10. Sınıf Biyoloji · Ekoloji

Atık Yönetimi

ekoloji
sıfır atık
geri dönüşüm
kompost
tehlikeli atık
düzenli depolama

Atık yönetimi nedir ve atıklar nasıl değerlendirilir?

Atık yönetimi, atıkların oluşumundan son bertarafına kadar çevreye ve insan sağlığına zarar vermeden kontrol edilmesidir. Atıklar kaynağına göre evsel, tıbbi, endüstriyel, inşaat, tarım ve hayvancılık atıkları olarak gruplanır; pil ve elektronik atıklar gibi tehlikeli atıklar ayrıca toplanır. Öncelik sırası önce azaltmak, sonra yeniden kullanmak, ardından geri dönüştürmek ve en son bertaraf etmektir. Sıfır Atık yaklaşımı israfı önlemeyi ve kâğıt, plastik, cam, metal ve organik atıkların kaynağında ayrı toplanmasını amaçlar. Kompostlaştırma organik atıkların mikroorganizmalarla humus benzeri bir ürüne ayrıştırılmasıdır; biyometanizasyon ise organik atıklardan biyogaz elde edilmesidir. Birleşmiş Milletler verilerine göre kişi başı yılda 7,3 kg elektronik atık üretilir ve e-atıklar ağır metal içerdiği için toplama noktalarına götürülmelidir. En çevreci adım atığı hiç oluşturmamaktır.

Atık Yönetimi: konu anlatımı ve özeti

Atık yönetimi, atıkların oluşumundan son bertarafına kadar çevreye ve insan sağlığına zarar vermeden kontrol edilmesidir. Doğru yönetim, kaynakların yeniden kullanılmasını sağlar ve kirliliği azaltır.

Atıklar kaynağına göre evsel, tıbbi, endüstriyel, inşaat, tarım ve hayvancılık atıkları olarak gruplanır; pil ve elektronik atıklar gibi tehlikeli atıklar ayrıca toplanmalıdır.
Öncelik sırası: önce atığı azaltmak, sonra yeniden kullanmak, ardından geri dönüştürmek ve geri kazanmak; en son bertaraf etmek.
Atık yönetiminde öncelik sırası: önce azaltma, sonra yeniden kullanma, geri dönüştürme ve geri kazanma; en son bertaraf
Sıfır Atık yaklaşımı, israfın önlenmesini ve atıkların kaynağında ayrı toplanmasını (kâğıt, plastik, cam, metal, organik) amaçlar.
Kompostlaştırma, organik atıkların kontrollü koşullarda mikroorganizmalarla humus benzeri bir ürüne ayrıştırılmasıdır; oluşan kompost tarımda ve toprak iyileştirmede kullanılır.
Biyometanizasyon organik atıklardan biyogaz elde edilmesidir. Düzenli depolama tesislerinde sızıntı suyu ve depo gazı kontrol altında tutulur.
Elektronik atıklar ağır metaller içerdiğinden çöpe atılmamalı, toplama noktalarına götürülmelidir.

Unutma: Geri dönüşüm iyidir ama en çevreci adım atığı hiç oluşturmamaktır; öncelik her zaman azaltmadır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Atık yönetiminin öncelik sırasını bir pet şişe üzerinden izle:

Azalt: Matarayla su taşırsan şişe hiç oluşmaz.
Yeniden kullan: Şişeyi saksı ya da kalemlik yaparsın.
Geri dönüştür: Temiz şişe, plastik kutusuna atılır ve yeni ürünlerin hammaddesi olur.
Geri kazan: Geri dönüştürülemeyen atıklardan enerji elde edilebilir.
Bertaraf et: Hiçbiri olmazsa düzenli depolama tesisine gider.

Listede yukarı çıktıkça çevreye etki azalır.

Günlük hayattan: Atık piller ve eski telefonlar çöpe değil, okul ya da mağazalardaki toplama kutularına atılır; içerdikleri ağır metaller toprağa ve suya karışabilir.

Sık yapılan hata: "Ambalaj kirli de olsa geri dönüşüm kutusuna atılabilir." Doğrusu: Yemek artığı ya da yağla kirlenmiş ambalajlar geri dönüşümü zorlaştırır; kabaca temizlenip atılmalıdır.

