9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Sözün İnceliği
Edebiyat Atölyesi – Yazma: Duygularımı Betimliyorum
- betimleme
- imge
- çağrışım
- düzyazı
- niteleyici kelimeler
- yazma süreci
- ağ günlüğü
Bir şiirden betimleyici yazı nasıl yazılır?
Bir şiirden betimleyici yazı, şiirin dörtlükleri düzyazıya çevrilip duygu ve tema korunarak renk, ses, koku ve hareket ayrıntılarıyla zenginleştirilmesiyle yazılır. Betimleme, kelimelerle resim yapmak, yani varlıkların özelliklerini okurun gözünde canlandırmaktır. Türk edebiyatında tablo altına şiir yazma geleneği vardır; Recaizade Mahmut Ekrem, Cenap Şahabettin ve Tevfik Fikret bu gelenekte eser vermiştir. Yazma öncesinde görsellerden yola çıkılarak imge, sembol ve çağrışım içeren dizeler denenir. Yazma sırasında San'at şiirinin dörtlüğü düzyazıya çevrilir, iki anlatım karşılaştırılır ve niteleyici kelimelerle bir betimleme yazılır. Dörtlüklerin açık ve örtük iletileri ile vatanseverlik, emek ve estetik gibi değerler görünür kılınır. Metin temaya uygunluk, imge kullanımı, akıcılık, yazım ve özgünlük ölçütleriyle değerlendirilir ve ağ günlüğünde paylaşılır. Sıfatlar anlatımı zenginleştirir, ancak aynı niteleyiciyi tekrar etmek etkiyi azaltır.
Edebiyat Atölyesi – Yazma: Duygularımı Betimliyorum: konu anlatımı ve özeti
Bu atölyede bir şiirin dörtlüklerini betimleyici bir düzyazıya dönüştürürsün. Amaç, şiirdeki duyguyu ve temayı koruyarak okurun zihninde canlı bir tablo çizmektir.
- Betimleme, kelimelerle resim yapmaktır: Varlıkların renk, ses, koku ve hareket gibi özelliklerini okurun gözünde canlandırırsın.
- Türk edebiyatında tablo altına şiir yazma geleneği vardır; Recaizade Mahmut Ekrem, Cenap Şahabettin ve Tevfik Fikret bu gelenekte eser veren şairlerdendir.
- Yazma öncesinde görsellerden yola çıkarak imge, sembol ve çağrışım içeren dizeler denersin.
- Yazma sırasında dörtlüğü düzyazıya çevirip iki anlatımı karşılaştırır, ardından niteleyici kelimelerle zenginleştirilmiş bir betimleme yazarsın.
- Yazında dörtlüklerin açık ve örtük iletilerini, işlenen değerleri (vatanseverlik, emek, estetik gibi) görünür kılmalısın.
- Değerlendirme ölçütleri: temaya ve ana duyguya uygunluk, imge kullanımı, söz varlığı, akıcılık, yazım ve noktalama, özgünlük.
- Yazma sonrasında öz ve akran değerlendirmesiyle metni düzenleyip ağ günlüğünde (blog) paylaşırsın.
Unutma: Betimlemede sıfatlar ve sıfat görevindeki kelime grupları anlatımı zenginleştirir; ama aynı niteleyiciyi tekrar etmek etkiyi azaltır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Betimleme yazarken kelimeleri bir kamera gibi kullanabilirsin.
- Çerçeveyi seç: Neyi betimleyeceğine karar ver (bir sabah, bir oda, bir yol).
- Genelden ayrıntıya in: Önce bütün görüntüyü, sonra tek tek ayrıntıları ver.
- Duyuları sırayla tara: Ne görülüyor, ne duyuluyor, nasıl kokuyor, dokununca nasıl?
- Duyguyu adlandırma, göster: "Çok hüzünlüydüm" yerine hüznü taşıyan bir görüntü seç.
