Küreselleşen Dünyada Orta Doğu ve Afganistan’da Meydana Gelen Siyasi Gelişmeler

Filistin sorunu
intifada
Körfez Savaşı
11 Eylül
Irak'ın işgali
Afganistan
su sorunu

Soğuk Savaş sonrası Orta Doğu ve Afganistan'da neler yaşandı?

Soğuk Savaş sonrası Orta Doğu ve Afganistan'da Filistin sorunu sürdü, Körfez savaşları yaşandı ve 11 Eylül saldırılarından sonra ABD bölgeye askerî müdahalelerde bulundu. Filistin'de 1987'de Birinci İntifada başladı, FKÖ 1988'de bağımsız Filistin Devleti'ni ilan etti, 2000'de El-Aksa İntifadası patlak verdi. Irak'ın 1990'da Kuveyt'i işgal etmesi üzerine BM kararıyla ABD liderliğindeki koalisyon 1991'de Çöl Fırtınası Harekâtı ile Irak'ı Kuveyt'ten çıkardı. 11 Eylül 2001'de El Kaide'nin saldırısından sonra ABD, Ekim 2001'de Afganistan'a müdahale etti. ABD ve İngiltere Mart 2003'te kitle imha silahları gerekçesiyle Irak'ı işgal etti, ancak bu silahlar bulunamadı. Bölgede Dicle, Fırat ve Asi gibi sınır aşan nehirlerin paylaşımı da anlaşmazlık konusudur. Türkiye, İsrail ile Filistin'in yan yana yaşayacağı iki devletli çözümü destekledi.

Küreselleşen Dünyada Orta Doğu ve Afganistan’da Meydana Gelen Siyasi Gelişmeler: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, Soğuk Savaş sonrası Orta Doğu'da Filistin sorununu, Körfez savaşlarını, 11 Eylül sonrası ABD politikasını ve bölgedeki su sorununu anlatır.

Filistin'de İsrail işgaline karşı 1987'de Birinci İntifada başladı ve Hamas kuruldu; FKÖ 1988'de bağımsız Filistin Devleti'ni ilan etti. 2000'de El-Aksa İntifadası patlak verdi, barış girişimleri sonuçsuz kaldı.
Irak'ın 1990'da Kuveyt'i işgal etmesi üzerine BM kararıyla ABD liderliğindeki koalisyon 1991'de Çöl Fırtınası Harekâtı ile Irak'ı Kuveyt'ten çıkardı.
11 Eylül 2001'de El Kaide'nin ABD'ye saldırısından sonra ABD "teröre karşı savaş" ilan etti ve Bin Ladin'i teslim etmeyen Taliban yönetimine karşı Ekim 2001'de Afganistan'a müdahale etti.
ABD ve İngiltere, kitle imha silahları gerekçesiyle Mart 2003'te Irak'ı işgal etti; bu silahlar bulunamadı, ülkede mezhep ve etnik çatışmalar derinleşti.
Bölge petrolce zengin ama tatlı suca fakirdir; Dicle, Fırat ve Asi gibi sınır aşan nehirlerin paylaşımı ve Golan'daki su kaynakları ülkeler arasında anlaşmazlık konusudur.
Türkiye, güvenli ve tanınmış sınırlar içinde İsrail ile Filistin'in yan yana yaşayacağı iki devletli çözümü destekledi.

Unutma: 1991 Körfez Savaşı BM kararına dayanır, 2003 Irak işgali ise BM Güvenlik Konseyinin açık onayı olmadan yapılmıştır; bu ayrım sınavda ayırt edicidir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bu dönemin müdahalelerini olay → gerekçe → sonuç tablosuyla karşılaştır.

1990 Kuveyt'in işgali → BM kararıyla kurulan koalisyon → 1991'de Irak Kuveyt'ten çıkarıldı.
11 Eylül 2001 saldırıları → "Teröre karşı savaş" → Ekim 2001'de Afganistan'a müdahale, Taliban yönetimi devrildi.
2003 Irak müdahalesi → Kitle imha silahları iddiası → Silahlar bulunamadı; ülkede mezhep ve etnik çatışmalar derinleşti.

Gerekçe sütununu dikkatle oku: Bir müdahalenin meşruluğu, dayandığı gerekçenin doğruluğuna ve uluslararası onaya bağlıdır.

Günlük hayattan: Bölgedeki su kıtlığı, çeşmeden akan suyun ne kadar değerli olduğunu hatırlatır. Dicle ve Fırat gibi birden çok ülkeden geçen nehirler bu yüzden uluslararası bir konu hâline gelir.