Derinleş

Bir okul günü boyunca sınıfında oluşan atıkları kâğıt, plastik, organik ve diğer olarak ayırıp tartan bir atık denetimi planla. Sonuçlara göre en büyük payı alan atık türünü azaltmak için uygulanabilir bir öneri geliştir. Önerinin maliyetini, kimin sorumluluğunda olacağını ve öğrencilerin katılımını nasıl sağlayacağını tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

BİY.10.2.9Çevresinde atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalarla ilgili bilgi toplayabilme
- a) Çevresinde atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalarla ilgili bilgilere ulaşmak için kullanacağı araçları belirler.
- b) Belirlediği araçları kullanarak çevresinde atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalarla ilgili bilgilere ulaşır.
- c) Çevresinde atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalarla ilgili ulaştığı bilgileri doğrular.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Zehra, biten reçel kavanozlarını yıkayıp etiketlerini çıkarıyor ve mutfakta baharat saklamak için kullanıyor. Annesi bu sayede hem yeni saklama kabı almadıklarını hem de çöpe giden cam miktarının azaldığını söylüyor. Zehra'nın yaptığı uygulama atık yönetiminde hangi adıma örnektir?
- A) Yeniden kullanım
- B) Geri dönüşüm
- C) Kompostlaştırma
- D) Bertaraf
- E) Düzenli depolama
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yeniden kullanım
Bir ürünün işlenmeden, aynı ya da başka bir amaçla tekrar kullanılması yeniden kullanımdır. Geri dönüşüm en çok karıştırılan kavramdır; geri dönüşümde cam eritilip yeni bir ürüne dönüştürülür, burada ise kavanoz olduğu gibi kullanılmıştır.
Kolay
2Bir okulda koridorlara farklı renklerde ayrı atık kutuları yerleştiriliyor; kantinde ise tek kullanımlık bardak yerine yıkanabilir bardaklar kullanılmaya başlanıyor. Okul bu çalışmalarla Sıfır Atık belgesi almaya hazırlanıyor. Sıfır Atık yaklaşımının temel amacı hangisidir?
- A) Tüm atıkları tek bir kutuda toplamak
- B) Üretilen ürün miktarını sürekli artırmak
- C) Atıkları açık alanda yakarak yok etmek
- D) İsrafı önlemek ve atıkları kaynağında ayrı toplamak
- E) Atıkları yerleşim yerlerinden uzağa gömmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İsrafı önlemek ve atıkları kaynağında ayrı toplamak
Sıfır Atık yaklaşımı israfın önlenmesini, kaynakların verimli kullanılmasını ve atıkların oluştuğu yerde türüne göre ayrı toplanıp geri kazanılmasını amaçlar. Atıkları uzağa gömmek de bir yönetim yöntemi gibi görünebilir; ancak bu yalnızca bertaraftır, atığı azaltmaz ve kaynakları geri kazandırmaz.
Kolay
3Okulun çevre kulübü, sınıflarda biriken kullanılmış kalem pilleri toplamak için bir kampanya başlatıyor. Bazı öğrenciler pillerin bahçe toprağına ya da sınıftaki çöp kutusuna atılabileceğini düşünüyor. Pillerin çevreye zarar vermemesi için doğru uygulama hangisidir?
- A) Bahçe toprağına gömmek
- B) Organik atık kutusuna atmak
- C) Atık pil toplama kutularına atmak
- D) Evsel çöp kutusuna atmak
- E) Kâğıt atık kutusuna atmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Atık pil toplama kutularına atmak
Piller ağır metal içerdiği için ayrı toplanmalı ve atık pil toplama kutuları aracılığıyla lisanslı tesislere ulaştırılmalıdır. Toprağa gömmek atığı gözden kaldırdığı için zararsız sanılabilir; oysa metaller toprağa ve yer altı sularına karışır.
Kolay
