Ekosistemdeki Madde ve Enerji Akışı

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

• BİY.10.2.3Ekosistemdeki enerji akışıyla ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme

  • a) Ekosistemdeki enerji akışıyla ilgili gözlem yapar.
  • b) Ekosistemdeki enerji akışıyla ilgili örüntüleri oluşturur.
  • c) Oluşturduğu örüntülerden yola çıkarak ekosistemdeki enerji akışıyla ilgili genelleme yapar.

Bu konuda neler var?

• Besin Zinciri
• Besin Ağı
• Ekolojik Piramitler
• Biyokütle Piramidi
• Enerji Piramidi
• Biyolojik Birikim ve Etkileri

1. Kolay

   1Bir öğrenci farklı ekosistemler için birey sayısı, biyokütle ve enerji piramitleri çiziyor. Tek bir ağaçta yaşayan tırtıllar için birey sayısı piramidinin, bir denizde de biyokütle piramidinin ters döndüğünü fark ediyor. Öğrencinin hangi ekosistemi seçerse seçsin hiçbir zaman ters çizemeyeceği piramit hangisidir?

   • AA) Birey sayısı piramidi
   • BB) Biyokütle piramidi
   • CC) Popülasyon yaş piramidi
   • DD) Enerji piramidi
   • EE) Kuru kütle piramidi
   Cevabı göster

   Doğru cevap: D) Enerji piramidi

   Her trofik düzeyde enerjinin bir kısmı ısı olarak kaybolduğundan üst basamağa her zaman daha az enerji ulaşır; bu yüzden enerji piramidi ters dönmez. Kuru kütle piramidi de "kütle" ölçtüğü için kalıcı sanılabilir; ancak biyokütlenin bir ölçüsüdür ve denizlerde olduğu gibi ters dönebilir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

2. Kolay

   2Bir çayırda yapılan gözlemde ot → çekirge → kurbağa → yılan besin zinciri belirleniyor. Öğrenciler her canlıyı, zincirde enerjiyi hangi sırayla aldığına göre numaralandırıyor. Bu zincirde birinci trofik düzeyi oluşturan canlı ve rolü hangisidir?

   • AA) Çekirge; birincil tüketici
   • BB) Kurbağa; ikincil tüketici
   • CC) Yılan; üçüncül tüketici
   • DD) Çekirge; üretici
   • EE) Ot; üretici
   Cevabı göster

   Doğru cevap: E) Ot; üretici

   Besin zincirinin ilk basamağı (birinci trofik düzey) güneş enerjisini kimyasal enerjiye çeviren üreticilerdir; bu zincirde üretici ottur. Çekirge ilk tüketici olduğu için birinci düzey sanılabilir; ancak birincil tüketiciler ikinci trofik düzeyi oluşturur.

   Hata mı var? Düzeltme öner

3. Kolay

   3Bir gölde fitoplanktonlar yılda yaklaşık 50.000 kJ enerji depoluyor. Bu enerjinin yaklaşık 5.000 kJ'ü onlarla beslenen zooplanktonlara, 500 kJ'ü de zooplanktonla beslenen küçük balıklara ulaşıyor. Bu verilere göre bir trofik düzeydeki enerjinin yaklaşık yüzde kaçı bir üst düzeye aktarılmaktadır?

   • AA) %10
   • BB) %50
   • CC) %90
   • DD) %1
   • EE) %25
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) %10

   Her basamakta enerji onda birine iner (50.000 → 5.000 → 500); yani yaklaşık %10'u üst düzeye aktarılır. %90 seçeneği en çekici çeldiricidir; o oran aktarılan değil, solunum ve ısı ile kaybolan enerjinin payıdır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

4. Kolay

   4Bir öğrenci orman gezisinde tavşanın otla ve yoncayla beslendiğini, tavşanı hem tilkinin hem kartalın avladığını, kartalın ayrıca yılanları da yediğini not ediyor. Bu ilişkileri tek bir çizimde birbirine bağlanan oklarla gösteriyor. Öğrencinin oluşturduğu bu yapıya ne ad verilir?

   • AA) Besin zinciri
   • BB) Trofik düzey
   • CC) Besin ağı
   • DD) Enerji piramidi
   • EE) Madde döngüsü
   Cevabı göster

   Doğru cevap: C) Besin ağı

   Birbirine bağlı birçok besin zincirinin birlikte gösterildiği yapı besin ağıdır. Besin zinciri de oklarla gösterilir; ancak tek bir doğrusal sıradır, bir canlının birden çok besini ya da avcısı olduğunda zincirler birleşip ağ oluşturur.

