlarda açan çiçeklerin tamamı
- D) Uzun süren yağmurlu günler
- E) Gençlik yıllarının sona ermesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pek çok güzellik ve zenginlik
Dizede “bahar” sözlük anlamının dışında Anadolu’nun sahip olduğu güzellikleri ve zenginlikleri anlatır. İlkbahar anlamı sözcüğün sözlükteki anlamıdır, dizedeki anlamı değildir.
Kolay
17Mehmet Kaplan, Faruk Nafiz Çamlıbel’in “Han Duvarları” şiirini incelerken şu değerlendirmeyi yapar: Şairin üç gün süren yolculuğunu arabayla yapması, dış dünyadaki varlıkları ayrıntılı biçimde görmesini ve Anadolu coğrafyasını yakından tanımasını sağlamıştır; sürat ve konfor ise dış dünyaya ait algıların ayrıntısını siler, izlenimleri yumuşatır. Bu değerlendirmeye göre, aynı yolu hızlı ve konforlu bir taşıtla geçen bir şairin şiirinde aşağıdakilerden hangisi beklenir?
- A) Yer adlarının daha sık ve eksiksiz anılması
- B) Yol boyunca görülenlere ait ayrıntıların azalması
- C) Anadolu’nun sert gerçeğinin daha keskin yansıması
- D) Gözleme dayalı ögelerin şiirde daha çok yer tutması
- E) Yolculuk izlenimlerinin daha çarpıcı aktarılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yol boyunca görülenlere ait ayrıntıların azalması
Değerlendirmeye göre ayrıntılı gözlemi mümkün kılan, yolculuğun yavaş yapılmasıdır; sürat ve konfor ayrıntıyı siler, izlenimleri yumuşatır. Bu yüzden hızlı giden şairin şiirinde yol boyunca görülenlerin ayrıntısı azalır. Öteki seçenekler ayrıntının ve izlenim gücünün arttığını söyler; bu, değerlendirmenin tersidir.
Kolay
18San’at şiirinde “sen” diye seslenilen kişi için “Gezersin kırk asırlık bir mabedin içini” denir. Bir asır yüz yıldır. Bu dizede “kırk asırlık” sözüyle mabetle ilgili anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yapının kırk yılda tamamlandığı
- B) Yapının kırk yıl önce onarıldığı
- C) Yapıyı kırk ustanın birlikte yaptığı
- D) Yapının çok eski çağlardan kaldığı
- E) Yapının kırk ayrı bölümden oluştuğu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yapının çok eski çağlardan kaldığı
Asır yüzyıl demektir; “kırk asırlık” sözü yapının binlerce yıllık, yani çok eski olduğunu anlatır. Dizede yapım süresinden, onarımdan, usta ya da bölüm sayısından söz edilmez; “kırk” sayısını bunlara bağlamak “asır” sözcüğünü gözden kaçırmaktır.
Orta
19Sınıf başkanı Defne, otuz iki öğrencinin kayıt yaptırdığı okul gezisi için panoya şu notu asıyor: “Geziye kayıt yaptıranlar: Ali, Ece, Mert, Zeynep...” Listenin tamamı ise öğretmendeki kayıt defterinde duruyor. Defne’nin cümlesinin sonundaki üç nokta hangi amaçla kullanılmıştır?
- A) Alıntıda atlanan bölümü göstermek
- B) Söylenmek istenmeyen bir sözü gizlemek
- C) Sayılarak bitirilmeyen örnekleri göstermek
- D) Kesik kesik konuşmayı göstermek
- E) Soru anlamı taşıyan bir cümleyi bitirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sayılarak bitirilmeyen örnekleri göstermek
Otuz iki kişiden yalnızca dördü yazılmış, geri kalanların da olduğu üç noktayla gösterilmiştir; üç nokta burada sayılarak bitirilmeyen örnekleri belirtir. Alıntıda atlanan bölüm için de üç nokta kullanılır; ancak Defne bir metinden alıntı yapmıyor, kendi listesini kısaltıyor.
Orta
20Bir hikâyede kahramanın ruh hâli şu cümleyle anlatılıyor: “Öfke, yüreğimde pençelerini bileyip duruyordu.” Öğretmen, öğrencilerden cümledeki benzetme ögelerini bulmalarını ve hangilerinin söylenip hangilerinin söylenmediğine bakmalarını istiyor. Bu cümlede kullanılan söz sanatı hangisidir?
- A) Açık istiare
- B) Kapalı istiare
- C) Teşbih
- D) Tenasüp
- E) Mecazımürsel
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kapalı istiare
Öfke yırtıcı bir hayvana benzetilmiş, benzetilen hayvan söylenmemiş, yalnızca ona ait “pençe bilemek” özelliği verilmiştir; yalnız benzeyenle yapılan bu benzetme kapalı istiaredir. Açık istiarede ise tersine yalnızca benzetilen söylenir, benzeyen (burada öfke) metinde yer almaz.

Ders videoları

MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)

9.Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Örnek Ders Anlatımı Kaynak: MEB

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.