11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Kültür Yolculuğu

Dinleme/İzleme – Âşık Atışması: Murat Çobanoğlu-Şeref Taşlıova Atışması

âşık atışması
âşıklık geleneği
saz
doğaçlama
ozan
usta-çırak ilişkisi
etkin dinleme
ayak

Âşık atışması nedir ve nasıl yapılır?

Âşık atışması, iki ya da daha fazla âşığın saz eşliğinde, belirlenen bir ayak ve konu üzerinde karşılıklı ve doğaçlama şiir söylemesidir. Geleneğin kökü İslamiyet öncesi ozan-baksı geleneğine dayanır; yerleşik hayata geçişle ozanın yerini âşık almıştır. Saz, âşığa doğaçlama sırasında düşünme ve ölçü, kafiye, anlam uyumunu kurma imkânı verir. Gelenek usta-çırak ilişkisiyle yaşar; çırak ustasının yanında şiir söylemeyi, saz çalmayı ve meslek ahlakını öğrenir. Âşıklık Türk dünyasının ortak mirasıdır ve Kırgız Türklerinde aytışçı, Türkmen ve Özbek Türklerinde akın ya da bahşı gibi adlarla anılır. Murat Çobanoğlu ve Şeref Taşlıova, Kars yöresi âşıklık geleneğinin tanınmış temsilcileridir. Atışmada mekân, söyleyiş tarzı, beden dili, mizah ve benzetmeler birlikte değerlendirilir. Atışma önceden yazılmış bir metin değil, hece ölçüsüyle saz eşliğinde söylenen doğaçlama bir şiirdir.

Dinleme/İzleme – Âşık Atışması: Murat Çobanoğlu-Şeref Taşlıova Atışması: konu anlatımı ve özeti

Bu bölümde Murat Çobanoğlu ile Şeref Taşlıova'nın atışmasını dinleyerek âşıklık geleneğini ve doğaçlama şiir sanatını tanırsın. Atışma, halk kültürünü, mizahı ve dil ustalığını bir arada gösteren canlı bir sözlü edebiyat ürünüdür.

Âşık atışması, iki ya da daha fazla âşığın saz eşliğinde, belirlenen bir ayak (kafiye) ve konu üzerinde karşılıklı ve doğaçlama şiir söylemesidir.
Geleneğin kökü İslamiyet öncesi ozan-baksı geleneğine dayanır; yerleşik hayata geçişle birlikte 16. yüzyıldan sonra ozanın yerini âşık almıştır.
Saz, âşığa doğaçlama sırasında düşünme ve ölçü, kafiye, anlam uyumunu kurma imkânı verir; saz olmadan âşıkların üretkenliği belirgin biçimde düşer.
Gelenek usta-çırak ilişkisiyle yaşar: Çırak, ustasının yanında hem şiir söylemeyi hem saz çalmayı hem de meslek ahlakını öğrenir.
Âşıklık, Türk dünyasının ortak mirasıdır; farklı bölgelerde akın, bahşı, aytışçı gibi adlarla anılır. Çobanoğlu ve Taşlıova, Kars yöresi âşıklık geleneğinin tanınmış temsilcileridir.
Atışmanın unsurları: mekân, söyleyiş tarzı, beden dili, mizah, benzetmeler ve estetik söz seçimi.
Etkin dinleme: dikkatle ve anlayarak dinlemek, ön yargısız olmak, söz bitmeden araya girmemek, başkalarını rahatsız etmemek.

Unutma: Âşık tarzı halk şiiri hece ölçüsüyle ve saz eşliğinde söylenir; atışmayı önceden yazılmış bir metin sanma, temeli doğaçlamadır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Âşık atışmasını bir söz düellosu olarak düşün; ama silah yerine saz ve söz vardır.

Kurallar önceden belirlenir: Konu ve ayak (kafiye) seçilir. Âşıklar sırayla bu ayağa uygun dörtlükler söyler.
Doğaçlama: Dörtlükler önceden yazılmaz, o anda söylenir. Saz, âşığa düşünme zamanı ve ritim kazandırır.
Ölçü: Âşık şiiri hece ölçüsüyle söylenir.
Mizah ve saygı: Âşıklar birbirine takılır, nükteler yapar; ama usta-çırak geleneğinden gelen meslek ahlakı saygıyı korur.

Günlük hayattan: Arkadaşlarınla "kafiyeli cevap" oyunu oynadığında birinin söylediği kelimeye hemen uyaklı bir cevap bulmaya çalışırsın; atışma bunun ustalık isteyen biçimidir.

