Alkoller

alkol
hidroksil grubu
primer alkol
sekonder alkol
tersiyer alkol
etanol
hidrojen bağı

Alkoller nedir ve primer, sekonder, tersiyer alkol nasıl ayrılır?

Alkoller, sp³ hibritleşmesi yapmış bir karbon atomuna hidroksil (-OH) grubunun bağlanmasıyla oluşan organik bileşiklerdir. Bir -OH grubu taşıyanlar monoalkol, birden fazla taşıyanlar polialkoldür; glikol iki, gliserin üç -OH grubu içerir. -OH grubunun bağlı olduğu karbona bir alkil bağlıysa primer, iki alkil bağlıysa sekonder, üç alkil bağlıysa tersiyer alkol denir. IUPAC adlandırmasında alkan adına -ol eki eklenir; CH3-CH(OH)-CH3 bileşiğinin adı 2-propanoldür. Alkoller hidrojen bağı yaptıkları için benzer kütleli alkanlardan daha yüksek sıcaklıkta kaynar. Yanma tepkimesi C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O şeklindedir. Yükseltgenmede primer alkol önce aldehite sonra karboksilik aside, sekonder alkol ketona dönüşür; tersiyer alkol yükseltgenmez. Etanol şekerlerin fermantasyonuyla elde edilir, metanol çok zehirlidir, glikol antifriz olarak kullanılır. Alkoller baz değildir; -OH grubu suda OH⁻ iyonu vermez ve sulu çözeltileri nötrdür.

Alkoller: konu anlatımı ve özeti

Alkoller, sp³ hibritleşmesi yapmış bir karbona hidroksil (-OH) grubunun bağlanmasıyla oluşan bileşiklerdir. Etanol ve gliserin gibi günlük hayatta sık karşılaştığın maddeler bu sınıftadır.

Bir -OH grubu taşıyanlar monoalkol (genel formül CnH2n+1OH), birden fazla taşıyanlar polialkoldür. Glikol iki, gliserin üç -OH grubu içerir.
-OH grubunun bağlı olduğu karbona bir alkil bağlıysa primer, iki alkil bağlıysa sekonder, üç alkil bağlıysa tersiyer alkol denir.
IUPAC adlandırmada -OH'ye en yakın uçtan numara verilir ve alkan adına -ol eki eklenir: CH3-CH(OH)-CH3 için 2-propanol.
Hidrojen bağı yaptıkları için kaynama noktaları benzer kütleli alkanlardan yüksektir. Küçük alkoller suda iyi çözünür; karbon zinciri uzadıkça çözünürlük azalır.
Yanarlar: C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O. Aktif metallerle H2 gazı açığa çıkarırlar: 2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2.
Yükseltgenme: primer alkol önce aldehite sonra karboksilik aside, sekonder alkol ketona dönüşür; tersiyer alkol yükseltgenmez.
Etanol şekerlerin fermantasyonuyla elde edilir; sağlığa zararlıdır. Metanol çok zehirlidir; glikol antifriz olarak, gliserin kozmetik ve gıdada kullanılır.

Unutma: Alkollerin -OH grubu suda OH⁻ iyonu vermez; alkoller baz değildir, sulu çözeltileri nötrdür.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir alkolün primer, sekonder ya da tersiyer olduğunu bulmak için –OH'nin bağlı olduğu karbona bak:

–OH'yi taşıyan karbonu işaretle.
Bu karbona bağlı öbür karbonları say (hidrojenleri değil).
1 karbon → primer, 2 karbon → sekonder, 3 karbon → tersiyer.

Örnek: (CH₃)₃C–OH'de –OH'li karbona üç CH₃ bağlıdır; tersiyer alkoldür ve yükseltgenmez.

Günlük hayattan: El dezenfektanlarının çoğunda etanol ya da izopropil alkol (2-propanol) bulunur. Etanol primer, 2-propanol ise sekonder bir alkoldür.

Sık yapılan hata: –OH'li karbona bağlı hidrojenleri saymak. Doğrusu: Sınıflandırmada yalnızca o karbona bağlı karbon atomları sayılır.