Günlük hayattan: "Sınıf gürültülüydü" bir bilgi verir. "Sıraların gıcırtısı, kapının çarpması ve aynı anda konuşan yirmi ses birbirine karışıyordu" ise sınıfı okurun kulağında canlandırır.
Sık yapılan hata: Betimlemeyi art arda dizilmiş sıfatlara dönüştürmek ("güzel, büyük, yeşil, harika bir bahçe"). Doğrusu: Az ama özgün niteleyici seç ve her birini bir duyuya bağla: "çiğ kokan, ayak altında hışırdayan bir bahçe".
Derinleş
Müzelerde görme engelli ziyaretçiler için tabloların sesli betimlemeleri hazırlanıyor. Telif sorunu olmayan bir tablo ya da kendi çektiğin bir fotoğraf seç ve onu hiç görmemiş biri için en fazla on cümleyle betimle. Metni gözleri kapalı bir arkadaşına oku; neyi canlandırabildi, neyi canlandıramadı? Betimlemeni bu dönüte göre yeniden düzenle ve iki sürüm arasındaki farkları not et.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE4.1Öz yaşam öyküsünü oluşturabilmek için bir yazılı anlatım sürecini yönetebilme
TDE4.2Öz yaşam öyküsünü aktarmak için kendi üslup özelliklerini yansıtan bir yazılı anlatım içeriği oluşturabilme
Bu konuda neler var?
- Yazma Öncesi
- Yazma Sırası
- Yazma Sonrası
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Köyündeki yaz tatilini anlatan bir yazı hazırlayan Berkay, taslağına beş cümle yazmış. Öğretmeni bu cümlelerden yalnızca birinin betimleyici anlatıma örnek olduğunu, ötekilerin olay ya da bilgi aktardığını söylüyor. Berkay’ın taslağındaki betimleyici cümle hangisidir?
- A) Sabah erkenden kalkıp tarlaya gittik.
- B) Köye otobüsle altı saatte ulaştık.
- C) Dedem bu yıl seksen yaşına girdi.
- D) Akşam olunca hep birlikte sofraya oturduk.
- E) Kızıl kiremitli ev, sarı buğdaylar arasında duruyordu.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kızıl kiremitli ev, sarı buğdaylar arasında duruyordu.
Evin ve çevresinin renkleriyle okurun gözünde canlandırılması betimlemedir. Sofraya oturma cümlesi de bir sahneyi anlatır; ancak orada varlıkların görünüşü değil, yapılan bir eylem aktarılır.
Kolay
2Şiir okuma etkinliğinde Arda, “Sokak lambaları sararmış yapraklar gibi titriyordu” dizesini okuyunca gözünün önünde ıssız bir akşam sokağının canlandığını söylüyor. Öğretmen, şairin kelimelerle zihninde kurduğu ve okurun zihninde de canlanan bu görüntünün şiirde özel bir adı olduğunu belirtiyor. Öğretmenin sözünü ettiği kavram hangisidir?
- A) İmge
- B) Redif
- C) Ölçü
- D) Uyak
- E) Tema
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İmge
Kelimelerle okurun zihninde canlandırılan duyusal ve hayalî görüntüye imge denir. Tema da şiirin temel bir ögesidir; ancak tema şiirin işlediği soyut düşünce ya da duygudur, zihinde canlanan bir görüntü değildir.
Kolay
3Yazma atölyesinde betimleme paragraflarını bitiren öğrenciler, yazılarını öğretmenlerinin açtığı sınıf “ağ günlüğü”nde yayımlıyor. Burada her öğrenci tarih sırasıyla yazı ekleyebiliyor, arkadaşları da yazıların altına yorum bırakabiliyor. “Ağ günlüğü” ifadesi hangi yabancı kelimenin Türkçe karşılığıdır?