Sık yapılan hata: Atışmayı önceden hazırlanmış bir gösteri sanmak. Doğrusu: Atışmanın temeli doğaçlamadır; âşığın ustalığı anında ölçülü, uyaklı ve anlamlı söz kurabilmesinden anlaşılır.

Derinleş

Âşık atışmasıyla günümüzdeki doğaçlama söz gösterilerini (ör. doğaçlama rap düelloları) karşılaştır: kurallar, ritim, ses ve dinleyiciyle ilişki bakımından hangi benzerlikler ve farklar var? Bir karşılaştırma tablosu hazırla. İki türde de rakibe takılırken nerede durulması gerektiğini tartış: Söz ustalığı ile kırıcılık arasındaki sınırı nasıl belirlersin?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE1.1“Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde dinlemeyi/izlemeyi yönetebilme
TDE1.2“Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE1.3“Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

Metin Tahlili-3 (Anlama)

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir halk kültürü araştırmacısı, Murat Çobanoğlu ile Şeref Taşlıova'nın atışmalarını ve yetiştirdikleri çırakları incelemek için bu iki âşığın temsil ettiği yöreye gidiyor. Kış gecelerinde âşık kahvehanelerinde kurulan meclislere katılıp kayıtlar alıyor. Araştırmacının gittiği, iki âşığın tanınmış temsilcisi olduğu âşıklık geleneği hangi yöreye aittir?
- A) Konya
- B) İzmir
- C) Kars
- D) Edirne
- E) Trabzon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kars
Murat Çobanoğlu ve Şeref Taşlıova, Kars yöresi âşıklık geleneğinin tanınmış temsilcileridir; Kars, âşık kahvehaneleri ve meclisleriyle bu geleneğin önemli merkezlerindendir. Konya da âşıklık ve halk kültürüyle anılan bir yöre olduğu için çekicidir; ancak bu iki âşık Kars geleneğinden yetişmiştir.
Kolay
2Atışma başlamadan hemen önce sunucu, âşıklara konuyu ve ayağı o anda veriyor. Âşıklar sazlarını birkaç saniye çalıp ilk dörtlüklerine başlıyor; dinleyiciler her dörtlükte rakibe verilen cevabın hazırcevaplığını alkışlıyor. Bu gözlemlere göre âşık atışmasının temeli aşağıdakilerden hangisine dayanır?
- A) Önceden yazılmış metinlere
- B) Ezberlenmiş şiirlere
- C) Notaya dökülmüş bestelere
- D) Doğaçlama söyleyişe
- E) Seyircinin seçtiği hazır dörtlüklere
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Doğaçlama söyleyişe
Konu ve ayağın atışma anında verilmesi ve âşıkların hemen cevap vermesi, atışmanın doğaçlamaya dayandığını gösterir. Usta âşıkların akıcılığı onların şiirleri ezberlediğini düşündürebilir; ancak konu ve ayak önceden bilinmediği için dörtlüklerin hazırlanıp ezberlenmesi mümkün değildir.
Kolay
3Bir kültür merkezinde iki âşık saz eşliğinde karşılıklı dörtlükler söylüyor. Dinleyiciler arasındaki Okan, dörtlüklerin her dizesinde parmaklarıyla saydığı hecelerin hep on bire denk geldiğini ve dizelerin ortasında benzer yerlerde durulduğunu fark ediyor. Okan'ın gözlemine göre atışmada kullanılan ölçü hangisidir?
- A) Aruz ölçüsü
- B) Serbest ölçü
- C) Nesir
- D) Hece ölçüsü
- E) Mensur şiir
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hece ölçüsü
Dizelerdeki hece sayısının eşit olması ve belirli yerlerde durak bulunması hece ölçüsünün özelliğidir; âşık atışmaları genellikle hece ölçüsüyle söylenir. Aruz da düzenli bir ölçüdür; ancak aruzda hecelerin sayısı değil, açık ve kapalı hecelerin belli kalıplara göre dizilişi esas alınır.
Kolay
4Âşıklık geleneğini anlatan bir belgeselde, Orta Asya'da kopuz eşliğinde şiir söyleyen, aynı zamanda din adamı ve hekim sayılan kişiler canlandırılıyor. Anlatıcı, bugün sazıyla atışan âşıkların bu kişilerin mirasçısı olduğunu söylüyor. Belgesele göre âşıklık geleneğinin kökü hangi geleneğe dayanır?
- A) Divan şiiri geleneği
