9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Sözün İnceliği
Edebiyat Atölyesi – Konuşma: Düşüncelerimi Sunuyorum
- etkili konuşma
- altı şapkalı düşünme
- deneme
- vurgu ve tonlama
- beden dili
- söz varlığı
Etkili bir konuşma nasıl hazırlanır ve sunulur?
Etkili konuşma, düşünceyi hem doğru hem de dinleyiciyi sıkmadan aktarabilmektir. Konuşma, duygu ve düşünceyi aktarmanın en doğal yoludur; tatlı ve özenli bir dil dinleyiciyi etkilerken kaba bir dil kalp kırar. Yunus Emre de sözün gücünü "Söz ola kese savaşı" dizesiyle anlatır. Düşüncelerimi Sunuyorum atölyesinde bir deneme metninden yola çıkılarak okumanın insan hayatındaki önemi üzerine takım hâlinde konuşulur ve altı şapkalı düşünme tekniği kullanılır: Her takım bir şapka seçer; nesnel bilgileri bulur, duyguları anlatır, olumlu ve olumsuz yönleri tartışır, metni bir sloganla özetler ya da görüşleri toparlayıp karara varır. Konuşma planı dikkat çekici bir giriş, ana fikir etrafında tekrarsız bir gelişme ve etkili bir sonuçtan oluşur. Bağlama uygun kelimeler, duyulabilir ses, doğru vurgu ve tonlama, jest, mimik ve göz teması akıcılığı sağlar. "Iıı, şey, yani" gibi gereksiz tekrarlar akıcılığı bozar; kısa bir duraklama bunlardan daha iyidir.
Edebiyat Atölyesi – Konuşma: Düşüncelerimi Sunuyorum: konu anlatımı ve özeti
Bu atölyede bir deneme metninden yola çıkarak okumanın insan hayatındaki önemi üzerine takım hâlinde konuşma yaparsın. Etkili konuşma, düşünceni hem doğru hem de dinleyiciyi sıkmadan aktarabilmektir.
- Konuşma, duygu ve düşünceyi aktarmanın en doğal yoludur; tatlı ve özenli bir dil dinleyiciyi etkiler, kaba bir dil ise kalp kırar.
- Çalışmada "altı şapkalı düşünme" tekniği kullanılır: Her takım bir şapka seçer ve deneme metnine o şapkanın bakış açısıyla yaklaşır.
- Şapka görevleri: nesnel bilgileri bulmak, uyandırdığı duyguyu anlatmak, olumlu yönleri göstermek, olumsuz yönleri tartışmak, metni bir sloganla yaratıcı biçimde özetlemek ve sonunda tüm görüşleri toparlayıp karara varmak.
- Konuşma planı: dikkat çekici bir giriş, ana fikir etrafında tekrar yapmadan gelişme ve etkili bir sonuç.
- Söz varlığı önemlidir: Bağlama uygun kelimeler seçilir, yerleşmemiş yabancı kelimelerin yerine Türkçeleri kullanılır.
- Akıcılık ve beden dili: duyulabilir ses, doğru vurgu ve tonlama, uygun jest ve mimik, dinleyiciyle göz teması.
- Konuşma, verilen sürede yapılır; sonrasında öz, akran ve öğretmen değerlendirmesiyle geliştirilecek yönler belirlenir.
Unutma: Konuşurken "ııı, şey, yani" gibi gereksiz ses ve kelime tekrarları akıcılığı bozar; kısa bir duraklama bunlardan daha iyidir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Altı şapkalı düşünme, bir konuya sırayla farklı açılardan bakmayı sağlar. Şapkalar genellikle renkle anılır:
- Beyaz: Yalnızca bilgi ve veriler ("Metinde okuma hakkında hangi bilgiler var?")
- Kırmızı: Duygular ve sezgiler, gerekçe gerekmez.
- Sarı: Olumlu yönler ve yararlar.
- Siyah: Riskler, eksikler ve sorunlar.
- Yeşil: Yeni fikirler ve yaratıcı öneriler.
- Mavi: Süreci yönetmek, görüşleri toparlayıp karara bağlamak.
Günlük hayattan: Ailende hafta sonu planı yaparken biri hava durumunu söyler (beyaz), biri çok istekli olduğunu belirtir (kırmızı), biri yolun uzunluğunu hatırlatır (siyah). Sonunda biri herkesi dinleyip karar verir (mavi).
Sık yapılan hata: Siyah şapkayı her şeye karşı çıkmak sanmak. Doğrusu: Siyah şapka gerekçeli eleştiri yapar; bir sorunu gösterirken nedenini de söyler.
