SSCB’nin Dağılması ve Türk Cumhuriyetleri’nin Bağımsızlıklarını Kazanmaları

küreselleşme
glasnost
perestroyka
SSCB'nin dağılması
Türk Cumhuriyetleri
Bakü-Tiflis-Ceyhan
enerji koridoru

SSCB nasıl dağıldı ve Türk Cumhuriyetleri nasıl bağımsız oldu?

SSCB, Gorbaçov'un reformlarıyla hızlanan çözülme sonucunda 1991'de dağıldı ve Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ile Türkmenistan bağımsız oldu. SSCB 1970'lerden itibaren teknolojik geri kalmışlık, verimsiz tarım politikaları ve arz-talep dengesizliği gibi sorunlarla zayıflamıştı. 1985'te başa geçen Mihail Gorbaçov'un glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları süreci hızlandırdı; 1989'da Doğu Avrupa'daki komünist rejimler yıkıldı. SSCB'nin dağılmasıyla Soğuk Savaş da sona erdi. Türkiye bu cumhuriyetleri tanıyan ilk devlet oldu ve ekonomi, eğitim, kültür ve enerji alanlarında geniş bir iş birliği geliştirdi. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, TANAP ve Bakü-Tiflis-Kars Demir Yolu, Türkiye'yi Hazar kaynaklarının Avrupa'ya ulaştığı bir enerji ve ulaşım köprüsü yaptı. Tacikistan ise bir Türk cumhuriyeti değildir. Küreselleşme; mal, hizmet ve sermayenin artan dolaşımıyla ekonomik bütünleşmenin ve karşılıklı bağımlılığın artmasıdır.

SSCB’nin Dağılması ve Türk Cumhuriyetleri’nin Bağımsızlıklarını Kazanmaları: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, küreselleşme sürecinde Sovyetler Birliği'nin dağılmasını ve Türk Cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanmasıyla Türkiye'nin bölgeyle kurduğu ilişkileri anlatır.

Küreselleşme; mal, hizmet ve sermayenin artan dolaşımıyla ekonomik bütünleşmenin, toplumlar arası iletişimin ve karşılıklı bağımlılığın artmasıdır.
SSCB 1970'lerden itibaren teknolojik geri kalmışlık, verimsiz tarım politikaları ve arz-talep dengesizliği gibi sorunlarla zayıfladı.
1985'te SSCB'nin başına geçen Mihail Gorbaçov'un glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları çözülmeyi hızlandırdı; 1989'da Doğu Avrupa'daki komünist rejimler yıkıldı.
1991'de SSCB dağıldı ve Soğuk Savaş sona erdi; Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsız oldu.
Türkiye bu cumhuriyetleri tanıyan ilk devlet oldu; ekonomi, eğitim, kültür ve enerji alanlarında geniş bir iş birliği geliştirdi.
Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, Bakü-Tiflis-Erzurum Doğal Gaz Boru Hattı, TANAP ve Bakü-Tiflis-Kars Demir Yolu, Türkiye'yi Hazar kaynaklarının Avrupa'ya ulaştığı bir enerji ve ulaşım köprüsü yaptı.

Unutma: 1991'de bağımsız olan beş Türk Cumhuriyeti Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'dır; Tacikistan bir Türk cumhuriyeti değildir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

SSCB'nin dağılışını adım adım izle.

Zayıflama: 1970'lerden itibaren teknolojik geri kalmışlık, verimsiz tarım ve ürün kıtlığı ekonomiyi zorladı.
Reform: 1985'te göreve gelen Gorbaçov açıklık (glasnost) ve yeniden yapılanma (perestroyka) politikalarını başlattı.
Çözülme: 1989'da Doğu Avrupa'daki komünist yönetimler birer birer yıkıldı.
Dağılma: 1991'in sonunda SSCB resmen dağıldı; Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsız oldu. Türkiye bu cumhuriyetleri tanıyan ilk ülke oldu.

Günlük hayattan: Azerbaycan'dan gelen doğal gazın Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşınması ve Bakü-Tiflis-Kars demir yolu, bu bağımsızlıklardan sonra kurulan iş birliğinin bugünkü örnekleridir.

Sık yapılan hata: "Bağımsız Türk devletleri dışında Türk cumhuriyeti yoktur." Doğrusu: Rusya Federasyonu içinde Tataristan, Başkurdistan ve Saha (Yakutistan) gibi özerk Türk cumhuriyetleri de vardır.

