10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Kelimelerin Ritmi

Gazel

divan şiiri
aruz ölçüsü
beyit
matla
makta
redif
nazire

Gazel nedir, matla ve makta ne demektir?

Gazel, divan şiirinin en yaygın nazım biçimidir; aşk, güzellik, tabiat ve şarap gibi temaları işleyen, beyitlerle yazılan ve genellikle 5-15 beyitten oluşan bir şiirdir. Kafiye düzeni aa, ba, ca, da şeklindedir. Gazelin ilk beytine matla, son beytine makta, en güzel beytine beytülgazel denir; şair mahlasını genellikle son beyitte kullanır. Divan şiiri aruz ölçüsüyle yazılır; aruzda hecelerin sayısı değil, açık ya da kapalı olması esas alınır. Gazel türü, XV. yüzyıl şairi Necâtî Bey’in döne döne redifli gazeli üzerinden incelenir. Hüsrev-i Rûm diye anılan Necâtî sade Türkçesi, atasözü ve deyim kullanımıyla öne çıkar; bu gazele Bâkî başta olmak üzere birçok şair nazire yazmıştır. Divan şiirinde kaside, şarkı, murabba, rubai ve tuyuğ da kullanılır. Rubai ile tuyuğ dört dizeliktir ama rubai belirli aruz kalıplarıyla yazılan bir biçim, tuyuğ ise Türklere özgü bir biçimdir.

Gazel: konu anlatımı ve özeti

Bu bölümde divan şiirinin en yaygın nazım biçimi olan gazel, XV. yüzyıl şairi Necâtî Bey'in "döne döne" redifli gazeli üzerinden incelenir. Türk şiirinin anonim, âşık tarzı, dinî-tasavvufi, divan ve modern gelenekleri de karşılaştırılır.

Gazel; aşk, güzellik, tabiat ve şarap gibi temaları işleyen, beyitlerle yazılan ve genellikle 5-15 beyitten oluşan nazım biçimidir. Kafiye düzeni aa, ba, ca, da şeklindedir.
Gazelin ilk beytine matla, son beytine makta, en güzel beytine beytülgazel denir; şair mahlasını genellikle son beyitte kullanır.
Divan şiiri aruz ölçüsüyle yazılır; aruzda hecelerin sayısı değil, açık ve kapalı olma (ses değeri) durumu esas alınır.
Necâtî Bey, "Hüsrev-i Rûm" diye anılan, sade Türkçesi, atasözü ve deyim kullanımıyla öne çıkan bir şairdir; bu gazeline Bâkî başta olmak üzere birçok şair nazire yazmıştır.
Divan şiirindeki diğer nazım biçimleri: kaside (Fuzûlî'nin Su Kasîdesi gibi), şarkı, murabba, rubai ve tuyuğ.
Klasik Türk şiirinde aşk hem beşerî hem ilahi boyutta ele alınır; şiirde kandil, güvercinle haberleşme gibi dönemin sosyal hayatına ait izler de görülür.
Dil bilgisi: ek ve kelime hâlindeki zamirler ile sözcük türleri.

Unutma: Rubai ve tuyuğ dört dizeliktir; rubai belirli aruz kalıplarıyla yazılan divan şiiri biçimi, tuyuğ ise Türklere özgü bir biçimdir; ikisini karıştırmamaya dikkat et.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Gazeli beyitlerden kurulmuş bir dizi gibi düşün: Her beyit (iki dize) kendi içinde bir düşünceyi tamamlar.

Beyitleri say: Gazel genellikle 5 ile 15 beyit arasındadır.
Kafiyeyi bul: İlk beytin iki dizesi kafiyelidir; sonraki beyitlerde yalnızca ikinci dizeler bu kafiyeye uyar: aa, ba, ca, da.
Beyitlere ad ver: İlk beyit matla, son beyit makta, en güzel beyit beytülgazeldir. Şair mahlasını genellikle son beyitte söyler.
Ölçüyü tanı: Gazel aruzla yazılır; aruzda hece sayısı değil hecenin açık ya da kapalı oluşu önemlidir.