Derinleş
Okulunda gerçekten tartışılan bir konu seç (ders arası süreleri, kantin menüsü, kütüphanenin açık olduğu saatler). Altı şapkayı sırayla kullanarak bir sayfalık bir karar raporu hazırla. Raporu hazırlarken çoğunluğun duygusu (kırmızı) ile elindeki veriler (beyaz) çelişirse kararı neye göre verirsin? Bu çelişkiyi nasıl çözdüğünü raporun sonunda açıkla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE3.2Konusunu dilin zenginliğinden yararlanarak oluşturduğu konuşma içeriğini oluşturabilme
TDE3.3Konusunu dilin zenginliğinden yararlanarak oluşturduğu konuşmasında kural uygulayabilme
TDE3.4Kullandığı dil özelliklerinin konuşmasına etkisine yönelik süreci değerlendirebilme
Bu konuda neler var?
- Konuşma Öncesi
- Konuşma Sırası
- Konuşma Sonrası
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir konuşma yarışmasının jürisi, yarışmacıları değerlendirdiği formda “beden dili” başlığına ayrı bir puan veriyor. Yarışmacı Ece, konuşurken ellerini anlamı destekleyecek biçimde kullanıyor, yüz ifadesini konuya göre değiştiriyor ve salonun her yanındaki dinleyicilere bakıyor. Jürinin “beden dili” başlığı altında değerlendirdiği ögeler hangi seçenekte birlikte verilmiştir?
- A) Yazım ve noktalama kuralları
- B) Jest, mimik ve göz teması
- C) Kaynakça hazırlama
- D) Paragraf düzeni
- E) Kelime seçimi ve söz varlığı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Jest, mimik ve göz teması
Beden dili; jest, mimik, duruş ve göz teması gibi sözsüz iletişim ögelerini kapsar, Ece’nin el hareketleri, yüz ifadesi ve bakışları bunlara örnektir. Kelime seçimi de konuşmanın değerlendirilen bir yönüdür; ancak o sözlü anlatıma aittir, beden diline değil.
Kolay
2Okuma alışkanlığı üzerine beş dakikalık bir konuşma hazırlayan Yusuf, notlarını gelişme ve sonuç bölümleri için tamamlamış ama girişte ne yapacağına karar verememiştir. Yusuf’un konuşmasının giriş bölümünde yapması en uygun olan hangisidir?
- A) Konuşmayı birkaç cümleyle özetleyip hemen bitirmek
- B) Konudan bağımsız uzun bir anı anlatmak
- C) “Geçen ay kaç sayfa okudunuz?” gibi dikkat çekici bir soruyla konuya girmek
- D) Hazırladığı bütün örnekleri art arda sıralamak
- E) Dinleyicilerden yalnızca sessiz kalmalarını istemekle yetinmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) “Geçen ay kaç sayfa okudunuz?” gibi dikkat çekici bir soruyla konuya girmek
Giriş bölümünde dinleyicinin dikkatini çekecek bir soru ya da ifadeyle konuya girilir; bu, dinleyiciyi konuşmaya hazırlar. Örnekleri sıralamak konuyu hemen somutlaştırıyor gibi görünebilir; ancak örnekler gelişme bölümünde düşünceleri desteklemek için kullanılır.
Kolay
3Sınıfta deneme metinlerinden hareketle yapılacak konuşmalar için bir gözlem formu hazırlanıyor. Formun taslağına beş madde yazılmış; öğretmen bunlardan yalnızca birinin etkili konuşmanın özelliğini doğru yansıttığını, ötekilerin yanlış aktarıldığını söylüyor. Taslakta doğru yazılmış madde hangisidir?
- A) Dinleyiciyle göz temasından kaçınmak
- B) Verilen süreyi aşmak
- C) Bütün konuşmayı aynı tonla yapmak
- D) Arka sıralardan da duyulabilecek bir sesle konuşmak
- E) Konuşmanın tamamını notlardan okumak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Arka sıralardan da duyulabilecek bir sesle konuşmak
Etkili konuşmada ses bütün dinleyicilerin duyabileceği düzeyde olmalıdır; ayrıca göz teması kurulur, süreye uyulur ve vurgu-tonlama anlama göre değiştirilir. Notlardan okumak hata yapmayı önlüyor gibi görünebilir; ancak konuşmanın akıcılığını ve dinleyiciyle bağı zayıflatır.