Derinleş

Türk Devletleri Teşkilatı'nın üyelerini, gözlemcilerini ve iş birliği alanlarını resmî kaynaklardan araştır. Eğitim, ulaştırma, enerji ve kültür alanlarından birinde somut bir ortak projeyi incele. Ortak bir dil ve tarih mirasına sahip ama farklı siyasi ve ekonomik yapıları olan devletlerin iş birliğini güçlendirmek için hangi adımlar atılabilir? Önerini, karşılaşılabilecek engellerle birlikte yaz.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
11991'in son aylarında SSCB çözülürken Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsızlıklarını ilan etti. Bu yeni devletler, uluslararası alanda tanınma ve diplomatik ilişki kurma arayışına girdi; ilk tanıma kararı Kasım 1991'de Azerbaycan için verildi. Türk Cumhuriyetlerinin bağımsızlığını tanıyan ilk devlet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çin
- B) Rusya
- C) Türkiye
- D) Amerika Birleşik Devletleri
- E) İran
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Türkiye
Türkiye, Azerbaycan'ı 9 Kasım 1991'de, diğer Türk Cumhuriyetlerini de Aralık 1991'de tanıyarak bu devletleri tanıyan ilk ülke olmuştur. Rusya da SSCB'nin mirasçısı olarak bu devletleri tanımıştır; fakat Türkiye'den sonra tanımıştır.
Kolay
21985'te SSCB Komünist Partisi genel sekreterliğine gelen lider, "açıklık" ve "yeniden yapılanma" anlamına gelen iki politika başlattı. Basın üzerindeki baskılar gevşedi, ekonomide sınırlı piyasa uygulamalarına izin verildi; ancak bu reformlar birlik içindeki cumhuriyetlerde bağımsızlık isteklerini de güçlendirdi. Anlatılan lider aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mihail Gorbaçov
- B) Vladimir Lenin
- C) Nikita Kruşçev
- D) Josef Stalin
- E) Leonid Brejnev
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mihail Gorbaçov
Glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) politikalarını 1985'ten sonra başlatan lider Mihail Gorbaçov'dur. Kruşçev de Stalin'den sonra bazı yumuşama adımları atmıştır; ancak 1953-1964 arasında iş başındaydı.
Kolay
3Ayşe, giydiği tişörtün etiketinde Bangladeş'te dikildiğini, telefonunun kutusunda ise parçalarının beş farklı ülkede üretilip başka bir ülkede birleştirildiğini okuyor. Akşam izlediği dizi bir ABD şirketine ait, sabah içtiği kahve ise Brezilya'dan gelmiş. Ayşe'nin gözlemleri aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?
- A) Yumuşama
- B) Millîleştirme
- C) Sömürgecilik
- D) Küreselleşme
- E) Merkantilizm
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Küreselleşme
Mal, hizmet ve sermayenin ülkeler arasında hareketinin artması ve üretimin dünyaya yayılması küreselleşmedir. Sömürgecilik de dünya çapında bir ekonomik ilişkidir; ancak bir devletin başka toprakları siyasi olarak egemenliği altına almasına dayanır.
Kolay
4Bir öğrencinin hazırladığı kronoloji: 1985 – Gorbaçov reformlara başladı. 1989 – Doğu Avrupa'da komünist yönetimler birer birer değişti. 1990 – İki Almanya birleşti. Kronolojinin devamında, Gorbaçov'un istifası ve on beş cumhuriyetin bağımsız devletler hâline gelmesiyle SSCB'nin dağıldığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 1989
- B) 1990
- C) 1991
- D) 1993
- E) 1985
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 1991
SSCB, Aralık 1991'de Gorbaçov'un istifasıyla resmen sona ermiştir. 1989 Berlin Duvarı'nın yıkıldığı ve Doğu Avrupa'daki rejimlerin değiştiği yıldır; SSCB'nin kendisi iki yıl daha varlığını sürdürmüştür.
Kolay
5Kitaba göre küreselleşme, uluslararası ticaret hacmi, sermaye akımları ve küresel üretimdeki artışın etkisiyle belirli bir dönemde etkisini artırıp en üst seviyeye ulaşmıştır. Bu dönem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 1920'li yıllar