4Bir apartmanda yaşayan diyabet hastası bir kişi her gün insülin iğnesi kullanıyor. Apartman yöneticisi, kullanılmış iğnelerin diğer evsel atıklardan ayrı, delinmez bir kapta toplanması gerektiğini duyuruyor. Kullanılmış iğneler hangi atık grubunda yer alır?
- A) Organik atık
- B) Ambalaj atığı
- C) Elektronik atık
- D) Hafriyat atığı
- E) Tıbbi atık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tıbbi atık
Kan ve vücut sıvısıyla temas etmiş iğneler enfeksiyon ve yaralanma riski taşıdığı için tıbbi atık sayılır ve ayrı toplanır. Plastik gövdeleri nedeniyle ambalaj atığı sanılabilir; ancak bulaşıcı olabildikleri için geri dönüşüm kutusuna atılmamalıdır.
Kolay
5Bir binanın yıkılmasından sonra ortaya çıkan beton parçaları, tuğlalar ve demir artıkları hangi atık grubuna girer?
- A) Tıbbi atık
- B) Evsel atık
- C) İnşaat atığı
- D) Tarım atığı
- E) Elektronik atık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnşaat atığı
Yapıların yapımı ve yıkımı sırasında oluşan beton, tuğla ve demir artıkları inşaat atığıdır. Elektronik atık ise kullanılmayan elektronik cihazlardır.
Kolay
6Kitaptaki metne göre e-atıkların kütlece yaklaşık yarısını hangi malzeme grubu oluşturur?
- A) Plastik malzemeler
- B) Katot ışını tüpleri
- C) Metaller
- D) Cam
- E) Kâğıt
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Metaller
Metne göre e-atıkların kütlece %49'unu metaller, %33'ünü plastikler, %12'sini katot ışını tüpleri oluşturur; yani yaklaşık yarısı metaldir.
Kolay
7Bir hastanede kullanılan eldivenler, enjektörler ve sargı bezleri ayrı kaplarda toplanıyor. Bu atıklar kaynağına göre hangi grupta yer alır?
- A) Evsel atık
- B) İnşaat atığı
- C) Tarım atığı
- D) Hayvancılık atığı
- E) Tıbbi atık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tıbbi atık
Hastanelerde sağlık hizmeti sırasında oluşan eldiven, enjektör ve sargı bezi gibi atıklar tıbbi atıktır. Evsel atıklar ise evlerde oluşan günlük atıklardır.
Kolay
8Bir öğrenci, yaşadığı ilçede belediyenin atık yönetimi çalışmaları hakkında bilgi toplamak istiyor. Aşağıdakilerden hangisi bu amaç için en uygun bilgi toplama aracıdır?
- A) Bir yemek tarifi kitabı
- B) Bir futbol maçının özeti
- C) Belediyenin çevre birimiyle yapılacak görüşme formu
- D) Bir film eleştirisi
- E) Bir harita uygulamasındaki trafik bilgisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Belediyenin çevre birimiyle yapılacak görüşme formu
Etkinlikte de önerildiği gibi sorumlu kurumlarla yapılan görüşme, atık yönetimi çalışmaları hakkında doğrudan bilgi sağlar. Diğer kaynaklar konuyla ilgili değildir.
Kolay
9Bir tarlada hasattan sonra kalan saplar ve yapraklar ile bir çiftlikte biriken hayvan dışkıları kaynağına göre hangi atık gruplarına girer?
- A) Tarım ve hayvancılık atıkları
- B) Tıbbi atıklar
- C) İnşaat atıkları
- D) Endüstriyel atıklar
- E) Elektronik atıklar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tarım ve hayvancılık atıkları
Hasat artıkları tarım, hayvan dışkıları hayvancılık atığıdır. Bu atıklar uygun işlemlerle gübre ya da biyogaz olarak değerlendirilebilir.
Kolay
10Kitaba göre kontrolsüz olarak depolanan katı atıklardan atmosfere hangi gazlar yayılır?
- A) Oksijen ve azot
- B) Helyum ve neon
- C) Hidrojen ve argon
- D) Metan ve karbondioksit
- E) Ozon ve oksijen
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Metan ve karbondioksit
Kitaba göre kontrolsüz depolanan çöplerden metan ve karbondioksit gazları yayılır; ayrıca toprak ve sular kirlenir. Bu gazlar sera etkisini güçlendirir.
Kolay