- B) Tekke şiiri geleneği
- C) Meddah geleneği
- D) Mesnevi geleneği
- E) Ozan-baksı geleneği
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ozan-baksı geleneği
İslamiyet öncesinde kopuz eşliğinde şiir söyleyen, din adamı ve hekim sayılan kişiler ozan ve baksılardır; âşıklık geleneği bu ozan-baksı geleneğine dayanır. Meddah da halk arasında söz sanatını sürdüren bir anlatıcıdır; ancak meddahlık şiire değil, taklide ve hikâye anlatmaya dayanır.
Kolay
5Bir kültür programında sunucu şöyle diyor: “Birazdan iki usta sanatçı, sazlarını alıp karşılıklı dörtlükler söyleyecek. Söyleyecekleri hiçbir dize önceden yazılmadı; konuyu da şimdi burada belirleyeceğiz.” Sunucunun anlattığı gösteri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Münazara
- B) Radyo tiyatrosu
- C) Şiir dinletisi
- D) Âşık atışması
- E) Meddah gösterisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Âşık atışması
Saz eşliğinde, karşılıklı ve doğaçlama dörtlük söylenmesi âşık atışmasının tanımıdır. Münazarada da karşılıklı konuşulur ama saz eşliğinde şiir söylenmez.
Kolay
6Âşık Veysel'in “Sazım'a” şiirinde şu dize yer alır: “Sen petek misâli Veysel de arı” Bu dizede saz ile âşık arasındaki ilişki nasıl yorumlanabilir?
- A) Saz, âşığın ustasından ödül olarak aldığı bir hediyedir.
- B) Saz, âşığın şiir söylemesini engelleyen bir yüktür.
- C) Saz ile âşık, birlikte eser üreten ve birbirini tamamlayan iki parçadır.
- D) Âşık, sazından tamamen bağımsız biçimde şiir söyler.
- E) Âşık, sazını yalnızca bir süs eşyası olarak görür.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Saz ile âşık, birlikte eser üreten ve birbirini tamamlayan iki parçadır.
Petek ile arı birlikte bal yapar; şair de sazıyla birlikte eser ortaya koyduğunu anlatır. Sazın şiiri engellediği yorumu benzetmenin anlamıyla çelişir.
Kolay
7Bir atışmanın kaydını izleyen Can, âşıkların yalnızca sözleriyle değil, rakiplerine el işaretleri yapmaları, gülümsemeleri ve bakışlarıyla da dinleyiciyi etkilediğini fark ediyor. Can'ın fark ettiği atışma unsuru aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mekân
- B) Beden dili
- C) Hece ölçüsü
- D) Söz varlığı
- E) Ayak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Beden dili
El işaretleri, gülümseme ve bakışlar beden dilidir. Ayak ve hece ölçüsü sözle ilgili unsurlardır.
Kolay
8Atışmada geçen bir dizede âşık, “Kahrından kurtulmak kolay mı yâr” diyor. Bu dizede geçen “kahır” sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bereketli ürün
- B) Saz teli
- C) Derin üzüntü, dert
- D) Uzun yolculuk
- E) Büyük sevinç
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Derin üzüntü, dert
Kahır, ağır üzüntü ve dert anlamına gelir; dizede sevgiliden gelen acıdan kurtulmanın güçlüğü anlatılır. Sevinç anlamı dizedeki yakınmaya uymaz.
Kolay
9Âşıklık geleneğiyle ilgili bir sunumda şu bilgi veriliyor: “Kazak ve Kırgız Türklerinde bu sanatçılara akın, Özbek ve Türkmenlerde ise bahşı da denir.” Bu bilgi âşıklık geleneğiyle ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Akın ve bahşılar saz kullanmaz.
- B) Âşıklık, Türk dünyasının ortak mirasıdır.
- C) Âşıklık yalnızca Anadolu'ya özgüdür.
- D) Bu sanatçılar yalnızca yazılı şiir üretir.
- E) Âşıklık geleneği son yüzyılda doğmuştur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Âşıklık, Türk dünyasının ortak mirasıdır.
Aynı geleneğin farklı Türk topluluklarında farklı adlarla yaşaması ortak bir mirası gösterir. Geleneğin yalnızca Anadolu'ya özgü olduğu yargısı bu bilgiyle çelişir.
Kolay
10Atışmada âşıklardan biri rakibine “Senin sözün çağımızın gerisinde kaldı.” diyor. Bu cümlede “çağ” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Zaman dilimi, dönem