Kolay
4Bir deneme üzerine altı şapkalı düşünme tekniğiyle tartışma yapılıyor. Beyaz, kırmızı, siyah, sarı ve yeşil şapkalı takımlar görüşlerini sırayla açıkladı; söz şimdi tartışmayı kapatacak olan mavi şapkalı takımda. Mavi şapkalı takımın bu son aşamada yapması gereken iş hangisidir?
- A) Tüm görüşleri toparlayıp karara varmak
- B) Metindeki nesnel bilgileri bulmak
- C) Metnin olumsuz yönlerini tartışmak
- D) Metnin uyandırdığı duyguları anlatmak
- E) Metne yeni ve yaratıcı fikirler eklemek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tüm görüşleri toparlayıp karara varmak
Altı şapkalı düşünmede mavi şapka süreci yönetir; son aşamada ortaya konan bütün görüşleri toparlayıp bir sonuca ve karara varır. Yeni ve yaratıcı fikirler üretmek de tartışmaya katkı sağlar; ancak bu yeşil şapkanın görevidir.
Kolay
5Altı şapkalı düşünme çalışmasında Can’ın takımı, deneme metnindeki kanıtlanabilir bilgileri ve nesnel anlatımları bulmakla görevlendiriliyor. Can’ın takımının taktığı şapka hangi renktedir?
- A) Kırmızı
- B) Siyah
- C) Yeşil
- D) Beyaz
- E) Mavi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Beyaz
Beyaz şapka nesnel bilgileri ve verileri temsil eder. Kırmızı şapka duyguları, mavi şapka ise özetleme ve karar vermeyi temsil eder.
Kolay
6Altı şapkalı düşünme çalışmasında Zeynep’in takımı, okunan denemedeki iletinin iyimser ve olumlu yönlerini ortaya koyacaktır. Zeynep’in takımının şapkası hangi renktedir?
- A) Siyah
- B) Sarı
- C) Beyaz
- D) Kırmızı
- E) Yeşil
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sarı
Sarı şapka olumlu ve iyimser bakışı temsil eder. Siyah şapka ise tam tersine olumsuz yönleri ve riskleri tartışır.
Kolay
7Konuşma sırasında Mehmet’in takımı, öğretmenin verdiği beş dakikalık süreyi aşarak on iki dakika konuşuyor. Bu takım hangi değerlendirme ölçütünde puan kaybeder?
- A) Beden dili
- B) Söz varlığı
- C) Zaman yönetimi
- D) Organizasyon
- E) Akıcılık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Zaman yönetimi
Konuşmada süreyi etkin kullanmak zaman yönetimi ölçütüyle değerlendirilir. Süreyi aşmak doğrudan bu ölçütü zayıflatır.
Kolay
8Altı şapkalı düşünme çalışmasında bir takımın görevi, takımlardan gelen tüm görüşleri dinleyip özetlemek ve konu hakkında bir karara varmaktır. Bu takım hangi renk şapkayı takmıştır?
- A) Yeşil
- B) Mavi
- C) Beyaz
- D) Sarı
- E) Kırmızı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mavi
Mavi şapka süreci yönetir; tüm düşünceleri toparlayıp özetler ve karara varır. Yeşil şapka ise yeni ve yaratıcı fikirler üretir.
Kolay
9Tatlı Dile Dair metninde “Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.” atasözüne yer verilir. Bu atasözüyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yılanlar insan sesine karşı duyarlı hayvanlardır.
- B) İnsan, tehlikeli hayvanlardan uzak durmalıdır.
- C) Kaba sözler insanları korkutup kaçırır.
- D) Güzel söz, en zor durumdaki insanı bile yumuşatıp ikna eder.
- E) Hayvanlarla konuşmak onları evcilleştirir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Güzel söz, en zor durumdaki insanı bile yumuşatıp ikna eder.
Atasözü, tatlı dilin en inatçı ya da öfkeli kişiyi bile yumuşattığını mecazlı biçimde anlatır. Metinde de “Yılan pek insan dilinden anlamaz” denerek sözün mecaz olduğu belirtilir.
Kolay
10Konuşma yapan Elif, dinleyicilerin yüzüne bakmadan, gözlerini sürekli kâğıdına dikerek konuşuyor. Elif’in konuşmasında hangi ölçüt zayıf kalmıştır?
- A) Söz varlığı
- B) Zaman yönetimi
- C) Planlama
- D) İş birliği
- E) Beden dili
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Beden dili
Dinleyicilerle göz teması kurmak beden dili ölçütünün parçasıdır. Elif’in kelime seçimi ya da süreyi kullanmasıyla ilgili bir sorun belirtilmemiştir.