- A) Blog
- B) Forum
- C) E-posta
- D) Ansiklopedi
- E) Podcast
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Blog
Tarih sırasıyla yazıların eklendiği ve altına yorum yapılabilen kişisel ya da topluluk sayfasına blog denir; Türkçe karşılığı ağ günlüğüdür. Forumda da yorum yazılır; ancak forum bir tartışma ortamıdır, günlük gibi tarih sırasıyla yazı yayımlanan bir sayfa değildir.
Kolay
4Bir müze, 1890’lı yıllarda İstanbul’da çıkan resimli bir dergide basılmış bir tabloyu ve altına yazılmış şiiri yan yana sergiliyor. Açıklama kartında, derginin şairlerinin yayımlanan resimlerden etkilenerek şiir yazdığı ve bu geleneğin o dönemde yaygınlaştığı belirtiliyor. Tablo altına şiir yazma geleneğinde eser veren şair hangisidir?
- A) Yunus Emre
- B) Tevfik Fikret
- C) Karacaoğlan
- D) Âşık Veysel
- E) Fuzûlî
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tevfik Fikret
Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi Servet-i Fünun şairleri, dergide yayımlanan resimlerin altına şiir yazmıştır. Yunus Emre, Karacaoğlan ve Fuzûlî 19. yüzyıldan çok önce yaşamış; Âşık Veysel ise halk şiiri geleneğinde, saz eşliğinde şiir söylemiştir.
Kolay
5“Yaşlı çınarın altında, yeşil boyalı küçük bir kahvehane vardı.” Bu cümlede “kahvehane” sözcüğünü niteleyen sözcükler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) yaşlı, küçük
- B) çınarın, yeşil
- C) altında, boyalı
- D) yeşil boyalı, küçük
- E) yaşlı, yeşil boyalı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) yeşil boyalı, küçük
“Kahvehane” sözcüğünü “yeşil boyalı” ve “küçük” nitelemektedir. “Yaşlı” sözcüğü ise “çınar”ı niteler; bu yüzden onu içeren seçenekler yanlıştır.
Kolay
6Yazma atölyesinde öğretmen “Betimleme, kelimelerle resim yapmaktır.” diyor. Bu sözle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Betimleme yazılarının yanına mutlaka bir resim eklenir.
- B) Betimleme yalnızca ressamların kullandığı bir anlatım biçimidir.
- C) Betimlemede olaylar zaman sırasına göre aktarılır.
- D) Betimleme yapılırken renk adları kullanılmaz.
- E) Betimlemede varlıklar okurun gözünde canlanacak biçimde anlatılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Betimlemede varlıklar okurun gözünde canlanacak biçimde anlatılır.
Betimleme; renk, ses, koku, hareket gibi özellikleri kullanarak varlığı okurun zihninde canlandırmaktır. Olayların zaman sırasıyla aktarılması öykülemenin özelliğidir.
Kolay
7Atölye çalışmasında öğrenciler, yazılarını paylaşmak için bilişim öğretmeninin yardımıyla kişisel bir “blog” açıyor. Değerlendirme ölçütlerindeki “yabancı kelimeler yerine Türkçe kelimeleri kullanma” ilkesine göre “blog” yerine kullanılması gereken karşılık hangisidir?
- A) sanal pano
- B) ağ günlüğü
- C) e-dergi
- D) web defteri
- E) dijital albüm
Cevabı göster
Doğru cevap: B) ağ günlüğü
Ders kitabında “blog” sözcüğünün Türkçe karşılığı olarak “ağ günlüğü” kullanılır. “Web defteri” gibi karşılıklar hem yerleşmiş değildir hem de yabancı sözcük içerir.
Kolay
8Elif’in betimleme taslağında şu cümle var: “Mavi denizin kıyısında mavi bir kayık, mavi gökyüzünün altında sallanıyordu.” Öğretmeni bu cümleyi düzeltmesini istiyor. Öğretmenin uyarısının gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Aynı niteleyicinin tekrar edilmesi betimlemenin etkisini azaltmıştır.
- B) Cümlede hiç niteleyici kelime kullanılmamıştır.