- B) Akarsu yatağı
- C) Dağ yamacı
- D) Saz perdesi
- E) Toplantı yeri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Zaman dilimi, dönem
Cümlede “çağ”, içinde yaşanılan dönem anlamındadır. Saz perdesi gibi anlamlar bağlamla örtüşmez.
Kolay
11Atışmayı dinleyen Elif, âşıkların söylediği dizelerin hece sayısını parmaklarıyla sayıyor. Elif'in bu çabası âşık tarzı halk şiirinin hangi özelliğiyle ilgilidir?
- A) Hece ölçüsüyle söylenmesi
- B) Serbest ölçüyle söylenmesi
- C) Dizelerin kafiyesiz olması
- D) Yalnızca düzyazı biçiminde olması
- E) Aruz ölçüsüyle yazılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hece ölçüsüyle söylenmesi
Âşık tarzı halk şiiri hece ölçüsüyle söylenir; heceleri saymak bu ölçüyü fark etme çabasıdır. Aruz, Divan şiirinin ölçüsüdür.
Kolay
12Bir halk kültürü kitabında şu bilgi yer alıyor: “İslamiyet öncesinde toplum içinde kopuz çalıp şiir söyleyen, destan anlatan sanatçılar vardı. Dede Korkut hikâyelerinde de bu sanatçılardan sık sık söz edilir.” Metinde sözü edilen sanatçılara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ozan
- B) Tezkireci
- C) Hattat
- D) Meddah
- E) Divan şairi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ozan
Âşıklık geleneğinin kökü İslamiyet öncesi ozanlara dayanır ve Dede Korkut hikâyelerinde ozanlardan söz edilir. Meddah, hikâye anlatan bir gösteri sanatçısıdır, kopuzla destan söylemez.
Kolay
13Atışma kaydını sınıfta dinlemeden önce öğretmen, öğrencilerden “Bu metni ne için dinleyeceğinizi defterinize yazın.” diye istiyor. Öğretmenin bu yönergesi dinleme sürecinin hangi adımına karşılık gelir?
- A) Kelime anlamlarını sözlükten kontrol etme
- B) Dinlediklerini değerlendirme
- C) Dinleme amacını belirleme
- D) Dinlerken not alma
- E) Dinledikten sonra özet çıkarma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dinleme amacını belirleme
Dinlemeden önce “ne için dinleyeceğini” yazmak dinleme amacını belirlemektir. Değerlendirme ve özet çıkarma dinlemeden sonra yapılır.
Kolay
14Atışmada sunucu âşıklara “Ayağımız ‘-ar’ olsun.” diyor. Bu bağlamda “ayak” sözcüğü neyi ifade eder?
- A) Atışmanın süresini
- B) Âşıkların sahneye çıkış sırasını
- C) Sazın akort biçimini
- D) Şiirin hece sayısını
- E) Dizelerin sonunda uyulacak kafiyeyi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dizelerin sonunda uyulacak kafiyeyi
Âşık geleneğinde ayak, atışmada belirlenen kafiyedir. Hece sayısı ölçüyle ilgilidir, ayakla değil.
Kolay
15Atışmayı izlemeye gelen öğrencilerden Mehmet, âşıklardan biri dörtlüğünü bitirmeden yorum yapmak için söz istiyor. Mehmet'in bu davranışı hangi etkin dinleme kuralına aykırıdır?
- A) Metinle ilgili ön bilgileri gözden geçirmek
- B) Not almak
- C) Ön yargısız dinlemek
- D) Dinleme amacını belirlemek
- E) Konuşmaya başlamadan önce muhatabın sözünü bitirmesini beklemek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Konuşmaya başlamadan önce muhatabın sözünü bitirmesini beklemek
Dörtlük bitmeden söz almak, konuşmacının sözünü bitirmesini beklememektir. Not almak ya da amaç belirlemek bu davranışla ilgili değildir.
Kolay
16Yaşlı âşık, yanında yıllarca gezen gence sadece saz çalmayı ve şiir söylemeyi değil, meclislerde nasıl davranılacağını da öğretiyor. Bu durum âşıklık geleneğinin hangi özelliğini yansıtır?
- A) Sazın atışmada kullanılmamasını
- B) Geleneğin yalnızca şehirlerde sürmesini
- C) Atışmaların önceden ezberlenmesini
- D) Âşıkların yalnızca yazılı kaynaklardan beslenmesini