Sık yapılan hata: "1991 ve 2003 Irak savaşları aynı biçimde, BM kararıyla yapıldı." Doğrusu: 1991 harekâtı BM kararına dayanıyordu; 2003 müdahalesi ise BM Güvenlik Konseyinin açık onayı olmadan başlatıldı.

Derinleş

Dicle ve Fırat nehirlerinin sularını paylaşan Türkiye, Suriye ve Irak'ın ihtiyaçlarını ve tutumlarını araştır. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamındaki barajların hem bölgeye kazandırdıklarını hem de aşağı havzadaki ülkelerin kaygılarını bir tabloda göster. Sınır aşan bir nehrin adil kullanımı için hangi ilkeleri önerirsin? İklim değişikliğinin bu soruna etkisini de değerlendir.

Bu konuda neler var?

Filistin Merkezli Orta Doğu Politikaları
1990 ve 2003 Körfez Savaşları
11 Eylül Sonrası ABD Dış Politikası
Orta Doğu’da Su Sorunu

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Elif, okulundaki Model BM etkinliğinde Türkiye'yi temsil ediyor ve Filistin sorunu oturumu için konuşma hazırlıyor. Danışman öğretmeni, konuşmasının Türkiye'nin uzun süredir uluslararası platformlarda dile getirdiği resmî tutumla uyumlu olması gerektiğini hatırlatıyor. Elif'in konuşmasında savunması gereken çözüm aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Filistin'in Ürdün'e bağlanarak devletsiz kalması
- B) Filistin topraklarının tamamının İsrail'e bırakılması
- C) İsrail ile Filistin'in tanınmış sınırlar içinde yan yana yaşaması
- D) Kudüs'ün tamamının İsrail'in başkenti olarak tanınması
- E) Bölgenin süresiz olarak BM yönetimine bırakılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İsrail ile Filistin'in tanınmış sınırlar içinde yan yana yaşaması
Türkiye, 1967 sınırları temelinde, başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız bir Filistin devletinin İsrail ile yan yana yaşamasını öngören iki devletli çözümü savunur. Kudüs'ün tamamının İsrail'in başkenti sayılması ise Türkiye'nin açıkça karşı çıktığı bir yaklaşımdır.
Kolay
2Bir öğrencinin Filistin kronolojisi: 1964 – Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) kuruldu. Aralık 1987 – Birinci İntifada başladı. Aralık 1987 – Gazze'de, İslami çizgideki yeni bir örgüt İntifada sırasında kuruldu; örgüt sonraki yıllarda Gazze'de etkin bir siyasi güce dönüştü. Kronolojide sözü edilen ve İntifada sırasında kurulan örgüt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Taliban
- B) ASALA
- C) Hamas
- D) El Kaide
- E) FKÖ
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hamas
Birinci İntifada sırasında 1987'de Gazze'de kurulan örgüt Hamas'tır. FKÖ de Filistin davası için kurulmuş bir örgüttür; ancak kronolojide de görüldüğü gibi 1964'te kurulmuştur.
Kolay
3Aralık 1987'de Gazze'de bir trafik kazasında dört Filistinlinin ölmesinin ardından başlayan gösteriler, kısa sürede Batı Şeria'ya da yayıldı. Gençler taşlarla İsrail askerlerine karşı çıktı; esnaf kepenk kapattı, halk İsrail mallarını boykot etti. Anlatılan halk ayaklanmasına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Enosis
- B) Perestroyka
- C) İntifada
- D) Detant
- E) Glasnost
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İntifada
1987'de İsrail işgaline karşı başlayan Filistin halk ayaklanmasına İntifada denir. Enosis de bir halk hareketiyle ilgili kavramdır; ancak Kıbrıslı Rumların adayı Yunanistan'a bağlama amacını anlatır.
Kolay
411 Eylül 2001 sabahı ABD'de kaçırılan dört yolcu uçağından ikisi New York'taki İkiz Kuleler'e, biri Pentagon'a çarptı; dördüncüsü Pensilvanya'da düştü. ABD yönetimi saldırıların sorumlusu olarak, Afganistan'daki Taliban yönetiminin ülkede barınmasına izin verdiği bir örgütü gösterdi. Anlatılan saldırıları gerçekleştiren terör örgütü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hamas
- B) ASALA
- C) FKÖ
- D) El Kaide
- E) Taliban
Cevabı göster
Doğru cevap: D) El Kaide