11Sıfır Atık Projesi'nin temel amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- A) İsrafı önlemek
- B) Kaynakları verimli kullanmak
- C) Atıkları kaynağında ayrı toplamak
- D) Tek kullanımlık ürünlerin tüketimini artırmak
- E) Atıkların geri kazanımını sağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tek kullanımlık ürünlerin tüketimini artırmak
Sıfır Atık israfın önlenmesini, kaynakların verimli kullanımını, kaynağında ayrı toplamayı ve geri kazanımı amaçlar. Tek kullanımlık ürün tüketimini artırmak atığı artırır.
Kolay
12Bir öğrenci evde bozulan eski bir tableti ne yapacağını araştırıyor. Sıfır Atık uygulaması kapsamında önerilen ilk adım aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mümkünse tamir ettirip yeniden kullanmak
- B) Evdeki çöp kutusuna hemen atmak
- C) Bahçede toprağa gömmek
- D) Açık alanda bahçede yakmak
- E) Yakındaki dereye bırakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mümkünse tamir ettirip yeniden kullanmak
Sıfır Atık önerilerine göre bozulan cihazlar mümkünse tamir ettirilerek yeniden kullanılmalı, kullanılamıyorsa toplama noktalarına götürülmelidir. Çöpe atmak ya da yakmak zehirli maddeleri çevreye yayar.
Kolay
13Bir öğrenci evde kullanılmış bir floresan lambanın değiştirildiğini görüyor. Kitaba göre aydınlatmalarda zehirli elementler bulunabildiğine göre bu lamba ne yapılmalıdır?
- A) Evsel çöple birlikte atılmalıdır.
- B) Yetkili toplama noktasına götürülmelidir.
- C) Kırılıp toprağa gömülmelidir.
- D) Bahçede yakılmalıdır.
- E) Lavaboya atılmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yetkili toplama noktasına götürülmelidir.
Aydınlatmalarda cıva gibi zehirli elementler bulunabildiği için bu atıklar yetkili toplama noktalarına götürülmelidir. Kırmak ya da gömmek zehirli maddeleri çevreye yayar.
Kolay
14Kitaba göre e-atıklarda bulunan ve çevreye ve insanlara zarar verebilen zehirli elementler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Oksijen, azot, hidrojen
- B) Cıva, kurşun, kadmiyum
- C) Karbon, hidrojen, oksijen
- D) Sodyum, klor, potasyum
- E) Helyum, neon, argon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Cıva, kurşun, kadmiyum
Devre kartları, katot ışını tüpleri, aydınlatmalar ve bataryalarda kullanılan cıva, kurşun ve kadmiyum zehirli etkilidir. Oksijen ve azot canlılar için zararlı ağır metaller değildir.
Kolay
15Bir mahallede atıkların kaynağında ayrı toplanması için kutular yerleştiriliyor. Aşağıdaki atıklardan hangisi organik atık kutusuna atılmalıdır?
- A) Meyve kabukları
- B) Cam şişe
- C) Gazete
- D) Metal konserve kutusu
- E) Plastik su şişesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Meyve kabukları
Meyve kabukları organik atıktır ve kompostlaştırılabilir. Cam, kâğıt, metal ve plastik ayrı geri dönüşüm kutularına atılmalıdır.
Kolay
16Organik atıklardan biyogaz elde edilmesi işlemine ne ad verilir?
- A) Kompostlaştırma
- B) Düzenli depolama
- C) Yakma
- D) Ayrıştırma
- E) Biyometanizasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Biyometanizasyon
Organik atıklardan biyogaz elde edilmesine biyometanizasyon denir. Kompostlaştırmada ise organik atıklar humus benzeri bir ürüne dönüştürülür.
Kolay
17Bir kentin atık yönetimi tanıtımında, geri kazanılamayan katı atıkların özel bir tesiste yakıldığı ve yakma sonunda geriye atığın küçük bir bölümü kadar kül kaldığı anlatılıyor. Kitaba göre yakma işleminin bir bertaraf yöntemi olarak temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Katı atıkların hacmini azaltmak