- E) Geleneğin usta-çırak ilişkisiyle yaşatılmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Geleneğin usta-çırak ilişkisiyle yaşatılmasını
Çırak, ustasının yanında hem sanatı hem meslek ahlakını öğrenir; gelenek böyle aktarılır. Yazılı kaynaklardan beslenme bu sözlü aktarım biçimiyle uyuşmaz.
Kolay
17Öğretmen, atışma kaydını sınıfta dinletmeden önce pencereleri kapatıyor, hoparlörün sesini arka sıralardan deniyor ve ekranı herkesin görebileceği biçimde ayarlıyor. Öğretmenin bu hazırlığı dinleme / izleme sürecinde hangi adıma karşılık gelir?
- A) Başlık ve görselden içeriğe yönelik tahminde bulunma
- B) Metin ve ortamla ilgili iletişim engellerini kaldırma
- C) Dinleme amacına uygun bir strateji belirleme
- D) Metindeki kelimelerin anlamını sözlükten denetleme
- E) Dinlenen metni gözlem formuyla değerlendirme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Metin ve ortamla ilgili iletişim engellerini kaldırma
Dış gürültüyü kesmek, sesi ve görüntüyü ayarlamak metnin sağlıklı dinlenmesini engelleyebilecek ortam sorunlarını gidermektir; kitap bu adımı iletişim engellerini ortadan kaldırma diye verir. Tahmin, strateji seçimi, sözlük denetimi ve gözlem formu bu hazırlıkla ilgili değildir.
Kolay
18Atışma sürerken Burak, koltuğunda sık sık yer değiştirip paketini hışırdatarak açıyor; çevresindeki izleyiciler dönüp ona bakıyor. Burak'ın uymadığı etkin dinleme kuralı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Konuşanın sözünü bitirmesini beklemek
- B) Ön yargılardan uzak durarak dinlemek
- C) Dinleme amacını önceden belirlemek
- D) Diğer dinleyicileri rahatsız etmemek
- E) Metinle ilgili bildiklerini anımsamak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Diğer dinleyicileri rahatsız etmemek
Burak'ın davranışı âşıkların sözünü kesmek ya da onlara ön yargı beslemek değildir; çıkardığı gürültü çevresindekilerin dinlemesini engellemektedir. Bu, “diğer dinleyicileri rahatsız etmemek” kuralına aykırıdır. Amaç belirleme ve ön bilgileri gözden geçirme ise dinleme öncesine ait adımlardır.
Orta
19Okulun konferans salonunda bir âşık atışması düzenleniyor. Rehber öğretmen, atışma boyunca salondaki öğrencilerin dinleme davranışlarını bir gözlem formuna kaydediyor. Gözlem formuna kaydedilen davranışlardan hangisi etkin dinlemeye uygundur?
- A) Beğenmediği dörtlüğe hemen yüksek sesle itiraz etmek
- B) Atışma sürerken yanındakiyle başka konularda konuşmak
- C) Âşıkların sözünü kesmeden söylediklerini anlamaya çalışmak
- D) Âşıklardan birini sevmediği için onu hiç dinlememek
- E) Atışmanın videosunu çekerken telefonuna odaklanmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Âşıkların sözünü kesmeden söylediklerini anlamaya çalışmak
Etkin dinleme; dikkatle ve anlayarak dinlemek, ön yargısız olmak ve söz bitmeden araya girmemektir. Videoyu çekmek atışmayla ilgilenmenin bir göstergesi gibi görünebilir; ancak dikkat telefona yöneldiği için söylenenler anlaşılarak dinlenmez.
Orta
20Bir atışmada genç âşık, rakibinin gür bıyığına tatlı bir dille takılan bir dörtlük söyler; usta âşık da aynı ayakla gençliğin toyluğuna dair bir cevap verir. Salondaki dinleyiciler kahkahalarla gülüp ikisini de alkışlar. Bu durum atışmanın hangi unsuruna örnektir?
- A) Mizah
- B) Mekân
- C) Ayak
- D) Saz
- E) Beden dili
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mizah
Âşıkların birbirine tatlı dille takılması ve dinleyicileri güldürmesi atışmanın mizah unsurunu gösterir. Usta âşığın aynı ayakla cevap vermesi ayak seçeneğini çekici kılar; ancak ayak yalnızca kafiye düzenini belirler, dinleyicilerin kahkahası takılmanın kendisinden doğar.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.