11 Eylül saldırılarını Usame bin Ladin liderliğindeki El Kaide gerçekleştirmiştir. Taliban ise saldırıları yapan örgüt değil, El Kaide'ye Afganistan'da barınma imkânı veren yönetimdir.
Kolay
5BM'nin Filistin'le ilgili bir kararının ardından FKÖ, Yaser Arafat'ın devlet başkanlığında bağımsız Filistin Devleti'nin kurulduğunu 15 Kasım'da açıkladı. Bu açıklama, Birinci İntifada'nın sürdüğü yıllarda yapıldı. Bağımsız Filistin Devleti'nin ilan edildiği yıl aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 1979
- B) 1948
- C) 1988
- D) 2001
- E) 1967
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 1988
FKÖ, 15 Kasım 1988'de bağımsız Filistin Devleti'nin kurulduğunu açıkladı. 1948 ise İsrail'in kurulduğu yıldır.
Kolay
6Ağustos 1988'de bir Arap ülkesinin yönetimi, Filistin Kurtuluş Örgütünü (FKÖ) Filistin halkının tek meşru temsilcisi olarak tanıyacağını bildirdi. Bu açıklamayı yapan ülke aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Afganistan
- B) Ürdün
- C) Irak
- D) Pakistan
- E) Kuveyt
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ürdün
Kitaba göre Ağustos 1988'de Ürdün yönetimi FKÖ'yü Filistin halkının tek meşru temsilcisi olarak tanıyacağını bildirdi. Ürdün, Batı Şeria ile bağları nedeniyle Filistin meselesinde doğrudan taraf olan bir ülkeydi.
Kolay
7Taliban, Usame Bin Ladin'i teslim etmeyince ABD ve İngiltere 7 Ekim 2001'de Afganistan'daki Taliban ve El Kaide hedeflerini bombaladı. ABD ardından karadan da müdahale ederek 13 Kasım 2001'de başkent Kabil'e girdi. Kitaba göre ABD karadan müdahalede hangi güçlerden yararlanmıştır?
- A) İran'ın sınırdan gönderdiği birliklerden
- B) Bölgeye gönderilen BM barış gücünden
- C) Afganistan'daki Taliban ve El Kaide karşıtı gruplardan
- D) Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak ordusundan
- E) Afganistan'a yeniden giren SSCB ordusundan
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Afganistan'daki Taliban ve El Kaide karşıtı gruplardan
Kitaba göre ABD, Afganistan'daki Taliban ve El Kaide karşıtı grupları kullanarak karadan müdahale etti. SSCB 1991'de dağıldığı için 2001'de böyle bir güç söz konusu değildir.
Kolay
817 Ocak 1991'de başlayan ve 2 Mart 1991'de sona eren Çöl Fırtınası Harekâtı, Irak'ın 1990'da işgal ettiği komşu ülkeden çıkarılmasıyla sonuçlandı. Bu savaşın sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Irak'ın Kuveyt'i ilhak etmesi
- B) Saddam Hüseyin yönetiminin devrilmesi
- C) Taliban yönetiminin devrilmesi
- D) İran'ın Irak'ı işgal etmesi
- E) Kuveyt'in egemenliğinin yeniden sağlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kuveyt'in egemenliğinin yeniden sağlanması
Körfez Savaşı ile Kuveyt'in egemenliği yeniden tesis edildi. Saddam Hüseyin yönetimi 1991'de değil, 2003'teki işgalle devrildi.
Kolay
9Kitapta 2009'dan sonra Gazze'nin “dünyanın en büyük açık hapishanesi” hâline geldiği belirtilir. Kitaba göre Gazze'nin bu duruma gelmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gazze'nin BM tarafından yönetilmesi
- B) Uluslararası yardımların İsrail tarafından engellenmesi
- C) Gazze'nin Mısır'a bağlanması
- D) Gazze'de petrol kaynaklarının bulunması
- E) Gazze halkının bölgeyi kendi isteğiyle terk etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uluslararası yardımların İsrail tarafından engellenmesi
Kitaba göre uluslararası yardımların İsrail tarafından engellenmesi Gazze'yi açık hapishaneye çevirdi. Gazze halkı bölgeyi terk etmemiş, kuşatma altında yaşamak zorunda kalmıştır.
Kolay
1011 Eylül 2001 saldırılarını gerçekleştiren terör örgütü, Usame Bin Ladin tarafından daha önceki bir savaş sırasında kurulmuştu. Kitaba göre El Kaide hangi savaş sırasında kurulmuştur?
- A) 1991 Körfez Savaşı
- B) Bosna Savaşı
- C) 1967 Arap-İsrail Savaşı
- D) Afganistan-SSCB Savaşı
- E) İran-Irak Savaşı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Afganistan-SSCB Savaşı