Günlük hayattan: Her kıtası aynı sözle biten bir şarkıyı düşün; gazelde de redif beyitlerin sonunda tekrar ederek bir ezgi kurar.

Sık yapılan hata: "Gazelde her beytin iki dizesi birbiriyle kafiyelidir." Doğrusu: Bu mesnevinin özelliğidir (aa, bb, cc). Gazelde ilk beyitten sonra yalnızca ikinci dizeler kafiyelenir.

Derinleş

Divan şairleri beğendikleri bir gazele aynı ölçü ve kafiyeyle cevap niteliğinde gazeller yazmış, buna nazire denmiştir. Günümüzde bir şarkının başka sanatçılarca yeniden yorumlanması da buna benzer. Nazire geleneği ile bugünkü yeniden yorumlama arasındaki benzerlik ve farkları karşılaştır: Taklit nerede biter, özgün katkı nerede başlar? Başkasının eserinden yararlanırken kaynak göstermenin bugünkü karşılığını da tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE2.3“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

Metin Tahlili-1 (Anlama)
Ahenk Unsurları

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Divan şiirinde beğenilen bir gazel dilden dile dolaşınca başka şairler de aynı ölçü, kafiye ve redifle benzer şiirler yazarmış. Böylece hem ustaya saygı gösterilir hem de şair kendi gücünü sınamış olurmuş. Bu şekilde yazılan şiirlere ne ad verilir?
- A) Tuyuğ
- B) Rubai
- C) Nazire
- D) Kaside
- E) Tahmis
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Nazire
Bir şiire aynı ölçü, kafiye ve redifle yazılan benzer şiire nazire denir. Tahmis de başka bir şairin şiirinden yola çıkar; ancak tahmiste o şiirin her beytine üçer dize eklenerek beşlikler oluşturulur, yeni ve bağımsız bir şiir yazılmaz.
Kolay
2Zehra, Fuzûlî'nin bir gazelinin ilk iki beytini defterine yazıyor: “Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı Kamu bîmârına cânân devâ-yı derd eder ihsân Niçin kılmaz bana dermân beni bîmâr sanmaz mı” Şiirin sonraki beyitleri de ikinci beytin kafiyelenişini sürdürüyor. Bu şiirin kafiye düzeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) aa, bb, cc, dd
- B) aa, ba, ca, da
- C) abab, cccb
- D) aaab, cccb
- E) ab, ab, ab, ab
Cevabı göster
Doğru cevap: B) aa, ba, ca, da
İlk beytin iki dizesi (usanmaz mı / yanmaz mı) kafiyelidir; ikinci beyitte yalnızca ikinci dize (sanmaz mı) bu kafiyeye uyar. Bu düzen gazelin aa, ba, ca, da düzenidir. Her beytin kendi içinde kafiyelendiği aa, bb, cc düzeni mesneviye aittir.
Kolay
3Bir podcast bölümünde sunucu şöyle diyor: “Bugün konuğumuz XV. yüzyılın büyük gazel şairlerinden biri. Halkın dilindeki atasözlerini ve deyimleri beyitlerine ustalıkla yerleştirdi; sade ve akıcı Türkçesiyle kendinden sonraki şairleri etkiledi.” Podcastte tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fuzûlî
- B) Bâkî
- C) Nef'î
- D) Nedîm
- E) Necâtî Bey
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Necâtî Bey
XV. yüzyıl şairi Necâtî Bey, gazellerinde atasözlerine ve deyimlere sıkça yer vermesi, sade Türkçesiyle tanınır. Fuzûlî de Türkçe gazelleriyle ünlüdür; ancak XVI. yüzyılda yaşamıştır ve lirizmiyle öne çıkar. Bâkî XVI., Nef'î XVII., Nedîm XVIII. yüzyıl şairidir.
Kolay
4Bir edebiyat dergisinde, bir gazel hakkında şu yorum yer alıyor: “Şiirin dördüncü beyti, söyleyişindeki ustalık ve imgelerinin güzelliğiyle öteki beyitlerin önüne geçiyor; dillere dolanan da bu beyit oluyor.” Yorumda sözü edilen beyit için divan şiirinde kullanılan terim hangisidir?
