10. Sınıf Biyoloji · Ekoloji
Doğal Kaynakların ve Biyoçeşitliliğin Korunması
- ekoloji
- biyoçeşitlilik
- yerinde koruma
- alan dışı koruma
- gen bankası
- millî park
- doğal kaynak
Biyoçeşitlilik hangi yöntemlerle korunur?
Biyoçeşitlilik, canlıların kendi doğal ortamında korunduğu yerinde koruma ve doğal ortamları dışında korunduğu alan dışı koruma yöntemleriyle korunur. Millî parklar, tabiat parkları, yaban hayatı geliştirme sahaları ve özel çevre koruma bölgeleri yerinde korumaya örnektir. Botanik bahçeleri, arboretumlar, hayvanat bahçeleri, gen bankaları ve tohum bankaları ise alan dışı korumadır. Türkiye'de ulusal tohum gen bankası binlerce bitki türüne ait tohum örneklerini gelecek için saklar. Tür koruma çalışmalarıyla Akdeniz foku ve deniz kaplumbağaları gibi nesli tehlikedeki türlerin üreme alanları korunur. Şah kartal, Anadolu parsı ve çizgili sırtlan da Türkiye'de tehdit altındaki canlılardandır. Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı türlerin kaydını tutar. Gen bankası ve botanik bahçesi alan dışı, millî park ise yerinde koruma yöntemidir.
Doğal Kaynakların ve Biyoçeşitliliğin Korunması: konu anlatımı ve özeti
Doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik, yaşamın sürmesi için vazgeçilmezdir; bu nedenle hem ulusal hem de uluslararası düzeyde koruma çalışmaları yürütülür. Türkiye de zengin biyoçeşitliliğini korumak için çeşitli yöntemler kullanır.
- Yerinde (alan içi) koruma, canlıların kendi doğal ortamında korunmasıdır: millî parklar, tabiat parkları, yaban hayatı geliştirme sahaları ve özel çevre koruma bölgeleri buna örnektir.
- Alan dışı koruma, canlıların doğal ortamları dışında korunmasıdır: botanik bahçeleri, ağaç parkları (arboretumlar), hayvanat bahçeleri, gen bankaları ve tohum bankaları.
- Türkiye'de ulusal tohum gen bankası, binlerce bitki türüne ait çok sayıda tohum örneğini gelecek için saklar.
- Tür koruma çalışmalarıyla nesli tehlikedeki türlerin (ör. Akdeniz foku, deniz kaplumbağaları) üreme alanları korunur ve izlenir.
- Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı türlerin kaydını tutar; yasal düzenlemeler avlanmayı ve habitat tahribatını sınırlar.
- Bireysel katkı: suyu ve enerjiyi tasarruflu kullanmak, doğada iz bırakmamak, yabancı türleri doğaya salmamak, ağaçlandırma ve bilinçlendirme çalışmalarına katılmak.
Unutma: Gen bankası ve botanik bahçesi alan dışı, millî park ise yerinde korumadır; sınavda bu ayrım sık sorulur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Koruma yöntemlerini ayırmak için tek bir soru sor: Canlı kendi doğal ortamında mı korunuyor?
- Evet → yerinde koruma: Millî park, tabiat parkı, özel çevre koruma bölgesi. Canlı, yaşam alanıyla birlikte korunur.
- Hayır → alan dışı koruma: Tohum bankası, botanik bahçesi, hayvanat bahçesi. Canlı ya da genetik materyali başka bir yerde saklanır.
İki yöntem birbirini tamamlar: Gen bankası bir türü yedekler, yerinde koruma ise türün doğadaki ilişkileriyle yaşamasını sağlar.
Günlük hayattan: Deniz kaplumbağalarının yumurta bıraktığı kumsallarda yuvalar işaretlenir ve geceleri ışık sınırlanır; yavrular ışığa yönelip denize ulaşamayabilir.
Sık yapılan hata: "Nesli tehlikedeki bir tür hayvanat bahçesinde çoğaltılırsa kurtulmuş olur." Doğrusu: Doğal yaşam alanı korunmazsa türün doğada yaşayabileceği yer kalmaz; alan dışı koruma tek başına yeterli değildir.