   Hata mı var? Düzeltme öner

5. Kolay

   5Bir öğrenci “buğday → fare → baykuş” besin zincirini çiziyor. Bu zincirde canlılar arasında aktarılan enerji hangi formdadır?

   • AA) Işık enerjisi
   • BB) Kimyasal enerji
   • CC) Ses enerjisi
   • DD) Elektrik enerjisi
   • EE) Manyetik enerji
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Kimyasal enerji

   Beslenme yoluyla canlıdan canlıya aktarılan enerji besinlerdeki kimyasal enerjidir. Işık enerjisi yalnız üreticiler tarafından fotosentezde kullanılır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

6. Kolay

   6Kitapta “Bitkiler enerji üreticisi değil, güneş enerjisini kimyasal enerjiye dönüştüren bir enerji dönüştürücüsüdür.” ifadesi yer alıyor. Bu ifade hangi yasayla açıklanır?

   • AA) Termodinamiğin ikinci yasası
   • BB) Yer çekimi yasası
   • CC) Kütle çekim yasası
   • DD) Termodinamiğin birinci yasası
   • EE) Mendel'in birinci yasası
   Cevabı göster

   Doğru cevap: D) Termodinamiğin birinci yasası

   Termodinamiğin birinci yasasına göre enerji yoktan var edilemez, yok edilemez; yalnız bir biçimden diğerine dönüşür. Bitkiler de ışık enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürür.

   Hata mı var? Düzeltme öner

7. Kolay

   7Ekosistemlerdeki ekolojik piramitlerden hangisi her zaman tabanı geniş, tepesi dar (düz) bir piramit şeklindedir?

   • AA) Birey sayısı piramidi
   • BB) Biyokütle piramidi
   • CC) Yaş piramidi
   • DD) Tüm piramitler her zaman düzdür.
   • EE) Enerji piramidi
   Cevabı göster

   Doğru cevap: E) Enerji piramidi

   Enerji her basamakta azaldığı için enerji piramidi daima düzdür. Birey sayısı ve biyokütle piramitleri bazı ekosistemlerde ters dönebilir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

8. Kolay

   8Bir besin zincirinde bir basamaktaki enerjinin yaklaşık yüzde kaçı bir üst basamağa aktarılır?

   • AA) %50
   • BB) %10
   • CC) %90
   • DD) %1
   • EE) %100
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) %10

   Bir basamaktaki enerjinin yaklaşık %10'u bir üst basamağa aktarılır; kalan büyük kısım solunumla ısıya dönüşür ya da atıklarla kaybolur. %90 aktarılmayan kısımdır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

9. Kolay

   9Japonya'daki Minamata Koyu'nda bir fabrikanın yıllarca körfeze boşalttığı metil cıva, balıklarda birikmiş ve bu balıkları yiyen insanlarda ciddi zehirlenmelere yol açmıştır. Bu olay aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?

   • AA) Süksesyon
   • BB) Mutualizm
   • CC) Fotosentez
   • DD) Taşıma kapasitesi
   • EE) Biyolojik birikim
   Cevabı göster

   Doğru cevap: E) Biyolojik birikim

   Parçalanmayan zehirli maddelerin besin zinciri boyunca canlılarda birikerek derişiminin artması biyolojik birikimdir. Minamata hastalığı bunun bilinen bir örneğidir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

10. Kolay

    10Bir orman ekosistemindeki tüm canlıların kullandığı enerjinin izi geriye doğru sürüldüğünde, enerjinin temel kaynağına ulaşılır. Bu temel kaynak aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Toprak
    • BB) Su
    • CC) Güneş
    • DD) Ayrıştırıcılar
    • EE) Etçil hayvanlar
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Güneş

    Ekosistemlerde enerjinin temel kaynağı Güneş'tir; üreticiler ışık enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürür. Toprak ve su madde kaynağıdır, enerji kaynağı değildir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