- A) Matla
- B) Makta
- C) Beytülgazel
- D) Hüsn-i matla
- E) Nazire
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Beytülgazel
Gazelin en güzel beytine beytülgazel denir; yerini sırası değil, söyleyişteki ustalık belirler. Matla ilk beyit, makta son beyit, hüsn-i matla ise matladan sonra gelen ve onunla kafiyeli ikinci beyittir; beytin konumu verilmediği hâlde dördüncü beyit olması bu terimleri çekici kılabilir.
Kolay
5Bir öğrenci, divan edebiyatı dosyasına gazelin özelliklerini yazıyor ve beyit sayısıyla ilgili kitaptaki bilgiyi eklemek istiyor. Kitaba göre gazellerin beyit sayısı genellikle hangi aralıktadır?
- A) 1–3
- B) 5–15
- C) 20–30
- D) 30–99
- E) 2–4
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 5–15
Ders kitabına göre gazellerin beyit sayısı 5 ile 15 arasında değişir. Otuzu aşkın beyit, peygamber övgüsü gibi uzun kasidelerde görülür.
Kolay
6Ders kitabında Necâtî Bey’i tanıtan bilgi kartında şairin XV. yüzyılın tanınan divan şairlerinden biri olduğu belirtilir. Karta göre Necâtî Bey’in asıl adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mahmud
- B) Ahmet
- C) Bâkî
- D) Yunus
- E) İsa
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İsa
Bilgi kartında Necâtî Bey’in asıl adının İsa olduğu yazılıdır; Necâtî şairin mahlasıdır. Bâkî ise onun “döne döne” redifli gazeline nazire yazan başka bir şairdir.
Kolay
7Edebiyat öğretmeni divan şiirini anlatırken gazelin anlam bütünlüğünü taşıyan iki dizelik birimlerden oluştuğunu söylüyor. Gazelin nazım birimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bent
- B) Dörtlük
- C) Beyit
- D) Üçlük
- E) Kavuştak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Beyit
Gazel, iki dizeden oluşan beyitlerle yazılır. Dörtlük koşuk ve koşmanın, bent ise türkünün yapı birimidir.
Kolay
8Bir öğrenci divan şiirindeki nazım biçimlerini bir listede topluyor; ancak listeye başka bir şiir geleneğine ait bir nazım biçimi de karışıyor. Aşağıdakilerden hangisi divan şiirindeki nazım biçimlerinden biri değildir?
- A) Kaside
- B) Koşma
- C) Murabba
- D) Şarkı
- E) Rubai
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Koşma
Kaside, şarkı, murabba ve rubai divan şiirinin nazım biçimleridir. Koşma ise âşık tarzı halk şiirinin, hece ölçüsü ve dörtlüklerle söylenen nazım biçimidir.
Kolay
9Necâtî Bey’in gazelinde “Ayagı yir mi basar zülfüne ber-dâr olanun” dizesi yer alır. Divan şiirinde sevgilinin bu güzellik ögesi sık sık uzunluğu ve karanlığıyla anılır. Dizedeki “zülf” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Göz
- B) Dudak
- C) Saç
- D) Kaş
- E) Yanak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Saç
“Zülf” saç demektir; divan şiirinde sevgilinin saçı uzunluğu, karanlığı ve âşığı bağlayan bir tuzak olmasıyla anılır. Kaş ve göz de güzellik ögeleridir ama bu kelimenin karşılığı değildir.
Kolay
10Necâtî Bey’in gazelinden alınan iki beyit şöyledir: “Çıkalı göklere ahum şereri döne döne Yandı kandîl-i sipihrün cigeri döne döne ... Şâm-ı zülfünle gönül Mısrı harâb oldu diyu Sana iletdi kebûter haberi döne döne” Beyitlerin sonunda aynı görev ve anlamla tekrarlanan “döne döne” sözüne ne ad verilir?
- A) Kafiye
- B) Mahlas
- C) Matla
- D) Redif
- E) Nazire
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Redif