Derinleş

Biyoetanol, şeker kamışı ya da mısırdan fermantasyonla üretilip benzine karıştırılabilir. Biyoetanolün çevreye yararlarını ve gıda üretimi için kullanılabilecek tarım alanlarını yakıt üretimine ayırmanın doğurabileceği sorunları araştır. Bir ülkenin enerji politikasına yön veren biri olsan bu konuda nasıl bir denge kuracağını gerekçeleriyle açıkla.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

KİM.12.2.9Organik bileşikleri fonksiyonel grubuna göre sınıflandırabilme
- a) Organik bileşikleri (alkol, eter, aldehit, keton, karboksilik asit ve ester) fonksiyonel grubuna göre sınıflandırmak için ölçütler (-OH, -OR, -COR, -COOH, -COOR) belirler.
- b) Belirlediği ölçütlere göre organik bileşikleri fonksiyonel grubuna göre ayrıştırır.
- c) Ayrıştırdığı organik bileşikleri gruplandırır.
KİM.12.2.10Fonksiyonel gruba sahip organik bileşiklerin sistematik adlandırılma kurallarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
- b) Fonksiyonel gruba sahip organik bileşiklerin fonksiyonel grubu ile bileşiğin sistematik adı arasında ilişki kurar.
KİM.12.2.12Karbon temelli enerji kaynaklarının yanma tepkimelerinin sonuçlarına ilişkin çıkarım yapabilme
- a) Karbon temelli enerji kaynaklarının (kömür, petrol, doğal gaz, alkol vb.) yanma tepkimelerinin ekzotermik özelliği ve yanma ürünlerine ilişkin varsayımlarda bulunur.

Bu konuda neler var?

Alkoller ve Alkollerin Sınıflandırılması
Alkollerin Adlandırılması
Alkollerin Özellikleri
Bazı Alkollerin Kullanım Alanları