- C) Cümlede olaylar zaman sırasına göre verilmemiştir.
- D) Cümlede yabancı kökenli kelimeler kullanılmıştır.
- E) Cümlede yalnızca koku duyusuna seslenilmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aynı niteleyicinin tekrar edilmesi betimlemenin etkisini azaltmıştır.
“Mavi” niteleyicisi üç kez tekrarlanmış, bu da anlatımı tekdüzeleştirmiştir. Cümlede niteleyici kelime bulunduğu için “hiç kullanılmamıştır” yargısı yanlıştır.
Kolay
9Öğrencilerin hazırladığı betimleme yazılarını değerlendirme ölçütlerinden biri “Bölümler arası geçişleri başarıyla yaparak yazılı ürünün kolay okunmasını sağlama” biçiminde açıklanmıştır. Bu açıklama hangi ölçüte aittir?
- A) Özgünlük
- B) Söz varlığı
- C) Temaya uygunluk
- D) Yazım ve noktalama
- E) Akıcılık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Akıcılık
Bölümler arası geçişlerin başarılı olması ve metnin kolay okunması akıcılık ölçütüyle ilgilidir. Söz varlığı ölçütü kelime hazinesinin zenginliğini değerlendirir.
Kolay
10Betimleme yazılarında varlıkların renk, biçim, büyüklük gibi özelliklerini bildirerek anlatımı zenginleştiren niteleyici kelimeler çoğunlukla hangi sözcük türündendir?
- A) Sıfat
- B) Bağlaç
- C) Edat
- D) Zamir
- E) Ünlem
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sıfat
Varlıkların renk, biçim ve büyüklük gibi özelliklerini bildiren sözcükler sıfattır. Zamirler adların yerini tutar; varlığı nitelemez.
Kolay
11Bir öğrenci, betimleme yazısında “Köyün üstünde gümüş bir sis, dağların omzuna şal gibi serilmişti.” cümlesini kullanıyor. Bu cümle aşağıdaki değerlendirme ölçütlerinden hangisini en çok karşılar?
- A) Yazım ve noktalama
- B) Akıcılık
- C) İmge ve çağrışım kullanımı
- D) Yabancı kelimelerden kaçınma
- E) Dörtlüklerin örtük iletisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İmge ve çağrışım kullanımı
Sisin şala benzetilmesi ve dağlara “omuz” verilmesi zihinde canlı bir görüntü oluşturur; bu imge ve çağrışım kullanımıdır. Cümle tek başına akıcılığı, yani bölümler arası geçişleri göstermez.
Kolay
12Atölye çalışmasında bir öğrenci önce kendi yazısını formla değerlendiriyor, sonra arkadaşının yazısını başka bir formla değerlendiriyor. Öğrencinin yaptığı bu iki değerlendirme türü sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
- A) Akran değerlendirme – öz değerlendirme
- B) Öğretmen değerlendirmesi – öz değerlendirme
- C) Öz değerlendirme – öğretmen değerlendirmesi
- D) Öz değerlendirme – akran değerlendirme
- E) Akran değerlendirme – öğretmen değerlendirmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Öz değerlendirme – akran değerlendirme
Kişinin kendi ürününü değerlendirmesi öz değerlendirme, arkadaşının ürününü değerlendirmesi akran değerlendirmedir. Sıranın ters verildiği seçenek bu iki kavramı karıştırmaktadır.
Kolay
13San’at şiirinin “Başka san’at bilmeyiz, karşımızda dururken / Yazılmamış bir destan gibi Anadolu’muz.” dizelerini betimleyecek olan Zeynep, yazısında bu dizelerdeki değeri öne çıkaracaktır. Zeynep’in öne çıkarması gereken değer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tutumluluk
- B) Vatanseverlik
- C) Dürüstlük
- D) Sabır
- E) Yardımseverlik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vatanseverlik
Dizelerde Anadolu bir destana benzetilir ve sanatın kaynağı olarak yüceltilir; bu vatan sevgisini gösterir. Tutumluluk, dürüstlük gibi değerler dizelerde işlenmez.