Dize sonlarında aynı görev ve anlamla tekrarlanan söz ya da eklere redif denir; “döne döne” bu gazelin redifidir. Kafiye ise redifin önündeki, görevleri farklı benzer seslerdir (“şereri, cigeri, haberi”).
Kolay
11Bir öğrenci gazelde işlenen temalarla ilgili bir liste hazırlıyor. Aşağıdakilerden hangisi kitapta gazelin başlıca temaları arasında sayılmaz?
- A) Güzellik
- B) Aşk
- C) Şarap
- D) Tabiat
- E) Savaş ve kahramanlık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Savaş ve kahramanlık
Kitaba göre gazellerde genellikle aşk, güzellik, tabiat ve şarap gibi temalar işlenir. Yiğitlik ve kahramanlık daha çok koçaklama ve destan gibi türlerde öne çıkar.
Kolay
12Necâtî Bey’in gazelinin altında şu bilgi yer alır: “Ölçü: Fe’ilâtün/Fe’ilâtün/Fe’ilâtün/Fe’ilün” Bu bilgiye göre gazel hangi ölçüyle yazılmıştır?
- A) Aruz ölçüsü
- B) Serbest ölçü
- C) Ölçüsüz düzyazı
- D) Hece ölçüsü
- E) 11’li hece ölçüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aruz ölçüsü
“Fe’ilâtün, Fe’ilün” gibi tef’ileler aruz kalıplarıdır; divan şiiri aruz ölçüsüyle yazılır. Hece ölçüsünde böyle kalıplar değil, hece sayıları belirtilir.
Kolay
13Ders kitabında şiir geleneklerini tanıtan bir görselde bir mâni örneği yer alır: “Kuleden, Ses geliyor kuleden; O kaş o göz değil mi, Beni sana kul eden.” Bu şiir hangi şiir geleneğine aittir?
- A) Anonim şiir geleneği
- B) Divan şiiri geleneği
- C) Modern şiir geleneği
- D) İslamiyet öncesi şiir geleneği
- E) Dinî-tasavvufi şiir geleneği
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anonim şiir geleneği
Mâni, söyleyeni bilinmeyen ve halk arasında ağızdan ağıza yaşayan anonim halk şiiri geleneğinin ürünüdür. Görselde mâninin altında da “Anonim” yazılıdır.
Kolay
14Necâtî Bey, kendi döneminde “Hüsrev-i Rûm” unvanıyla anılmıştır. Bu unvanın anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anadolu şairlerinin padişahı
- B) Tekkelerin ulu şeyhi
- C) Sarayın baş çalgıcısı
- D) Rumeli’nin en büyük komutanı
- E) Halk şairlerinin ustası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anadolu şairlerinin padişahı
Kitaba göre “Hüsrev-i Rûm” Anadolu şairlerinin padişahı demektir; bu unvan Necâtî’nin dönemindeki şiir ustalığını gösterir. Unvan askerlikle ya da müzikle ilgili değildir.
Kolay
15Necâtî Bey’in gazelinde şu dize geçer: “Ey Necâtî yaraşur mutribi şeh meclisinün” Bu dizedeki “mutrib” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güvercin
- B) Padişah
- C) Dostlar toplantısı
- D) Yeni şiir
- E) Çalgıcı, şarkıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çalgıcı, şarkıcı
“Mutrib” çalgıcı, şarkıcı demektir; dizede padişah meclisinin çalgıcısından söz edilir. “Padişah” dizedeki “şeh”, “dostlar toplantısı” ise “meclis” kelimesinin karşılığıdır.
Kolay
16Necâtî Bey’in gazelinde şu dize geçer: “Sana iletdi kebûter haberi döne döne” Bu dizede haberi ileten “kebûter” aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şahin
- B) Turna
- C) Rüzgâr
- D) Güvercin
- E) Ulak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Güvercin
Gazelde geçen “kebûter” güvercin anlamına gelir; dönemin sosyal hayatında güvercinle haberleşme yaygındı. Turna halk şiirinde haberci olarak sık kullanılsa da bu kelimenin karşılığı değildir.
Kolay
