11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Kültür Yolculuğu

Orhun Abideleri

göktürk alfabesi
kül tigin
bilge kağan
bengü taş
hitabet
töre
söz sanatları

Orhun Abideleri nedir ve Kül Tigin Abidesi'nde ne anlatılır?

Orhun Abideleri, Göktürk Yazıtları olarak da bilinen ve Türk dilinin günümüze ulaşan bilinen ilk yazılı belgeleri olan taş yazıtlardır. Yazıtlar 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir ve bugün Moğolistan'daki Orhun Vadisi'ndedir. Kül Tigin Abidesi, Bilge Kağan'ın ağzından yazılmıştır; kağan, kardeşi Kül Tigin'in ölümünü, devletin yıkılışını ve yeniden dirilişini anlatarak milletine öğüt verir. Metnin temel iletileri birlik ve beraberlik, töreye bağlılık, bağımsızlık ve Ötüken'in yurt olarak önemidir. Tür bakımından hitabet, tarih ve anı özelliklerini bir arada taşır; dili sade, cümleleri kısa ve etkileyicidir. “Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta” sözünde olduğu gibi zıtlık ve benzetme gibi söz sanatları kullanılır. Orhun Abideleri İslamiyet öncesi dönemin sözlü değil, yazılı ürünüdür.

Orhun Abideleri: konu anlatımı ve özeti

Orhun Abideleri (Göktürk Yazıtları), Türk dilinin günümüze ulaşan bilinen ilk yazılı belgeleridir. Bu konuda Kül Tigin Abidesi üzerinden Türklerin devlet anlayışını, tarih bilincini ve dilin ilk sanatlı örneklerini tanırsın.

Yazıtlar 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle yazılmış; Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir. Bugün Moğolistan'da, Orhun Vadisi'ndedir. "Bengü taş" adı ölümsüzlüğü simgeler.
Kül Tigin Abidesi, Bilge Kağan'ın ağzından yazılmıştır; kağan, kardeşi Kül Tigin'in ölümünü, devletin yıkılışını ve yeniden dirilişini anlatarak milletine öğüt verir.
Temel iletiler: birlik ve beraberlik, töreye bağlılık, bağımsızlık, kağanın milletine karşı sorumluluğu, Ötüken'in yurt olarak önemi ve yabancı etkisine karşı uyanıklık.
Tür bakımından hitabet (söylev), tarih ve anı özelliklerini bir arada taşır; dili sade, cümleleri kısa ve etkileyicidir.
Söz sanatları ve kalıplar: benzetme (teşbih), seslenme (nida), soru sorma (istifham), zıtlık (tezat) ve deyimler.
Söz varlığından bazı kelimeler: il (yurt, devlet), töre, ecdat, yağız (kara, esmer), kılmak (etmek, yapmak).
Metin, Muharrem Ergin'in günümüz Türkçesine aktarımıyla okunur; Ergin, Dede Korkut Kitabı ve Türk Dil Bilgisi çalışmalarıyla tanınır.

Unutma: Orhun Abideleri İslamiyet öncesi Türk edebiyatının yazılı ürünüdür; aynı dönemin sözlü ürünleri olan koşuk, sagu ve sav ile karıştırma.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Orhun Abidelerini anlamak için önce "kim, kime, neden konuşuyor?" sorusunu cevapla.

Kim konuşuyor? Kül Tigin Abidesi'nde Bilge Kağan konuşur.
Kime? Milletine, Türk beylerine ve halkına.
Neden? Kardeşi Kül Tigin'in ölümünü, devletin yıkılışını ve yeniden kuruluşunu anlatarak ders çıkarmalarını ister: Birlik bozulursa devlet yıkılır; töreye bağlı kalırsak güçlü oluruz.

Bu yüzden metin hem bir söylev gibi seslenir, hem tarih anlatır, hem de kağanın yaşadıklarını aktardığı için anı özelliği taşır.

Günlük hayattan: Bir okul müdürünün mezuniyet konuşmasında okulun geçmişini anlatıp öğrencilere öğüt vermesi, abidelerdeki seslenişe benzer.

Sık yapılan hata: Orhun Abidelerini sözlü edebiyat ürünü sanmak. Doğrusu: Abideler 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle taşa yazılmış yazılı belgelerdir; koşuk, sagu ve sav ise aynı dönemin sözlü ürünleridir.