Kolay
11Konuşma atölyesinde takımlar görevleri aralarında paylaşıyor. Bir takımdaki Can, takımın seçtiği şapkanın görevi dışında kendi istediği konuları anlatıyor. Can’ın bu davranışı hangi ölçütü olumsuz etkiler?
- A) Akıcılık
- B) Beden dili
- C) Zaman yönetimi
- D) İş birliği
- E) Söz varlığı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İş birliği
İş birliği ölçütü, takımdaki görev paylaşımına uygun olarak seçilen şapkanın görevini yerine getirmeyi değerlendirir. Can’ın sesi ya da süreyi kullanmasıyla ilgili bir sorun belirtilmemiştir.
Kolay
12Altı şapkalı düşünme çalışmasında Emre’nin takımı, denemedeki iletinin doğurabileceği sakıncaları ve olumsuz yönleri tartışacaktır. Emre’nin takımının şapkası hangi renktedir?
- A) Sarı
- B) Siyah
- C) Kırmızı
- D) Yeşil
- E) Beyaz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Siyah
Siyah şapka eleştirel bakışı, olumsuz yönleri ve riskleri temsil eder. Sarı şapka ise olumlu yönleri gösterir.
Kolay
13Konuşma atölyesinin son aşamasında öğrenciler, öğretmen ve arkadaşlarından gelen dönütleri öz değerlendirmeleriyle karşılaştırıyor. Bu karşılaştırmanın amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Geliştirilmesi gereken yönleri görmek
- B) Takımlar arasında kazananı ilan etmek
- C) Konuşmanın metnini ezberlemek
- D) Konuşma süresini yeniden hesaplamak
- E) Şapkaların renklerini değiştirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Geliştirilmesi gereken yönleri görmek
Dönütlerle öz değerlendirmenin karşılaştırılması, öğrencinin sonraki konuşmalarda geliştirmesi gereken yönleri görmesini sağlar. Bir yarışma ilan etmek çalışmanın amacı değildir.
Kolay
14Bir takım, deneme metnini “Kitap açan, dünyasını açar!” sloganıyla yaratıcı biçimde özetliyor. Bu görev, altı şapkalı düşünme tekniğinde hangi renk şapkaya aittir?
- A) Sarı
- B) Beyaz
- C) Mavi
- D) Yeşil
- E) Siyah
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yeşil
Yeşil şapka yaratıcılığı ve yeni fikirleri temsil eder; metni bir sloganla anlatmak bu şapkanın görevidir. Mavi şapka ise yaratıcı öneri değil, tüm görüşleri toparlayıp karar verir.
Kolay
15Güzel ve tatlı konuşan bir kişi için “Ağzından bal akıyor.” denir. Bu sözde “bal” ile kastedilen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Konuşmanın tatlılığı ve hoşluğu
- B) Kişinin çok yemek yemesi
- C) Kişinin çok hızlı konuşması
- D) Konuşmanın gereğinden uzun sürmesi
- E) Kişinin sesinin çok yüksek olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Konuşmanın tatlılığı ve hoşluğu
“Ağzından bal akmak” deyimi, kişinin tatlı, hoş ve etkileyici konuşmasını anlatır. Bal sözcüğü burada mecaz anlamda kullanılmıştır; yemekle ilgisi yoktur.
Kolay
16Yunus Emre’nin “Söz ola kese savaşı / Söz ola kestire başı / Söz ola ağulu aşı / Yağ ile bal ede bir söz” dizelerinde vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Savaşları yalnızca güçlü ordular sona erdirebilir.
- B) Yemeklerin lezzeti yağ ve bal ile artırılabilir.
- C) İnsan az konuşmalı, hiçbir zaman fikir bildirmemelidir.
- D) Söz, yerinde kullanılırsa iyiliğe, yerinde kullanılmazsa kötülüğe yol açar.
- E) Söz, insan hayatında önemli bir etkiye sahip değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Söz, yerinde kullanılırsa iyiliğe, yerinde kullanılmazsa kötülüğe yol açar.
Dizelerde sözün savaşı bitirebileceği, baş kestirebileceği ve zehirli aşı bal edebileceği söylenerek gücü ve doğru kullanımının önemi vurgulanır. “Yağ ile bal” ifadesi mecazdır; yemekle ilgili bir öğüt değildir.