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Kayıt dışı üretilen bazı kolonya ve dezenfektanlarda etanol yerine ucuz bir alkol kullanıldığında ağır zehirlenmeler görülür. Bu alkol vücutta zehirli ürünlere dönüşerek görme kaybına ve ölüme yol açabilir; molekülünde yalnızca bir karbon atomu bulunur. Bu alkol hangisidir?
- A) Etanol
- B) Metanol
- C) Gliserin
- D) Glikol
- E) 1-Propanol
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Metanol
Tek karbonlu alkol metanoldür (CH₃OH) ve vücutta formaldehit ile formik aside dönüşerek zehirlenmeye yol açar. Etanol seçeneği yanlıştır; etanol iki karbonludur ve zehirlenme haberlerinde etanolün yerine kullanılan madde metanoldür.
Kolay
2Bir öğrenci, üzüm suyunu bir miktar mayayla birlikte ağzı balonla kapatılmış bir şişeye koyuyor. Birkaç gün sonra balonun şiştiğini ve sıvıda etanol oluştuğunu belirliyor. Bu düzenekte etanol hangi yolla oluşmuştur?
- A) Şekerlerin yanmasıyla
- B) Suyun elektroliziyle
- C) Meyve asitlerinin esterleşmesiyle
- D) Şekerlerin fermantasyonuyla
- E) Şekerlerin damıtılmasıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şekerlerin fermantasyonuyla
Mayalar oksijensiz ortamda şekeri etanole ve CO₂'ye dönüştürür; balonu şişiren gaz CO₂'dir ve bu olay fermantasyondur. Yanma seçeneği yanlıştır; şekerin yanmasında etanol değil CO₂ ve su oluşur.
Kolay
3Ispirto olarak satılan bir yakıtın etiketinde 'molekülünde tek −OH grubu taşıyan doymuş alkoller karışımı' yazıyor. Karışımdaki bileşenlerin karbon sayıları birbirinden farklı. Öğrenciler bu bileşenlerin hepsini tek bir genel formülle göstermek istiyor. Bu alkollerin genel formülü hangisidir?
- A) CₙH₂ₙ₊₁OH
- B) CₙH₂ₙO
- C) CₙH₂ₙO₂
- D) CₙH₂ₙ₊₂
- E) CₙH₂ₙ₋₁OH
Cevabı göster
Doğru cevap: A) CₙH₂ₙ₊₁OH
Doymuş monoalkollerde bir alkil grubu (CₙH₂ₙ₊₁−) bir −OH grubuna bağlıdır: CₙH₂ₙ₊₁OH. CₙH₂ₙO seçeneği aldehit ve ketonların formülüdür; bu formülde C=O bağı nedeniyle iki hidrojen eksiktir.
Kolay
4Kış gelmeden araç radyatörlerine eklenen sıvı, soğutma suyunun donma noktasını düşürür. Bu sıvının ana bileşeni iki karbonlu bir alkoldür ve her iki karbonuna birer −OH grubu bağlıdır. Bu alkol hangisidir?
- A) Glikol
- B) Gliserin
- C) Metanol
- D) Etanol
- E) 2-Propanol
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Glikol
İki karbonlu ve iki −OH gruplu alkol etilen glikoldür (1,2-etandiol); antifriz olarak kullanılır. Gliserin seçeneği yanlıştır; gliserin de bir polialkoldür ama üç karbonlu ve üç −OH gruplu bir moleküldür.
Kolay
5Bir laboratuvar şişesindeki alkolün yapısı CH₃−CH₂−CH₂−OH şeklindedir. Zincir −OH grubuna en yakın uçtan numaralandırılıyor. Bu alkolün IUPAC adı hangisidir?
- A) 1-propanol
- B) 2-propanol
- C) propanal
- D) 1-propen
- E) propanoik asit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 1-propanol
Ana zincir 3 karbonludur, −OH 1. karbondadır ve alkan adına -ol eki getirilir. Propanal adı −CHO grubu taşıyan bir aldehite aittir.
Kolay
6Bir alkol şişesinin etiketinde yapının CH₃−CH₂−CH₂−CH₂−OH olduğu yazıyor. −OH grubunun bağlı olduğu karbona yalnızca bir karbon atomu bağlıdır. Bu alkol hangi sınıftadır?
- A) Sekonder alkol
- B) Tersiyer alkol
- C) Primer alkol
- D) Polialkol
- E) Dialkol
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Primer alkol
−OH taşıyan karbona tek bir alkil grubu bağlı olduğu için alkol primerdir. Molekülde yalnızca bir −OH bulunduğu için polialkol de değildir.
Kolay
7Bir öğrenci tüpe aldığı etanolün içine küçük bir parça sodyum metali atıyor ve tüpte gaz kabarcıkları çıktığını görüyor. Çıkan gaz hangisidir?
- A) Oksijen (O₂)
- B) Hidrojen (H₂)
- C) Karbon dioksit (CO₂)
- D) Su buharı (H₂O)
- E) Metan (CH₄)
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hidrojen (H₂)
Alkoller aktif metallerle tepkimeye girerek alkoksit tuzu ve H₂ gazı oluşturur: 2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂. Bu tepkime yanma olmadığı için CO₂ oluşmaz.
Kolay
8Bir kamp ocağında etanol yeterli oksijenle tamamen yakılıyor: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O Bu tepkimeyle ilgili hangisi doğrudur?
- A) Ürünler karbon dioksit ve sudur; tepkime ısı açığa çıkarır.