Derinleş

Abidelerin taşa yazılması, sözlerin yüzyıllarca kalması amacını taşır. Bugün bir topluluk geleceğe kalıcı bir mesaj bırakmak isteseydi hangi aracı seçmeliydi: taş, kâğıt, dijital arşiv? Her aracın ne kadar dayanıklı olduğunu ve teknolojisi değiştiğinde okunabilirliğini kaybedip kaybetmediğini araştırarak karşılaştır. Bilge Kağan'ın milletine verdiği öğütlerden birini seç ve bugünkü bir toplumsal sorunla ilişkilendir.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE2.2“Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE2.3“Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

Metin Tahlili-2 (Anlama)

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğrenci, Kül Tigin Abidesi'nden esinlenerek şu cümleyi yazıyor: “Bölünen millet ilini kaybetti, töresini unuttu; kendi kağanını bırakıp yabancıya boyun eğdi.” Cümlede geçen “il” kelimesinin bu metindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ordu, asker
- B) Hükümdar, kağan
- C) Gelenek, töre
- D) Yurt, devlet
- E) Halk, millet
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yurt, devlet
Göktürk yazıtlarında “il” kelimesi yurt, devlet anlamında kullanılır; cümlede milletin ilini kaybetmesi devletini yitirmesidir. “Halk, millet” seçeneği çekicidir; ancak cümlede “millet” kelimesi ayrıca geçer ve ilini kaybeden öznedir. Töre ile kağan da cümlede ayrı kelimelerle anılmıştır.
Kolay
2Okul kütüphanesindeki Orhun Abideleri kitabının kapağında, metni günümüz Türkçesine aktaran bilim insanının adı silinmiş. Kütüphane görevlisi, aynı kişinin Dede Korkut Kitabı'nı yayımladığını ve Türk Dil Bilgisi adlı bir eser yazdığını hatırlıyor. Kitabı günümüz Türkçesine aktaran bilim insanı kimdir?
- A) Mehmet Kaplan
- B) Cevdet Kudret
- C) Pertev Naili Boratav
- D) Muharrem Ergin
- E) Fuad Köprülü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Muharrem Ergin
Orhun Abideleri'ni günümüz Türkçesine aktaran, Dede Korkut Kitabı ve Türk Dil Bilgisi çalışmalarıyla tanınan bilim insanı Muharrem Ergin'dir. Pertev Naili Boratav da halk edebiyatı araştırmalarıyla bilindiği için çekicidir; ancak o daha çok masal ve halk anlatıları üzerine çalışmıştır.
Kolay
3Bir müze, Göktürk yazıtlarının birebir kopyalarını sergileyeceği salon için üç bilgi panosu hazırlıyor. Her pano, adına yazıt dikilen bir devlet büyüğünü tanıtacak; panolardan biri kağanın ağzından kardeşinin ölümünü anlatan yazıta ayrılmış. Müzenin hazırladığı üç panoda tanıtılacak kişiler hangi seçenekte birlikte verilmiştir?
- A) Bilge Kağan, Kül Tigin, Kâşgarlı Mahmud
- B) Tonyukuk, Yusuf Has Hacib, Bilge Kağan
- C) Kül Tigin, Mete Han, Tonyukuk
- D) Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan
- E) Bilge Kağan, Bumin Kağan, Kül Tigin
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan
Orhun Abideleri, Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir; Kül Tigin Yazıtı, Bilge Kağan'ın ağzından kardeşi Kül Tigin'in ölümünü anlatır. Bumin Kağan, Göktürk Devleti'nin kurucusu olduğu için çekicidir; ancak onun adına dikilmiş bir Orhun yazıtı yoktur. Kâşgarlı Mahmud ve Yusuf Has Hacib ise 11. yüzyıl yazarlarıdır.
Kolay
4Türk dilinin bilinen ilk yazılı belgelerini yerinde görmek isteyen bir gezi grubu, rotasını yazıtların bulunduğu Orhun Vadisi'ne çeviriyor. Grup, vize işlemleri için yazıtların bugün sınırları içinde bulunduğu ülkenin temsilciliğine başvuracak. Gezi grubunun başvuracağı temsilcilik hangi ülkeye aittir?
- A) Moğolistan
- B) Kazakistan
- C) Çin
- D) Kırgızistan
- E) Özbekistan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Moğolistan