- B) Atıklardan kompost elde etmek
- C) Atıklardaki metalleri geri kazanmak
- D) Organik atıklardan biyogaz üretmek
- E) Atıkları yeniden kullanıma hazırlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Katı atıkların hacmini azaltmak
Yakma işlemi bir bertaraf yöntemidir ve temel amacı katı atıkların hacmini azaltmaktır. Yakma sırasında oluşan ısı enerjisinden elektrik de üretilebilir; ancak bu süreç çevreye zarar vermeden gerçekleştirilmelidir. Kompost kompostlaştırmayla, biyogaz ise biyometanizasyonla elde edilir.
Kolay
18Bir belediyenin atık toplama filosunda iki tür araç bulunuyor: topladığı atığı presleyerek sıkıştıran araçlar ve sıkıştırma yapmayan araçlar. Belediye, mahallelerde kâğıt, plastik, cam ve metalin ayrı kutularda biriktirildiği bir uygulama başlatıyor. Kaynağında ayrı toplanan bu geri kazanılabilir atıklar nasıl taşınmalıdır?
- A) Sıkıştırmalı araçlarla, organik atıklarla birlikte
- B) Sıkıştırmalı araçlarla, karışık atıklarla birlikte
- C) Sıkıştırmasız araçlarla, diğer atıklarla karıştırılmadan
- D) Sıkıştırmasız araçlarla, mutfak atıklarıyla aynı kasada
- E) Sıkıştırmalı araçlarla, tıbbi atıklarla birlikte
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sıkıştırmasız araçlarla, diğer atıklarla karıştırılmadan
Kaynağında ayrı toplanan geri kazanılabilir atıklar sıkıştırmasız araçlarla; karışık ve organik atıklar ise genellikle sıkıştırmalı araçlarla toplanarak işleme ve depolama yerlerine taşınır. Geri kazanılabilir atıkların mutfak atıkları ve diğer atıklarla karıştırılmaması geri dönüşümü kolaylaştırır.
Orta
19Bir ailenin günlük çöpünün yaklaşık yarısını sebze-meyve kabukları ve çay posası oluşturuyor. Aile bu atıkları bahçedeki havalandırmalı bir kutuda biriktirip birkaç ay bekletmeye karar veriyor. Bu uygulamanın çevreye sağlayacağı yarar hangisidir?
- A) Organik atıkları plastiğe dönüştürmesi
- B) Atıklardaki ağır metal miktarını artırması
- C) Atıkları yakarak enerji elde etmesi
- D) Toprağa organik madde kazandırıp çöpü azaltması
- E) Topraktaki ayrıştırıcıları yok etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toprağa organik madde kazandırıp çöpü azaltması
Kompostlaştırmada ayrıştırıcılar mutfak atıklarını parçalayarak toprağı besleyen organik bir gübreye dönüştürür ve çöpe giden atık miktarı azalır. Ayrıştırıcıların yok olacağını düşünmek ters bir yanılgıdır; kompost tam da ayrıştırıcıların çalışmasıyla oluşur.
Orta
20Bir teknoloji mağazası, eski telefon, şarj aleti ve kulaklık getiren müşterilere indirim kuponu veriyor. Mağaza, bu cihazların evsel çöple birlikte atılmaması gerektiğini belirten bir afiş asıyor. Afişteki uyarının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Organik atıklarla kolayca kompost olmaları
- B) Doğada kısa sürede tamamen ayrışmaları
- C) Çöp kutularına sığmayacak kadar büyük olmaları
- D) İçlerinde hiç geri kazanılabilir madde olmaması
- E) Toprağı ve suyu kirleten ağır metaller içermeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Toprağı ve suyu kirleten ağır metaller içermeleri
Elektronik atıklar kurşun, cıva ve kadmiyum gibi ağır metaller içerir; evsel çöple atıldıklarında bu maddeler toprağa ve suya karışabilir. Geri kazanılabilir madde içermedikleri düşüncesi de yanlıştır; tersine bakır, altın gibi değerli metaller içerdikleri için ayrı toplanıp geri kazanılırlar.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.