Kitaba göre El Kaide, Afganistan-SSCB Savaşı sırasında Usame Bin Ladin tarafından kuruldu. 1991 Körfez Savaşı ise Irak'ın Kuveyt'i işgali üzerine yapılmıştır.
Kolay
111980'de yayımlanan Venedik Bildirisi ile bir uluslararası yapı, barış görüşmelerinde FKÖ'yü tanıdı ve İsrail'in diğer bölge devletlerince tanınmasını istedi. Bu yapı Filistin sorununda ABD'ye göre daha dengeli bir politika izledi. Sözü edilen yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) OPEC
- B) Arap Birliği
- C) Orta Doğu dörtlüsü
- D) Varşova Paktı
- E) Avrupa Birliği
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Avrupa Birliği
Kitapta 1980 Venedik Bildirisi ile FKÖ'yü tanıyan ve ABD'ye göre daha dengeli bir politika izleyen yapı AB olarak gösterilir. Orta Doğu dörtlüsü ise 2002'de yol haritası hazırlayan gruptur.
Kolay
122002'de İsrail saldırılarının artması üzerine sorunları çözmek ve çatışmaları önlemek için bir “yol haritası” hazırlandı. Yol haritasını hazırlayan gruba “Orta Doğu dörtlüsü” adı verildi. Aşağıdakilerden hangisi Orta Doğu dörtlüsünde yer almaz?
- A) Birleşmiş Milletler
- B) ABD
- C) Rusya Federasyonu
- D) Çin
- E) Avrupa Birliği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çin
Orta Doğu dörtlüsü ABD, AB, Rusya Federasyonu ve BM'den oluşur. Çin bu grupta yer almaz.
Kolay
13Orta Doğu petrol bakımından zengin, tatlı su bakımından ise fakir bir bölgedir. Bölgedeki bazı nehirler birden fazla ülkenin topraklarından geçtiği için suyun paylaşımı anlaşmazlık konusudur. Aşağıdaki nehirlerden hangisi bu sınır aşan nehirlerden biridir?
- A) Sakarya
- B) Yeşilırmak
- C) Asi
- D) Büyük Menderes
- E) Kızılırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Asi
Asi, Dicle ve Fırat gibi sınır aşan nehirlerden biridir ve paylaşımı anlaşmazlık konusudur. Kızılırmak, Sakarya, Yeşilırmak ve Büyük Menderes yalnız Türkiye topraklarından geçer.
Kolay
142000 yılında İsrailli siyasetçi Ariel Şaron'un yaklaşık 1000 askerle birlikte Kudüs'teki Harem-i Şerif'i ziyaret etmesi Filistinlilerin büyük protestolarına neden oldu. Bu ziyaretin ardından başlayan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) El-Aksa İntifadası
- B) Altı Gün Savaşı
- C) Çöl Fırtınası Harekâtı
- D) Birinci İntifada
- E) Camp David görüşmeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) El-Aksa İntifadası
Şaron'un Harem-i Şerif ziyareti, El-Aksa İntifadası adı verilen ikinci intifadayı başlattı. Birinci İntifada ise 1987'de başlamıştı.
Kolay
15Ocak 2009'da İsrail'in Gazze'ye yönelik saldırısından kısa süre sonra düzenlenen uluslararası bir zirvede İsrail, Türkiye'nin sert tepkisiyle karşılaştı. Bu tepkinin gösterildiği zirve aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kopenhag Zirvesi
- B) Malta Zirvesi
- C) Helsinki Zirvesi
- D) Davos Zirvesi
- E) Annapolis toplantısı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Davos Zirvesi
Kitaba göre Ocak 2009 Davos Zirvesi'nde İsrail Türkiye'nin tepkisiyle karşılaştı. Annapolis ise 2007'de yapılan bir İsrail-Filistin toplantısıdır.
Kolay
16ABD'nin girişimiyle 2007'de İsrail ile Filistin tarafları arasında bir toplantı yapıldı. Görüşmeler sonunda hiçbir somut adım atılamadı. Kitapta adı geçen bu toplantı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Davos Zirvesi
- B) Helsinki Konferansı
- C) Venedik toplantısı
- D) Camp David görüşmeleri
- E) Annapolis toplantısı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Annapolis toplantısı
2007'de ABD'nin girişimiyle yapılan toplantı Annapolis toplantısıdır. Camp David görüşmeleri ise 1978'de Mısır ile İsrail arasında yapılmıştır.
Kolay
17ABD ve İngiltere, kitle imha silahları gerekçesiyle Mart 2003'te Irak'ı işgal etti. İşgalden sonra bu silahlar bulunamadı. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) İşgalin Irak'ta kalıcı bir barış getirdiğini