Orhun Abideleri, bugün Moğolistan sınırları içindeki Orhun Vadisi'nde bulunur. Kırgızistan ve Kazakistan Türk dünyasının bugünkü devletleri olduğu için çekici görünebilir; ancak Göktürk yazıtları Moğolistan'dadır.
Kolay
5Bilge Kağan yazıtta şöyle der: “İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş.” Bu cümledeki “ecdat” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Düşmanlar, rakipler
- B) Yeni doğan çocuklar
- C) Komşu ülkeler
- D) Askerî komutanlar
- E) Geçmişteki büyükler, atalar
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Geçmişteki büyükler, atalar
“Ecdat” geçmişteki büyükler, atalar demektir; Bilge Kağan, Bumin ve İstemi Kağan'ı ataları olarak anar. Düşman anlamı kelimeyle ilgili değildir.
Kolay
6Yazıtta Bilge Kağan şöyle der: “Çıplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım.” Bu cümlelerdeki “kılmak” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Etmek, yapmak
- B) Bırakmak, terk etmek
- C) Saymak, hesaplamak
- D) Korkmak, çekinmek
- E) Uyumak, dinlenmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Etmek, yapmak
“Kılmak” bu cümlelerde etmek, yapmak anlamındadır: Kağan milleti elbiseli, zengin ve çok yapmıştır. Terk etmek anlamı cümlenin içeriğiyle çelişir.
Kolay
7Kül Tigin'in ölümünden sonra Bilge Kağan şöyle der: “Görür gözüm görmez gibi, bilir aklım bilmez gibi oldu. Kendim düşünceye daldım.” Bilge Kağan'ın bu sözlerinde öne çıkan duygu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Zafer kazanmanın verdiği sevinç
- B) Düşmana duyulan öfke
- C) Yolculuğa çıkmanın heyecanı
- D) Kardeşini kaybetmenin verdiği derin acı
- E) Halkına duyduğu kırgınlık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kardeşini kaybetmenin verdiği derin acı
Kağan, kardeşinin ölümü üzerine gözünün görmez, aklının bilmez olduğunu söyleyerek derin acısını anlatır. Sözlerde sevinç ya da öfke anlamı yoktur.
Kolay
8Kül Tigin Âbidesi'nin kuzey-doğu cephesinde şu bilgiler yer alır: “Kül Tigin koyun yılında on yedinci günde uçtu. … Kül Tigin kendisi kırk yedi yaşında bulut çöktürdü.” Bu bölümde “uçtu” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Kuş gibi havalandı
- B) Öldü, vefat etti
- C) Uzak bir ülkeye kaçtı
- D) Savaşı kazandı
- E) Tahta çıktı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öldü, vefat etti
Bölüm, Kül Tigin'in ölüm tarihini ve yas törenini anlatır; “uçtu” burada öldü anlamında, yumuşatılmış bir söyleyiştir. Kelime gerçek anlamda havalanmayı bildirmez.
Kolay
9Kül Tigin Âbidesi şu cümleyle başlar: “Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı, bu zamanda oturdum.” Bu cümlede aşağıdaki söz sanatlarından hangisi kullanılmıştır?
- A) Zıtlık (tezat)
- B) Soru sorma (istifham)
- C) Abartma (mübalağa)
- D) Benzetme (teşbih)
- E) Konuşturma (intak)
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Benzetme (teşbih)
“Tanrı gibi” ifadesinde kağan, “gibi” edatıyla Tanrı'ya benzetilmiştir; bu benzetmedir. Cümlede karşıt kavramlar ya da soru bulunmaz.
Kolay
10Kül Tigin Âbidesi'nde şu cümle geçer: “Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış.” Bu cümledeki “yağız” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yeşil, taze
- B) Geniş, uçsuz
- C) Sıcak, kurak
- D) Yüksek, dağlık
- E) Esmer, kara
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Esmer, kara
“Yağız” kelimesi esmer, kara anlamındadır; cümlede “mavi gök” ile “yağız yer” karşılaştırılarak anlatılır. “Yeşil” anlamı bu kelimeye ait değildir.
Kolay
11Kül Tigin Âbidesi'nin güney-doğu cephesinde şu cümle yer alır: “Bunca yazıyı yazan Kül Tiginin yeğeni Yollug Tigin, yazdım. Yirmi gün oturup bu taşa, bu duvara hep Yollug Tigin, yazdım.” Bu cümleye göre yazıtı taşa yazan kişi kimdir?