11. Kolay

    11Bir öğrenci bahçede şu canlıları görüyor: gül, yaprak biti, uğur böceği, serçe. Bu canlılarla kurulabilecek doğru besin zinciri aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Gül → yaprak biti → uğur böceği → serçe
    • BB) Yaprak biti → gül → uğur böceği → serçe
    • CC) Serçe → uğur böceği → yaprak biti → gül
    • DD) Gül → uğur böceği → yaprak biti → serçe
    • EE) Uğur böceği → gül → serçe → yaprak biti
    Cevabı göster

    Doğru cevap: A) Gül → yaprak biti → uğur böceği → serçe

    Besin zinciri üreticiyle başlar ve oklar enerjinin aktarıldığı yönü gösterir: gül → yaprak biti → uğur böceği → serçe. Ok yönünü ters çizmek sık yapılan bir hatadır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

12. Kolay

    12Bir doğa belgeselinde birçok besin zincirinin birbirine bağlanarak karmaşık bir yapı oluşturduğu gösteriliyor: Tavşan hem tilkiye hem kartala besin oluyor, fare hem yılana hem baykuşa. Birbiriyle örtüşen besin zincirlerinin oluşturduğu bu yapıya ne ad verilir?

    • AA) Besin zinciri
    • BB) Biyolojik birikim
    • CC) Trofik basamak
    • DD) Besin ağı
    • EE) Süksesyon
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) Besin ağı

    Örtüşen çok sayıda besin zinciri besin ağını oluşturur. Tek hat hâlindeki ilişki besin zinciridir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

13. Kolay

    13“Yonca → tavşan → kurt” besin zincirinde tavşan hangi trofik basamakta yer alır?

    • AA) 1. trofik basamak
    • BB) 3. trofik basamak
    • CC) 2. trofik basamak
    • DD) 4. trofik basamak
    • EE) Ayrıştırıcı basamağı
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) 2. trofik basamak

    Üretici yonca 1. basamaktır; onunla beslenen tavşan birincil tüketici olarak 2. basamaktadır. Kurt 3. basamaktadır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

14. Kolay

    14Bir enerji piramidi çiziliyor. Piramidin tabanından tepesine doğru çıkıldıkça basamaklardaki enerji miktarı nasıl değişir?

    • AA) Artar
    • BB) Azalır
    • CC) Değişmez
    • DD) Önce artar sonra azalır
    • EE) Rastgele değişir
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) Azalır

    Her basamakta enerjinin büyük kısmı solunumla ısıya dönüşür ve atıklarla kaybolur; bu yüzden üst basamaklara çıkıldıkça enerji azalır. Enerji piramidi bu nedenle her zaman düzdür.

    Hata mı var? Düzeltme öner

15. Kolay

    15Bir ekosistemde besin zincirinin her basamağındaki ölü canlıları ve atıkları parçalayarak madde döngüsüne katan canlılar aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Ayrıştırıcılar
    • BB) Birincil tüketiciler
    • CC) Üreticiler
    • DD) Etçiller
    • EE) Otçullar
    Cevabı göster

    Doğru cevap: A) Ayrıştırıcılar

    Ayrıştırıcılar tüm basamaklardaki ölü madde ve atıkları parçalar. Otçul ve etçiller canlı besinle beslenen tüketicilerdir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

16. Kolay

    16Bir öğretmen, “Ekosistemde madde döngüler hâlinde tekrar tekrar kullanılır.” diyor ve enerji için aynı şeyin söylenip söylenemeyeceğini soruyor. Doğru cevap aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Evet; enerji de madde gibi döngü yapar.
    • BB) Evet; enerji yalnız ayrıştırıcılarda döngü yapar.
    • CC) Hayır; enerji yalnız tüketicilerden üreticilere akar.
    • DD) Hayır; enerji tek yönlü akar ve döngü yapmaz.
    • EE) Evet; ısıya dönüşen enerji bitkilerce yeniden kullanılır.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) Hayır; enerji tek yönlü akar ve döngü yapmaz.

    Enerji Güneş'ten üreticilere, oradan tüketicilere tek yönde akar; ısıya dönüşen enerji canlılarca yeniden kullanılamaz. Döngü yapan maddedir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

17. Kolay

    17Japonya'da bir maden bölgesinde kadmiyum nehre karışmış, bu nehrin suyuyla sulanan pirinçler toprağa çöken kadmiyumu bünyesine almıştır. Yıllar sonra bölge halkında kadmiyum zehirlenmesine bağlı, kemik ve eklem ağrılarıyla seyreden itai itai hastalığı görülmüştür. Bu olay aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

    • AA) Ağır metaller yalnız etle beslenen canlıların vücudunda birikir.
    • BB) Bitkiler topraktan aldığı ağır metalleri zararsız hâle getirebilir.
    • CC) Zehirli maddeler besin zincirinde ilerledikçe ortamdan kaybolur.
    • DD) Suya karışan ağır metaller sulama yoluyla bitkilere geçmez.
    • EE) Ağır metaller üreticiler aracılığıyla besin zincirine girebilir.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: E) Ağır metaller üreticiler aracılığıyla besin zincirine girebilir.