- B) 1980'li yıllar
- C) 1940'lı yıllar
- D) 1930'lu yıllar
- E) 1950'li yıllar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1980'li yıllar
Kitapta küreselleşmenin 1980'li yıllarda etkisini artırıp en üst seviyeye ulaştığı belirtilir. 1930'lu yıllar ise ülkelerin korumacılığa yöneldiği büyük ekonomik buhran dönemidir.
Kolay
61991'de SSCB'nin dağılmasıyla dünya siyasetinde uzun süren bir dönem kapandı ve Kafkasya ile Orta Asya'da yeni Türk devletleri ortaya çıktı. SSCB'nin dağılmasıyla sona eren dönem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İki savaş arası dönem
- B) Soğuk Savaş Dönemi
- C) Küreselleşme Dönemi
- D) Sömürgecilik Dönemi
- E) Yumuşama Dönemi'nin başlangıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Soğuk Savaş Dönemi
Kitapta 1991'de SSCB'nin dağılmasıyla Soğuk Savaş Dönemi'nin sona erdiği belirtilir. Küreselleşme ise bu dönemde sona ermemiş, aksine hızlanmıştır.
Kolay
7Mal, hizmet ve sermayenin artan hareketliliği sonucunda dünyadaki ekonomik bütünleşmenin, toplumlar arasındaki iletişim ve etkileşimin ve bunlara bağlı olarak karşılıklı bağımlılığın artmasına bir ad verilir. Tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kentleşme
- B) Millîleştirme
- C) Küreselleşme
- D) Sanayileşme
- E) Sömürgecilik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Küreselleşme
Ekonomik bütünleşmenin, iletişimin ve karşılıklı bağımlılığın artması küreselleşmedir. Sanayileşme ise üretimin makineli sanayiye dayanması sürecidir ve dünya ölçeğindeki bütünleşmeyi anlatmaz.
Kolay
8Türkiye, bağımsızlığını kazanan Türk Cumhuriyetleriyle enerji, sanayi ve teknoloji gibi alanlarda iş birliği yaptı. Kitapta bunların yanında iki sektörde de Türkiye'nin önemli girişimleri olduğu belirtilir. Bu sektörler aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
- A) Gemi yapımı ve denizcilik
- B) Balıkçılık ve ormancılık
- C) Bankacılık ve inşaat
- D) Madencilik ve petrol arama
- E) Uzay ve havacılık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bankacılık ve inşaat
Kitapta Türkiye'nin bankacılık ve inşaat sektörlerinde önemli girişimleri olduğu belirtilir. Diğer sektörler kitapta bu bağlamda geçmez.
Kolay
9Kitapta, Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı gibi Hazar enerji kaynaklarını dünya pazarlarına ulaştırmaya yönelik ortak projelerin iki ülke arasındaki ilişkileri geliştirdiği belirtilir. Bu projelerle ilişkileri gelişen iki ülke aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kazakistan ve Özbekistan
- B) Türkiye ve Kırgızistan
- C) Türkiye ve Tacikistan
- D) Özbekistan ve Kırgızistan
- E) Türkiye ve Azerbaycan
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Türkiye ve Azerbaycan
Hazar kaynaklarını taşıyan ortak projeler Türk-Azeri ilişkilerini geliştirdi. Bakü, Azerbaycan'ın başkentidir; Kırgızistan ve Özbekistan bu hattın güzergâhında yer almaz.
Kolay
10Türkiye, Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı'nın yanında Azerbaycan'ın Hazar Denizi'ndeki doğal gaz sahasıyla ilgili bir projede de yer aldı. Kitapta adı geçen bu proje aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Apollo projesi
- B) Marshall projesi
- C) Asvan projesi
- D) Kerkük projesi
- E) Şahdeniz projesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Şahdeniz projesi
Kitapta Türkiye'nin Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Şahdeniz projelerinde yer aldığı belirtilir. Apollo ABD'nin Ay programı, Asvan ise Mısır'daki baraj projesidir.
Kolay
11Azerbaycan'daki doğal gazı Türkiye toprakları üzerinden Avrupa'ya ulaştırmak için Türkiye'yi doğudan batıya kat eden bir boru hattı yapıldı. Hattın adı Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı'dır. Bu boru hattının kısa adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) BTC