- A) Bilge Kağan
- B) Yollug Tigin
- C) Kül Tigin
- D) Bumin Kağan
- E) Muharrem Ergin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yollug Tigin
Yazıt Bilge Kağan'ın ağzından söylenmiş olsa da onu taşa yazan, Kül Tigin'in yeğeni Yollug Tigin'dir. Muharrem Ergin ise metni günümüz Türkçesine aktaran bilim insanıdır.
Kolay
12Bir tarih dergisinde Orhun Abideleri'yle ilgili bir yazı hazırlanıyor. Yazar, yazıtların Göktürk alfabesiyle taşa kazındığı yüzyılı başlığa yazmak istiyor. Orhun Abideleri hangi yüzyılda yazılmıştır?
- A) 5. yüzyıl
- B) 11. yüzyıl
- C) 13. yüzyıl
- D) 8. yüzyıl
- E) 15. yüzyıl
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 8. yüzyıl
Orhun Abideleri 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. 11. yüzyıl ise Dîvânu Lugâti't-Türk ve Kutadgu Bilig'in yazıldığı yüzyıldır.
Kolay
13Kül Tigin Âbidesi'nin doğu cephesinde Bilge Kağan, Türk milletinin ilini ve töresini ilk kez düzenleyen atalarının adlarını sayar. Bilge Kağan'ın yazıtta adlarını andığı ataları aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yollug Tigin ve Kül Tigin
- B) Kâşgarlı Mahmud ve Yusuf Has Hâcib
- C) Bumin Kağan ve İstemi Kağan
- D) Oğuz Kağan ve Dede Korkut
- E) Muharrem Ergin ve Mehmet Kaplan
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bumin Kağan ve İstemi Kağan
Yazıtta “ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan” denerek bu iki kağan ata olarak anılır. Yollug Tigin yazıtı yazan kişi, Kül Tigin ise Bilge Kağan'ın kardeşidir.
Kolay
14Bilge Kağan yazıtta şöyle sorar: “Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini töreni kim bozabilecekti?” Bu cümledeki “töre” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Savaşta kullanılan bir silah türü
- B) Bir toplumda yerleşmiş davranış ve yaşama biçimi
- C) Orhun Vadisi'nden geçen bir ırmağın adı
- D) Kağanın Ötüken'deki sarayı
- E) Yazıtın üzerine yazıldığı taş
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir toplumda yerleşmiş davranış ve yaşama biçimi
“Töre”, bir toplumda yerleşmiş davranış ve yaşama biçimidir; kağan milletin hem yurdunun hem de töresinin korunmasını ister. Kelimenin silah ya da yer adıyla ilgisi yoktur.
Kolay
15Bilge Kağan dört yöne ordu sevk ettiğini anlattıktan sonra şöyle der: “Bunca yere kadar yürüttüm. Ötüken ormanından daha iyisi hiç yokmuş. İl tutacak yer Ötüken ormanı imiş.” Bu sözlere göre Ötüken'in önemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Düşman ordularının toplandığı yer olması
- B) Devletin merkezi olarak yurt tutulacak en uygun yer olması
- C) Kağanın hiç gitmediği uzak bir bölge olması
- D) Yalnızca avlanmak için kullanılan bir orman olması
- E) Çin kağanının başkenti olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Devletin merkezi olarak yurt tutulacak en uygun yer olması
Kağan, gittiği bütün yerlerden sonra Ötüken'den daha iyisinin olmadığını, “il tutacak yer”in orası olduğunu söyler; Ötüken devletin yurdu ve merkezidir. Düşmanların toplandığı yer olduğuna dair bir bilgi yoktur.
Kolay
16Kitapta yazıtın orijinal metninden bir bölüm ve günümüz Türkçesine aktarımı yan yana verilmiştir: Orijinal: “Türk Oġuz begleri budun eşiding” Aktarım: “Türk, Oğuz beyleri, milleti, işitin” Bu karşılaştırmaya göre “budun” kelimesinin günümüz Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Millet
- B) Bey
- C) Kağan
- D) Yurt
- E) Töre
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Millet
Aktarımda “begler” beyler, “budun” ise millet olarak karşılanmıştır. “Yurt” anlamı ise yazıtta “il” kelimesiyle karşılanır.