Kolay
14Atölye görevinde öğrencilerden San’at şiirinin dörtlüklerini düzyazıya çevirmeleri isteniyor. Bu çeviri sırasında öğrencinin koruması gereken en önemli unsur hangisidir?
- A) Dörtlüğün uyak düzeni
- B) Dizelerdeki hece sayısı
- C) Dörtlükteki dize sayısı
- D) Dizelerin büyük harfle başlaması
- E) Dörtlüğün teması ve ana duygusu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dörtlüğün teması ve ana duygusu
Yönergede yazının dörtlüklerin tema ve duygusunu koruması istenir. Uyak, hece sayısı ve dize düzeni şiire özgü biçim özellikleridir; düzyazıya çevrilince zaten ortadan kalkar.
Kolay
15Atölye görevinin yazma sonrası aşamasında öğrencilerin yapması gereken iş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Görsellerin yanına imge içeren dizeler yazmak
- B) Şiirin dörtlüklerini ilk kez düzyazıya çevirmek
- C) Dönütlere göre yazısını düzenleyip ağ günlüğünde paylaşmak
- D) Dörtlüklerde işlenecek değerleri tabloya yazmak
- E) Betimleme yazısını ilk taslak olarak oluşturmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dönütlere göre yazısını düzenleyip ağ günlüğünde paylaşmak
Yazma sonrası aşamada ürün paylaşılır, değerlendirilir, dönütlere göre düzenlenip ağ günlüğünde yayımlanır. Görsellerin yanına dize yazmak yazma öncesi aşamanın çalışmasıdır.
Kolay
16Aşağıdaki cümlelerin hangisinde betimleme vardır?
- A) Sabah erkenden kalktık, kahvaltı edip yola çıktık.
- B) Toplantı saat onda başladı ve öğlene kadar sürdü.
- C) Ders kitabının ikinci ünitesi şiir türüne ayrılmıştır.
- D) Kırmızı kiremitli evin önünde, sarı çiçekli bir ayva ağacı yükseliyordu.
- E) Otobüs durağa yaklaşınca yolcular ayağa kalktı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kırmızı kiremitli evin önünde, sarı çiçekli bir ayva ağacı yükseliyordu.
Doğru cümlede ev ve ağaç renk ve görünüş özellikleriyle anlatıldığı için betimleme vardır. Diğer cümleler olay aktarır ya da bilgi verir.
Kolay
17Bir okulun panosuna beş ayrı yazı asılacaktır. Öğretmen, bunlardan yalnızca birinde betimleyici anlatıma başvurmak gerektiğini, çünkü okurun anlatılan varlığı görmeden gözünde canlandırabilmesinin şart olduğunu söylüyor. Öğretmenin sözünü ettiği yazı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kulüp toplantısının gününü ve saatini bildiren duyuru
- B) Satranç turnuvasında dereceye girenlerin listesi
- C) Kütüphaneden kitap ödünç almanın adımlarını anlatan yazı
- D) Bahçede kaybolan kedinin tanınmasını sağlayacak ilan
- E) Kantinde uyulacak kuralları sıralayan uyarı yazısı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bahçede kaybolan kedinin tanınmasını sağlayacak ilan
Kayıp kedinin tanınabilmesi için renginin, büyüklüğünün, ayırt edici özelliklerinin okurun gözünde canlanacak biçimde anlatılması gerekir; bu betimlemedir. Duyuru, liste, işlem adımları ve kurallar bilgi verir ya da yönlendirir; bir varlığın görünüşünü canlandırmayı gerektirmez.
Kolay
18Yazma atölyesinin başında, Türk edebiyatında bir dönem etkili olmuş “tablo altına şiir yazma” geleneği tanıtılır: Resimle şiirin ortaklığından doğan bu gelenekte, tabloda yer alan varlıkların hissettirdikleri dizelere dönüştürülür. Aşağıdaki çalışmalardan hangisi bu geleneğe uygundur?