- B) TANAP
- C) COMECON
- D) OPEC
- E) TPAO
Cevabı göster
Doğru cevap: B) TANAP
Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı'nın kısa adı TANAP'tır. BTC ise Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattının kısaltmasıdır.
Kolay
122000'li yıllarda Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri arasındaki ticaret hacmi arttı. Kitapta Türkiye'nin bu ülkelere ihracatında önemli yer tutan ürünler sayılmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu ürünler arasında yer alır?
- A) Petrol
- B) Kömür
- C) Krom
- D) Otomotiv
- E) Doğal gaz
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Otomotiv
Türkiye'nin bu ülkelere ihracatında dokuma, makine, demir-çelik, otomotiv ve gıda önemli yer tutar. Petrol, doğal gaz, krom ve kömür ise Türk Cumhuriyetlerinin zengin olduğu kaynaklardır.
Kolay
131989'da Doğu Avrupa'da yaşanan devrimler, sosyalist dış ticaret sistemini ve sosyalist ülkeler arasındaki bölgesel ekonomik entegrasyon örgütünü çöküşe götürdü. Çöken bu ekonomik örgüt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) AET
- B) OPEC
- C) İslam İş Birliği Teşkilatı
- D) NATO
- E) COMECON
Cevabı göster
Doğru cevap: E) COMECON
Sosyalist ülkelerin ekonomik entegrasyon örgütü COMECON'du ve 1989 devrimleriyle çöktü. AET ise Batı Avrupa ülkelerinin ekonomik bütünleşme örgütüdür.
Kolay
141989'daki gelişmelerin ardından SSCB çözülme sürecine girdi. Birlik içindeki Rus olmayan milletler bağımsızlık kazanmak için harekete geçti; bu çabada bazı devletler başı çekti. Kitaba göre bağımsızlık çabasında öne çıkan devletler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Körfez devletleri
- B) Benelüks devletleri
- C) İskandinav devletleri
- D) Baltık devletleri
- E) Balkan devletleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Baltık devletleri
Kitapta Rus olmayan milletlerin başta Baltık devletleri olmak üzere bağımsızlık çabasına giriştiği belirtilir. İskandinav ve Benelüks devletleri SSCB'nin parçası olmamıştır.
Kolay
15Türkiye, 1991'de bağımsızlığını kazanan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ı tanıyan ilk devlet oldu. Kitaba göre Türkiye ile bu ülkeler arasındaki yakınlığın temelinde aşağıdakilerden hangisi vardır?
- A) Aynı anayasaya bağlı olmaları
- B) Aynı askerî ittifakın üyesi olmaları
- C) Köken, dil, din ve kültür bağları
- D) Avrupa Birliği üyesi olmaları
- E) Ortak bir para birimi kullanmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Köken, dil, din ve kültür bağları
Kitapta bu ülkelerin Türkiye ile köken, dil, din ve kültür bağları olduğu vurgulanır. Bu ülkeler Türkiye ile aynı askerî ittifakta ya da ortak bir para biriminde birleşmemiştir.
Kolay
16Türkiye'nin Orta Asya'ya yönelik genel politikası, bölge ülkelerinin belirli özelliklere sahip devletler olarak varlıklarını sürdürmelerini desteklemek yönünde olmuştur. Aşağıdakilerden hangisi bu politikanın hedeflerinden biridir?
- A) Bu ülkelerin uluslararası toplumla bütünleşmesini desteklemek
- B) Bu ülkelerin yeniden SSCB'ye katılmasını sağlamak
- C) Bu ülkelerin dış ticaretini yasaklamak
- D) Bu ülkeleri Türkiye'ye bağlı tek bir devlette birleştirmek
- E) Bu ülkelerin komşularıyla ilişkilerini kesmesini sağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bu ülkelerin uluslararası toplumla bütünleşmesini desteklemek
Türkiye, bölge ülkelerinin bağımsız, istikrarlı, iş birliğine açık, uluslararası toplumla bütünleşmiş ve demokratik devletler olmasını destekledi. Bu ülkeleri Türkiye'ye bağlı tek bir devlette birleştirmek bağımsızlık hedefiyle çelişir.