- B) Ürünler karbon monoksit ve hidrojendir; tepkime ısı alır.
- C) Ürünler karbon dioksit ve hidrojendir; tepkime ısı açığa çıkarır.
- D) Ürünler karbon ve sudur; tepkime ısı alır.
- E) Ürünler karbon dioksit ve sudur; tepkime ısı alır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ürünler karbon dioksit ve sudur; tepkime ısı açığa çıkarır.
Tam yanmada karbon CO₂'ye, hidrojen H₂O'ya dönüşür ve yanma tepkimeleri ısı veren (ekzotermik) tepkimelerdir. CO oluşumu ancak oksijen yetersiz olduğunda görülür.
Kolay
9Laboratuvarda metanol ile su hangi oranda karıştırılırsa karıştırılsın tek fazlı, homojen bir karışım oluşuyor. Bu durumu sağlayan temel etkileşim hangisidir?
- A) Metanol moleküllerinin suda iyonlaşması
- B) Metanol ile suyun tepkimeye girmesi
- C) Metanol molekülleri arasındaki iyonik bağlar
- D) Metanolün suda OH⁻ iyonu vermesi
- E) Metanol ile su molekülleri arasındaki hidrojen bağları
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Metanol ile su molekülleri arasındaki hidrojen bağları
Metanolün −OH grubu su molekülleriyle hidrojen bağı kurar ve iki madde her oranda karışır. Alkoller suda iyonlaşmaz, moleküler hâlde çözünür.
Kolay
10Bazı yakıt katkı maddelerinde kullanılan bir alkolün yapısı (CH₃)₃C−OH şeklindedir. Bu molekülde −OH grubunun bağlı olduğu karbon atomuna üç tane CH₃ grubu bağlıdır. Bu alkol hangi sınıftadır?
- A) Primer alkol
- B) Sekonder alkol
- C) Tersiyer alkol
- D) Polialkol
- E) Aromatik alkol
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tersiyer alkol
−OH grubunun bağlı olduğu karbona üç alkil grubu bağlıysa alkol tersiyerdir. Sekonder alkolde bu karbona iki alkil grubu bağlıdır.
Kolay
11Bir öğretmen 1-pentanol molekülünü iki renge boyuyor: −OH grubunu maviyle, beş karbonlu zinciri sarıyla. Mavi kısmı “suyu seven”, sarı kısmı “suyu sevmeyen” olarak adlandırıyor. Mavi ile boyanan kısım için kullanılan terim hangisidir?
- A) Hidrofil
- B) Hidrofob
- C) Apolar
- D) Alkil
- E) Fenil
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hidrofil
−OH grubu su ile hidrojen bağı kurabildiği için hidrofildir; karbon zinciri ise hidrofobdur. Alkil terimi sarı ile boyanan karbon zincirini anlatır.
Kolay
12Kolonyanın ana bileşeni olan alkolün yapısı CH₃−CH₂−OH şeklindedir. Alkollerin yaygın adlandırılmasında −OH grubunun bağlı olduğu alkil grubunun adından sonra “alkol” kelimesi getirilir. Bu bileşiğin yaygın adı hangisidir?
- A) Etil alkol
- B) Metil alkol
- C) Propil alkol
- D) Etanal
- E) Dietil eter
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Etil alkol
−OH grubu iki karbonlu etil grubuna bağlıdır; yaygın adı etil alkoldür (IUPAC adı etanol). Etanal, aynı karbon sayılı aldehitin adıdır.
Kolay
13Bir alkolün yükseltgenme basamakları şöyle özetleniyor: primer alkol bir kademe yükseltgendiğinde bir bileşiğe, iki kademe yükseltgendiğinde karboksilik aside dönüşür. Etanol bir kademe yükseltgendiğinde oluşan bileşik hangi sınıftadır?
- A) Aldehit
- B) Keton
- C) Eter
- D) Ester
- E) Alken
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aldehit
Etanol primer alkoldür; bir kademe yükseltgenince aldehite (etanal), bir kademe daha yükseltgenince karboksilik aside dönüşür. Ketonlar sekonder alkollerin yükseltgenmesiyle oluşur.
Kolay
14Kremlerde ve bazı gıdalarda nem tutucu olarak kullanılan bir alkolün IUPAC adı 1,2,3-propantrioldür; molekülünde üç −OH grubu bulunur. Bu alkolün yaygın adı hangisidir?
- A) Glikol
- B) Etanol
- C) Metanol
- D) Fenol
- E) Gliserin
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gliserin
Üç karbonun her birinde −OH bulunan 1,2,3-propantriol gliserin olarak bilinir. Glikol iki −OH taşıyan 1,2-etandioldür.
Kolay
15Bir öğrenci saf suya bir miktar etanol ekleyip karışımı iletkenlik düzeneğine bağlıyor ve lambanın yanmadığını görüyor. Bu gözlemin nedeni hangisidir?
- A) Etanolün suda hiç çözünmemesi
- B) Etanolün suda tamamen iyonlarına ayrışması
- C) Etanolün suyla tepkimeye girerek gaz çıkarması
- D) Etanolün suda OH⁻ iyonları oluşturması
- E) Etanolün suda iyon vermeden, moleküler hâlde çözünmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Etanolün suda iyon vermeden, moleküler hâlde çözünmesi