17Ders kitabında İslamiyet öncesi şiirden modern şiire uzanan şiir gelenekleri tanıtılırken şu cümleye yer verilir: “Toplumların tarihindeki önemli olaylar edebiyatta da bir değişim ve dönüşüm meydana getirir.” Bu cümleye göre Türk edebiyatında farklı şiir geleneklerinin ortaya çıkması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
- A) Şairlerin doğuştan gelen yetenek farklarıyla
- B) Toplumun yaşadığı büyük tarihî değişimlerle
- C) Hece ölçüsünün şairlere yetersiz gelmesiyle
- D) Şiirin yerini zamanla düzyazının almasıyla
- E) Yazının geç bir dönemde kullanılmasıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Toplumun yaşadığı büyük tarihî değişimlerle
Cümle, edebiyattaki değişimi toplumun tarihindeki önemli olaylara bağlar. Buna göre anonim, âşık tarzı, dinî-tasavvufi, divan ve modern şiir gelenekleri, toplumun yaşadığı tarihî değişimlerin edebiyata yansımasıyla ortaya çıkmıştır. Cümlede şairlerin yeteneğinden, ölçünün yetersizliğinden, düzyazıdan ya da yazının kullanılmasından söz edilmez.
Kolay
18Bâkî'nin gazelinde beyitler “gavgâlara saldun beni”, “sevdâlara saldun beni”, “sahrâlara saldun beni” sözleriyle biter. Bu sözlerde tekrarlanan “beni” kelimesinin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İşaret zamiri
- B) Belgisiz zamir
- C) Kişi zamiri
- D) Soru zamiri
- E) Dönüşlülük zamiri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kişi zamiri
“Beni”, birinci tekil kişiyi karşılayan “ben” zamirinin belirtme hâl eki almış biçimidir; kişi (şahıs) zamiridir. İşaret zamirleri varlıkları göstererek karşılar (bu, şu, o), belgisiz zamirler belirsiz biçimde karşılar (biri, kimi), soru zamirleri soru yoluyla karşılar (kim, ne), dönüşlülük zamiri ise “kendi” sözcüğüdür.
Orta
19Edebiyat kulübündeki Nisa, arkadaşlarıyla gazel yazma denemelerini karşılaştırırken konuşmalarını kaydediyor. Daha sonra kayıttaki “-ki” eklerini ve “ki” sözcüklerini görevlerine göre ayırıyor. Kayıttan alınan cümlelerden hangisinde “-ki” ilgi zamiri olarak kullanılmıştır?
- A) Masadaki divanı bana uzatır mısın?
- B) Senin gazelin uzun, benimki daha kısa.
- C) Gördüm ki gazelin matlası çok güzel.
- D) Dünkü provaya herkes zamanında geldi.
- E) Bilmem ki bu beyit aruza uyar mı?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Senin gazelin uzun, benimki daha kısa.
“Benimki” sözünde “-ki” daha önce geçen “gazel” isminin yerini tutar; bu, ek hâlindeki ilgi zamiridir. “Masadaki” ve “dünkü” sözlerinde “-ki” sıfat yapan ektir; isme bitişik yazıldığı için ilgi zamiriyle karıştırılabilir. “Gördüm ki” ve “Bilmem ki” cümlelerindeki “ki” ise bağlaçtır.
Orta
20Bir öğrencinin gazelden esinlenerek yazdığı düzyazı denemesinde şu cümle yer alıyor: “Bu yolda yalnız yürüdüm; sevgilinin izini hep o eski çeşmenin başında aradım.” Cümledeki “bu” kelimesinin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İşaret zamiri
- B) İşaret sıfatı
- C) Belgisiz zamir
- D) Zarf
- E) Belgisiz sıfat
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İşaret sıfatı
“Bu” kelimesi “yol” ismini işaret yoluyla belirttiği için işaret sıfatıdır. İsmin yerini tutsaydı (“Bunu gördüm.”) işaret zamiri olurdu; işaret sözcüğü olduğunu görüp ismin önünde durduğunu gözden kaçıran öğrenci zamir seçebilir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.