Kolay
17Temsilî bir Moskova haberi (1987): "Gazeteler ilk kez devlet kurumlarının hatalarını açıkça yazıyor. Yetkililer, devletin işleyişinin halktan saklanmaması gerektiğini söylüyor." Haberde anlatılan değişim aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?
- A) Perestroyka politikası
- B) Glasnost politikası
- C) COMECON'un kuruluşu
- D) Küresel üretimin artışı
- E) Yeni İpek Yolu girişimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Glasnost politikası
Glasnost açıklık demektir; devlet yapılanmasında ve işleyişinde şeffaflığı anlatır. Perestroyka ise ekonomide yeniden yapılanmadır. Haberde ekonomik bir düzenleme değil, devlet işleyişinin açıkça konuşulması anlatıldığı için doğru cevap glasnosttur.
Kolay
18Ece ekonomi haberlerinde iki örnek görüyor: Japonya'daki yatırımcıların birikimleri Brezilya'daki bir şirkete aktarılıyor, Almanya'daki bir banka Kazakistan'daki bir enerji projesine kredi veriyor. Bu örnekler, küreselleşmenin 1980'lerde en üst seviyeye ulaşmasında etkili olan etkenlerden hangisini yansıtır?
- A) Uluslararası mal ticaretindeki artış
- B) Fabrikaların sayısındaki artış
- C) Merkezî planlamanın yaygınlaşması
- D) Ülkelerin sınırlarını kapatması
- E) Sermaye akımlarındaki artış
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sermaye akımlarındaki artış
İki örnekte de ülkeler arasında dolaşan şey mal değil, paradır (yatırım ve kredi); bu sermaye akımıdır. Mal ticareti ve üretim örneklerde yer almaz. Merkezî planlama ve sınırların kapanması ise küreselleşmeyi güçlendiren etkenler değildir.
Orta
19Temsilî bir Moskova anısı (1980'ler): "Ekmek ve et için saatlerce kuyrukta beklerdik. Fabrikalarda üretilen buzdolapları ve televizyonlar sık sık arızalanırdı. Batı'da evlere girmeye başlayan kişisel bilgisayarların bizde benzeri yoktu; Afganistan'daki savaş ise bütçeyi giderek daha çok zorluyordu." Anıda SSCB'nin zayıflamasına yol açan hangi iç sorun öne çıkmaktadır?
- A) Hazar petrollerinin boru hatlarıyla Avrupa'ya taşınması
- B) Orta Asya cumhuriyetlerinin NATO'ya katılması
- C) Doğu Avrupa ülkelerinin AB'ye üye olması
- D) Tarım ürünlerinde büyük bir üretim fazlası oluşması
- E) Teknoloji ve üretim kalitesinde Batı'nın gerisinde kalması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Teknoloji ve üretim kalitesinde Batı'nın gerisinde kalması
Kuyruklar, kalitesiz ürünler ve bilgisayar teknolojisindeki geri kalmışlık, SSCB'nin ekonomik ve teknolojik olarak Batı'nın gerisinde kaldığını gösterir. Doğu Avrupa ülkelerinin AB üyeliği ise SSCB dağıldıktan sonra, 2004'te gerçekleşmiştir.
Orta
202019'un sonbaharında Çin'den yola çıkan bir yük treni Kazakistan'ı geçti, Hazar Denizi'ni feribotla aştı; Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Kars'a ulaştı. Tren, ardından Marmaray tünelinden geçerek Avrupa'daki varış noktasına gitti. Trenin kullandığı ve 2017'de açılış töreni yapılan Bakü-Tiflis-Kars Demir Yolu Projesi'nin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Karadeniz'i bir kanalla Hazar Denizi'ne bağlamak
- B) Avrupa ile Asya'yı demir yoluyla birbirine bağlamak
- C) Hazar doğal gazını boru hattıyla Avrupa'ya taşımak
- D) Orta Asya petrolünü Rusya'ya ulaştırmak
- E) Türkiye'nin iç bölgelerini yalnızca kendi arasında bağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Avrupa ile Asya'yı demir yoluyla birbirine bağlamak
Bakü-Tiflis-Kars hattı, Marmaray ile birlikte Çin'den Avrupa'ya uzanan kesintisiz bir demir yolu koridoru oluşturmayı amaçlar. Hazar gazını Avrupa'ya taşımak ise TANAP gibi boru hatlarının amacıdır; demir yolunun değil.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.