Kolay
17Şevket Rado, “Tatlı Dile Dair” adlı yazısında şöyle der: “Allah bir adama her şeyin tatlısını, yalnız dilin acısını verdi mi, ne yapsan kâr etmez. Öylesinin sevimli, cana yakın olmasına imkân yoktur.” Bu sözlere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Tatlı dilli insanlar öteki konularda çoğunlukla başarısız olur.
- B) Acı konuşan insanlar zamanla kendiliğinden tatlı dilli olur.
- C) İnsanın sevilmesi için güzel konuşması gerekli değildir.
- D) Az konuşan insanlar çevrelerinde daha çok sevilir.
- E) Kırıcı konuşan insanın öteki iyi yönleri onu sevdirmeye yetmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kırıcı konuşan insanın öteki iyi yönleri onu sevdirmeye yetmez.
Yazara göre bir insanın her şeyi “tatlı” olsa bile dili acıysa sevimli ve cana yakın olması mümkün değildir; yani öteki iyi yönler kırıcı dilin etkisini gidermez. Sözlerde tatlı dillilerin başarısızlığından, acı dilin zamanla düzelmesinden ya da az konuşmaktan söz edilmez.
Kolay
18Konuşma atölyesinde öğrencilere şu hatırlatma yapılır: Konuşma yalnızca bilgi aktarmak değildir; duyguları ifade etmenin, başkalarına ilham vermenin ve bir değişim başlatmanın da güçlü bir aracıdır. “Okumanın İnsan Hayatındaki Önemi” etkinliğinde konuşan aşağıdaki öğrencilerden hangisi bu hatırlatmayı göz ardı etmiştir?
- A) Bir romanın kendisini nasıl cesaretlendirdiğini heyecanla anlatan Sena
- B) Yalnızca kütüphanedeki kitap sayısını ve açılış saatlerini sıralayan Efe
- C) Dinleyicileri o akşam on sayfa okuyarak başlamaya çağıran Bora
- D) Okuduğu bir öyküde gözlerinin dolduğu bölümü paylaşan İdil
- E) Sınıfa kitap kumbarası kurmayı önerip arkadaşlarını yüreklendiren Onur
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yalnızca kütüphanedeki kitap sayısını ve açılış saatlerini sıralayan Efe
Efe’nin konuşması yalnızca bilgi aktarır; duygu, ilham ya da bir değişim çağrısı içermez. Sena ve İdil duygularını paylaşmış, Bora ve Onur dinleyicileri harekete geçirmeye çalışmıştır; bunlar hatırlatmada sayılan işlevlere uygundur.
Orta
19Okumanın önemini anlatan bir konuşma yapan öğrenci, her paragrafın sonunda “Okumak çok önemlidir.” cümlesini aynen tekrarlıyor. Konuşmasında sesi ve süreyi kullanımı ise yeterli bulunuyor. Bu öğrenci, değerlendirme formundaki ölçütlerden hangisini karşılamamaktadır?
- A) Jest ve mimikleri etkili kullanma
- B) Süreyi etkin biçimde kullanma
- C) İşitilebilir bir sesle konuşma
- D) Sesini dinleyiciye göre ayarlama
- E) Fikirlerini tekrara düşmeden sunma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fikirlerini tekrara düşmeden sunma
Aynı cümleyi her paragrafta yinelemek, düşünceleri tekrara düşmeden sunma ölçütüne aykırıdır. Süre ve ses kullanımı ise yeterli bulunduğu için bu ölçütler karşılanmıştır; jest ve mimik konusunda da verilen durumda bir eksiklik belirtilmemiştir.
Orta
20Altı şapkalı düşünme çalışmasında bir takım, okunan deneme metninin kendilerinde uyandırdığı heyecanı ve hüznü anlatıyor. Takım sözcüsü, “Yazarın çocukluğunu anlattığı bölümde boğazımız düğümlendi.” diyerek konuşmasını bitiriyor. Bu takımın çalışmada üstlendiği görev hangisidir?
- A) Metnin uyandırdığı duyguları dile getirmek
- B) Metindeki nesnel bilgileri sıralamak
- C) Metnin olumsuz yönlerini tartışmak
- D) Tüm görüşleri toparlayıp karara varmak
- E) Metne yeni ve yaratıcı fikirler eklemek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Metnin uyandırdığı duyguları dile getirmek
Heyecan ve hüzün gibi duyguları anlatmak, metnin uyandırdığı duyguları dile getirme (kırmızı şapka) görevine karşılık gelir. Sözcünün konuşmayı bitirmesi karara varma görevini düşündürebilir; ancak takım görüşleri toparlamıyor, yalnızca duygularını aktarıyor.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.