Alkoller su ile hidrojen bağı yaparak çözünür ama moleküler hâlde çözündükleri için elektrolit değildir. Etanol suda çok iyi çözünür; OH⁻ iyonu da oluşturmaz.
Kolay
16Alkoller, −OH grubunun sp³ hibritleşmesi yapmış bir karbon atomuna bağlanmasıyla oluşan bileşiklerdir. Bir öğrenci −OH taşıyan beş bileşiği inceliyor: CH₃OH, CH₃−CH(OH)−CH₃, HO−CH₂−CH₂−OH, (CH₃)₃C−OH, C₆H₅−OH Bu bileşiklerden hangisi alkol sınıfında değildir?
- A) CH₃OH
- B) CH₃−CH(OH)−CH₃
- C) C₆H₅−OH
- D) HO−CH₂−CH₂−OH
- E) (CH₃)₃C−OH
Cevabı göster
Doğru cevap: C) C₆H₅−OH
C₆H₅−OH'de −OH grubu benzen halkasının sp² karbonuna bağlıdır; bu bileşik fenoldür. Glikol (HO−CH₂−CH₂−OH) iki −OH taşısa da polialkoldür.
Kolay
17Antifriz olarak kullanılan glikolün yapı formülü HO−CH₂−CH₂−OH şeklindedir. Birden fazla hidroksil grubu taşıyan alkoller adlandırılırken hidroksil gruplarının bağlı olduğu karbonların numaraları yazılır ve -ol ekinin önüne di, tri gibi sayı bildiren bir ek getirilir. Glikolün IUPAC adı hangisidir?
- A) 1,1-etandiol
- B) 1,2-etandiol
- C) 1,2-etanol
- D) 2-etanol
- E) 1,2-propandiol
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1,2-etandiol
İki karbonlu zincir etandır. Hidroksil grupları 1. ve 2. karbonlara bağlıdır ve iki tane olduğu için -ol ekinin önüne di getirilir: 1,2-etandiol. 1,1-etandiol adında iki −OH grubu aynı karbona bağlıdır; bu yapı glikole ait değildir. “1,2-etanol” ve “2-etanol” adlarında iki hidroksil grubunu gösteren di eki yoktur. 1,2-propandiol ise üç karbonludur.
Kolay
18Bir kimya fabrikasında endüstriyel amaçlı etanol, şekerli bitkilerin fermantasyonuyla değil, bir hidrokarbon gazının katalizör eşliğinde suyla tepkimeye sokulmasıyla üretiliyor. Tepkimede gaz molekülündeki ikili bağ açılıyor ve tek ürün olarak etanol (C₂H₅OH) oluşuyor. Bu üretimde suyla tepkimeye giren gaz hangisidir?
- A) Metan (CH₄)
- B) Etan (C₂H₆)
- C) Etilen (C₂H₄)
- D) Asetilen (C₂H₂)
- E) Propan (C₃H₈)
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Etilen (C₂H₄)
Etilen (CH₂=CH₂) katalizör eşliğinde suyla tepkimeye girdiğinde ikili bağdaki pi bağı açılır; karbonlardan birine H, diğerine OH bağlanır: CH₂=CH₂ + H₂O → C₂H₅OH. Metan, etan ve propan doymuş hidrokarbonlardır, ikili bağ içermez. Asetilende ise ikili değil üçlü bağ vardır.
Orta
19Can, kolonyadaki etanolün −OH grubu taşıdığını görünce, NaOH gibi bir baz olduğunu düşünüyor. Bunu sınamak için etanolün sulu çözeltisine kırmızı ve mavi turnusol kâğıtlarını ayrı ayrı batırıyor. Can'ın deneyiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Çözelti baziktir; kırmızı kâğıt maviye döner.
- B) Çözelti asidiktir; mavi kâğıt kırmızıya döner.
- C) Etanol suda OH⁻ iyonlarına ayrışır.
- D) Çözelti nötrdür; iki kâğıdın da rengi değişmez.
- E) Etanol suda tamamen iyonlarına ayrışır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çözelti nötrdür; iki kâğıdın da rengi değişmez.
Alkollerdeki −OH grubu kovalent bağla karbona bağlıdır ve suda OH⁻ iyonu olarak ayrılmaz; bu yüzden etanolün sulu çözeltisi nötrdür. Can'ın beklediği gibi bazik sonuç çıkmaz; NaOH'deki OH⁻ iyonik bağlıdır, etanoldeki −OH ise bir iyon değildir.
Orta
20Mol kütleleri birbirine yakın iki maddenin kaynama noktaları ölçülüyor: Propan, C₃H₈ (44 g/mol) | −42 °C Etanol, C₂H₅OH (46 g/mol) | 78 °C Mol kütleleri neredeyse aynı olduğu hâlde kaynama noktaları arasında 120 °C'ye yakın fark var. Bu farkın temel nedeni hangisidir?
- A) Etanolün iyonlardan oluşan bir madde olması
- B) Etanol moleküllerinde pi bağı bulunması
- C) Etanol molekülleri arasında hidrojen bağı olması
- D) Etanoldeki karbon sayısının daha fazla olması
- E) Propan moleküllerinin daha hafif olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Etanol molekülleri arasında hidrojen bağı olması
Etanoldeki −OH grupları komşu moleküllerle hidrojen bağı kurar; bu bağları yenmek için çok daha fazla enerji gerektiğinden etanol yüksek sıcaklıkta kaynar. Kütle farkı seçeneği yanlıştır; mol kütleleri yalnızca 2 g/mol farklıdır ve bu kadar büyük bir farkı açıklayamaz.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.