    Kadmiyum önce suya ve toprağa, oradan üretici olan pirinç bitkisine, pirinci yiyen insanlara da besin yoluyla geçmiştir. Vücuttan kolayca uzaklaştırılamayan bu tür maddeler canlıların dokularında birikir (biyolojik birikim). Olayda kadmiyum bitkiye geçmiş ve zararlı etkisini sürdürmüş, bitkisel besinle beslenen insanlarda birikmiştir; bu nedenle öteki yargılar olayla çelişir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

18. Kolay

    18Araştırmacılar bir çayırda 1 metrekarelik bir alandaki bütün otları topluyor, kurutuyor ve tartıyor. Aynı işlemi o alandaki çekirgeler için de yapıp iki sonucu karşılaştırıyorlar. Araştırmacıların her canlı grubu için ölçtüğü bu büyüklük aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Birey sayısı
    • BB) Trofik düzey
    • CC) Biyokütle
    • DD) Enerji akışı
    • EE) Biyolojik birikim
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Biyokütle

    Biyokütle, belirli bir alan ya da hacimdeki canlıların toplam organik madde miktarıdır ve genellikle kuru ağırlık olarak ifade edilir. Araştırmacılar canlıları saymadığı için birey sayısını, zehirli madde ölçmediği için biyolojik birikimi belirlememiştir. Her trofik basamaktaki toplam biyokütle, biyokütle piramidiyle gösterilir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

19. Orta

    19Bir köyde bir yılda 10 ton tahıl üretiliyor. Bu tahılın doğrudan ekmek yapımında kullanılması ya da tavuk, inek veya balık çiftliklerinde yem olarak değerlendirilmesi tartışılıyor. Köy halkının bu tahıldan en fazla enerji elde edebileceği seçenek hangisidir?

    • AA) Tahılla beslenen tavukların etini yemek
    • BB) Tahılı doğrudan ekmek yaparak tüketmek
    • CC) Tahılla beslenen ineklerin sütünü içmek
    • DD) Tahılla beslenen balıkları tüketmek
    • EE) Tahılla beslenen ineklerin etini yemek
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) Tahılı doğrudan ekmek yaparak tüketmek

    Besin zincirinde her basamakta enerjinin büyük kısmı kaybolduğu için insan, üreticiyi doğrudan tükettiğinde (birincil tüketici olduğunda) en fazla enerjiyi alır. Sütün, et gibi hayvanı öldürmeden alındığı için kayıpsız olduğu düşünülebilir; ancak süt de ineğin tahıldan aldığı enerjinin küçük bir bölümünü taşır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

20. Orta

    20Bir hayvanat bahçesinde aslanlara verilen etin içerdiği enerjinin yalnızca küçük bir bölümünün aslanların vücut kütlesine eklendiği hesaplanıyor. Bakıcılar, aslanların gün boyunca hareket ettiğini ve vücut sıcaklıklarını sabit tuttuğunu belirtiyor. Aslanların vücuduna eklenmeyen enerjinin büyük kısmına ne olur?

    • AA) Fotosentezle yeniden ışığa dönüşür.
    • BB) Ayrıştırıcılarca üreticilere geri verilir.
    • CC) Solunumla açığa çıkıp ısı olarak yayılır.
    • DD) Bir sonraki basamakta iki katına çıkar.
    • EE) Kaslarda kalıcı olarak depolanır.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Solunumla açığa çıkıp ısı olarak yayılır.

    Besinlerdeki enerjinin büyük kısmı hücresel solunumla hareket ve vücut sıcaklığını korumak için kullanılır ve sonunda ısı olarak ortama verilir. Ayrıştırıcılar maddeyi üreticilere geri kazandırır; ancak enerji döngüye girmez, bu yüzden enerjinin üreticilere geri döndüğü düşüncesi yanlıştır.

    Hata mı var? Düzeltme öner