Kolay
17Bir müzede İslamiyet öncesi Türk edebiyatını tanıtan iki pano hazırlanıyor. Panolardan biri sözlü ürünlere, öteki yazılı ürünlere ayrılıyor. Aşağıdakilerden hangisi yazılı ürünler panosuna konmalıdır?
- A) Koşuk
- B) Sagu
- C) Sav
- D) Av törenlerinde söylenen şiirler
- E) Kül Tigin Âbidesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kül Tigin Âbidesi
Doğru cevap E'dir. Orhun Abideleri, Türk dilinin günümüze ulaşan bilinen ilk yazılı belgeleridir ve Kül Tigin Âbidesi de bunlardandır; metin taşa kazınmıştır. Koşuk, sagu ve sav ise aynı dönemin sözlü ürünleridir; A, B ve C bu yüzden sözlü ürünler panosuna girer. Törenlerde söylenen şiirler de sözlü gelenekte yaşar; D de yazılı ürün değildir. Bir ürünün sonradan bir kitaba kaydedilmiş olması, onu o dönemin yazılı ürünü yapmaz.
Kolay
18Bilge Kağan milleti için “gece uyumadım, gündüz oturmadım.” dedikten sonra şöyle ekler: “Küçük kardeşim Kül Tigin ile iki şad ile öle yite kazandım.” Bağlama göre “öle yite kazanmak” sözünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Canını ortaya koyup büyük zahmetle elde etmek
- B) Savaşmadan, karşılıklı anlaşmayla elde etmek
- C) Atalardan kalan serveti paylaşarak çoğaltmak
- D) Kısa sürede, hiç kayıp vermeden başarmak
- E) Başkasının kazandığını sahiplenerek ele geçirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Canını ortaya koyup büyük zahmetle elde etmek
Doğru cevap A'dır. “Öle yite” sözü ölmeyi ve yitmeyi göze almayı anlatır; önceki cümledeki “gece uyumadım, gündüz oturmadım” sözü de kağanın büyük bir zahmet çektiğini gösterir. Metinde ordu sevk edildiği, savaşıldığı anlatıldığından B yanlıştır. Kağan “Varlıklı, zengin millet üzerine oturmadım.” dediği için hazır bir servet de söz konusu değildir; C olmaz. Kolaylık ve kayıpsızlık “öle yite” sözüyle çelişir; D yanlıştır. Kazananlar kağan ile yanındakilerdir; E de metne aykırıdır.
Orta
19Kül Tigin Abidesi'ni okuyan bir öğrenci şu notları alıyor: “Kağan, birinci ağızdan doğrudan milletine sesleniyor ve onu uyarıyor. Devletin kuruluşunu, yıkılışını ve yeniden dirilişini anlatıyor. Kardeşiyle birlikte katıldığı savaşları kendi yaşadıklarından aktarıyor.” Öğrencinin notlarına göre Kül Tigin Abidesi tür bakımından hangi özellikleri bir arada taşır?
- A) Destan, masal ve efsane
- B) Hitabet, tarih ve anı
- C) Sagu, koşuk ve sav
- D) Roman, hikâye ve tiyatro
- E) Mektup, günlük ve gezi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hitabet, tarih ve anı
Kağanın milletine doğrudan seslenmesi hitabet (söylev), devletin kuruluş ve yıkılışını anlatması tarih, kendi yaşadıklarını aktarması anı özelliğidir. Sagu da Kül Tigin'in ölümü anıldığı için çekici gelebilir; ancak sagu, koşuk ve sav sözlü edebiyat ürünleridir, abide ise yazılı bir metindir.
Orta
20Orhun Abideleri'nden esinlenen bir oyunda kağan, askerlerinin fedakârlığını anlatırken şöyle der: “Kışın soğuğunda, yazın sıcağında sınırları bıkmadan bekledik; gece gündüz demeden yurdu koruduk.” Bu replikte aşağıdaki söz sanatlarından hangisi vardır?
- A) Teşbih (benzetme)
- B) Tezat (zıtlık)
- C) İstifham (soru sorma)
- D) Nida (seslenme)
- E) Teşhis (kişileştirme)
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tezat (zıtlık)
“Kış-yaz”, “soğuk-sıcak”, “gece-gündüz” gibi karşıt kavramlar bir arada kullanıldığı için replikte tezat vardır. Kağanın askerlerine seslenir gibi konuşması nida sanatını düşündürebilir; ancak replikte “ey” gibi bir seslenme ünlemi ya da bir varlığa doğrudan sesleniş yoktur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.