- B) Irak'ın bu silahları Kuveyt'e taşıdığını
- C) İşgal için öne sürülen gerekçenin doğrulanmadığını
- D) Silahların işgal güçlerince yok edildiğini
- E) İşgalin gerekçesinin petrol olarak açıklandığını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İşgal için öne sürülen gerekçenin doğrulanmadığını
İşgalin resmî gerekçesi kitle imha silahlarıydı; bu silahların bulunamaması gerekçenin doğrulanmadığını gösterir. İşgalin ardından mezhep ve etnik çatışmalar derinleşmiştir. Silahlar bulunmadığı için taşındıkları ya da yok edildikleri söylenemez.
Kolay
18Usame Bin Ladin, El Kaide'yi Afganistan-SSCB Savaşı sırasında kurdu. Aynı örgüt 11 Eylül 2001'de New York ve Washington'a saldırdı; saldırılardan sonra ABD Afganistan'a müdahale etti. Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) El Kaide, 11 Eylül saldırılarının ardından ABD'ye karşı kurulmuş bir örgüttür.
- B) ABD'nin Afganistan'a müdahalesi SSCB'nin dağılmasından önce gerçekleşmiştir.
- C) El Kaide, kurulduğu dönemden sonra hiçbir saldırı düzenlememiştir.
- D) Afganistan-SSCB Savaşı, 11 Eylül saldırılarından sonra başlamıştır.
- E) Soğuk Savaş yıllarında kurulan bir örgüt, sonraki dönemde ABD'yi doğrudan hedef almıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Soğuk Savaş yıllarında kurulan bir örgüt, sonraki dönemde ABD'yi doğrudan hedef almıştır.
El Kaide, Afganistan-SSCB Savaşı sırasında yani Soğuk Savaş yıllarında kurulmuş, 2001'de ABD'nin kendi topraklarına saldırmıştır. Örgüt 11 Eylül'den önce vardır; ABD'nin müdahalesi 2001'de, SSCB'nin 1991'de dağılmasından sonra olmuştur.
Orta
197 Ekim 2001'de ABD ve İngiltere, Afganistan'da hava harekâtı başlattı. Harekâttan önceki haftalarda ABD, Afganistan'ı yöneten Taliban'dan, 11 Eylül saldırılarının sorumlusu olarak gördüğü örgütün liderini ve kamplarını teslim etmesini istemiş; Taliban bu isteği reddetmişti. Metne göre ABD'nin Afganistan'a askerî müdahalesinin doğrudan gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Afganistan'ın BM'den ayrıldığını açıklaması
- B) Taliban'ın El Kaide lideri Bin Ladin'i teslim etmemesi
- C) Rusya'nın Afganistan'ı yeniden işgal etmesi
- D) Irak'ın Kuveyt'i işgal ederek bölgeyi tehdit etmesi
- E) Afganistan'ın petrol üretimini durdurması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Taliban'ın El Kaide lideri Bin Ladin'i teslim etmemesi
ABD, El Kaide lideri Usame bin Ladin'in teslim edilmemesi üzerine Taliban yönetimine karşı Afganistan'a müdahale etmiştir. Irak'ın Kuveyt'i işgali ise 1990'daki bir olaydır ve 1991 Körfez Savaşı'nın gerekçesidir.
Orta
20Temsilî bir bölgesel su toplantısı özeti: "Türkiye temsilcisi, Fırat ve Dicle'nin sınır aşan sular olduğunu, suların ülkelerin ihtiyaçları ve kullanım verimliliği gözetilerek hakça ve akılcı biçimde kullanılması gerektiğini savundu. Aşağı havzadaki iki ülkenin temsilcileri ise farklı bir görüş ileri sürdü." Özette sözü edilen Suriye ve Irak'ın Fırat ve Dicle'nin kullanımıyla ilgili görüşü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Nehirlerin uluslararası akarsu sayılıp sularının anlaşmayla paylaştırılması
- B) Nehirlerin sularının yalnızca Irak'a ait sayılması
- C) Su paylaşımının uluslararası hukukun dışında tutulması
- D) Türkiye'nin nehirler üzerinde dilediği tesisi kurabilmesi
- E) Nehirlerin yalnızca ulaşım amacıyla kullanılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Nehirlerin uluslararası akarsu sayılıp sularının anlaşmayla paylaştırılması
Suriye ve Irak, Fırat ve Dicle'yi uluslararası akarsu sayıp sularının kıyıdaş ülkeler arasında anlaşmayla paylaştırılmasını savunur. Türkiye'nin dilediği tesisi kurabileceği görüşü bu iki ülkenin değil, onların karşı çıktığı bir yaklaşımdır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.