- A) Sevilen bir şiirde anlatılan manzarayı sulu boyayla resme dönüştürmek
- B) Bir kış manzarası resminin uyandırdığı duyguları altına dörtlükle yazmak
- C) Bir tablonun ressamını ve yapıldığı yılı tablonun altındaki etikete yazmak
- D) Bir tabloda görülen varlıkları düzyazıyla, tek tek sayarak listelemek
- E) Bir şiir kitabının kapağı için kitabın adına uygun bir resim seçmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir kış manzarası resminin uyandırdığı duyguları altına dörtlükle yazmak
Gelenekte çıkış noktası tablodur; tablodaki varlıkların uyandırdığı duygular dizelerle dile getirilir. Şiirden resim yapmak ya da kapak resmi seçmek bunun tersidir; etiket bilgisi yazmak ve varlıkları düzyazıyla listelemek ise duyguyu dizeye dönüştürmek değildir.
Orta
19Bir şiir dinletisinde “bayrak” kelimesinin geçtiği dizeyi dinleyen Melis, defterine “vatan, şehitler, bağımsızlık” kelimelerini not ediyor. Oysa şiirde bu kelimelerin hiçbiri geçmiyor. Melis’in yaşadığı bu durum hangi kavramla açıklanır?
- A) Uyak
- B) Ses tekrarı
- C) Çağrışım
- D) Hece ölçüsü
- E) Redif
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çağrışım
Bir kelimenin zihinde başka kavramları uyandırmasına çağrışım denir; “bayrak” kelimesi Melis’e şiirde geçmeyen kavramları hatırlatmıştır. Ses tekrarı da dinleyende etki bırakır; ancak bu etki seslerin tekrarlanmasından doğar, kelimenin anlamca uyandırdığı kavramlardan değil.
Orta
20Yazma atölyesinde öğrencilerden aşağıdaki dörtlüğü, duygu ve temasını koruyarak betimleyici bir düzyazıya dönüştürmeleri isteniyor: “Akşam çöker köyümün üstüne usul usul, Bacalardan yükselir mavi mavi bir duman. Ninem ocak başında, elinde eski bir yün, Bekler dağdan dönecek oğlunu her zaman.” Öğrencilerin yazdıklarından hangisi bu isteğe en uygundur?
- A) Köye akşam yavaşça inerken bacalardan mavimsi dumanlar yükseliyor; ocak başında yün ören nine, dağdan dönecek oğlunu sabırla bekliyor.
- B) Sabah olunca köyde herkes uyanıyor; nine yünlerini satmak için pazara gidiyor, oğlu da dağdan dönmüş, sofrada onu bekliyor.
- C) Köyde akşam oluyor, bacalar tütüyor; yalnızlıktan bunalan nine, oğlunu beklemekten vazgeçip şehre taşınmaya karar veriyor.
- D) Köyün bacalarından yükselen dumanlar havayı kirletiyor; nine ocak başında üşüyor ve kışın uzunluğundan sürekli yakınıyor.
- E) Köyde akşam serinliği bastırmış; nine ocağı yakıp yemek pişiriyor, dağdan dönen oğlu da sofrada ekmeğini bölüyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Köye akşam yavaşça inerken bacalardan mavimsi dumanlar yükseliyor; ocak başında yün ören nine, dağdan dönecek oğlunu sabırla bekliyor.
Akşamın usulca çökmesi, mavi duman, ocak başında yün tutan nine ve dağdan dönmesi beklenen oğul ögeleri ile bekleyişin hüzünlü duygusu yalnızca bu dönüştürmede korunmuştur. Oğlun dağdan dönüp sofraya oturduğu dönüştürme sahneyi koruyor gibi görünür; ancak şiirin temel duygusu olan bekleyişi ortadan kaldırmıştır.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.