Derinleş
Bölgende yetişen endemik bir bitki türünü araştır: nerede yaşar, onu ne tehdit eder? Bu tür için hem yerinde hem alan dışı yöntemleri içeren bir koruma planı hazırla. Plan, o bölgede tarım ya da hayvancılık yaparak geçimini sağlayan insanları nasıl etkiler? Doğayı ve yerel halkın geçimini birlikte gözeten bir çözüm öner.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.10.2.8Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması için alınan önlemleri sorgulayabilme
- a) Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması için alınan önlemlere ilişkin merakını ifade eder.
- c) Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması için alınan önlemler ile ilgili bilgi toplar.
- d) Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması için alınan önlemler ile ilgili topladığı bilgiler üzerinden çıkarım yapar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Türkiye'nin Ege ve Akdeniz kıyılarındaki ıssız deniz mağaralarında yaşayan bir memeli, dünyada nesli en çok tehlike altında olan deniz memelilerinden biridir. Yaşadığı mağaraların çevresi koruma altına alınmış ve balıkçı ağlarına takılmasını önleyecek çalışmalar başlatılmıştır. Sözü edilen canlı hangisidir?
- A) Akdeniz foku
- B) Afalina yunusu
- C) Caretta caretta (deniz kaplumbağası)
- D) Kızıl geyik
- E) Su samuru
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Akdeniz foku
Ege ve Akdeniz kıyılarındaki deniz mağaralarını yavrulama ve dinlenme alanı olarak kullanan, nesli tehlike altındaki memeli Akdeniz fokudur. Caretta caretta da bu kıyılarda koruma altındadır; ancak bir sürüngendir ve mağaralarda değil, kumsallarda yumurtlar.
Kolay
2Bir izci grubu millî parkta kamp yaptıktan sonra ayrılmadan önce bir kontrol listesi dolduruyor. Grup lideri, ekibin doğaya etkisini en aza indirmesi gerektiğini hatırlatıyor. Aşağıdaki davranışlardan hangisi biyoçeşitliliğin korunmasına katkı sağlar?
- A) Yaban çiçeklerinden demet yapıp götürmek
- B) Tüm atıkları geri götürüp alanı iz bırakmadan terk etmek
- C) Akvaryumdaki balıkları dereye salmak
- D) Kamp ateşi için canlı ağaç dallarını kesmek
- E) Yiyecek artıklarını hayvanlar için bırakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tüm atıkları geri götürüp alanı iz bırakmadan terk etmek
Atıkları geri götürüp doğada iz bırakmamak, canlıların yaşam alanını kirletmeden korur. Yiyecek artıklarını hayvanlara bırakmak iyilik gibi görünebilir; ancak yaban hayvanlarının beslenme davranışını bozar, onları insana bağımlı hâle getirir ve hastalık taşıyabilir.
Kolay
3Bir tohum gen bankasında binlerce buğday, nohut ve mercimek örneği kurutulup düşük sıcaklıkta saklanıyor. Örnekler arasında çiftçilerin artık ekmediği eski yerel çeşitler de bulunuyor. Tohum gen bankalarının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yabancı bitki türlerini doğaya yaymak
- B) Bitkilerin fotosentez hızını ölçmek
- C) Tohumları satarak gelir elde etmek
- D) Bitkilerin genetik çeşitliliğini gelecek için saklamak
- E) Eski çeşitlerin genlerini değiştirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bitkilerin genetik çeşitliliğini gelecek için saklamak
Gen bankaları, yok olma tehlikesindeki ya da artık ekilmeyen çeşitlerin tohumlarını saklayarak bitkilerin genetik çeşitliliğini gelecekteki ıslah ve yeniden yetiştirme çalışmaları için korur. Eski çeşitlerin genlerinin değiştirileceğini düşünmek yanlıştır; amaç onları olduğu gibi korumaktır.
Kolay
4Bir dağda yalnızca o bölgede yetişen bir bitki türünün sayısının azaldığı belirleniyor. Bitkinin yetiştiği yamaçlar koruma alanı ilan ediliyor; bölgede otlatma ve yapılaşma yasaklanıyor. Bu uygulama hangi koruma yöntemine örnektir?
- A) Yerinde (alan içi) koruma
- B) Alan dışı (ex situ) koruma
- C) Tohum gen bankacılığı
- D) Kompostlaştırma
- E) Ağaçlandırma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yerinde (alan içi) koruma
Canlının kendi doğal yaşam ortamında, ortamı koruma altına alınarak korunması yerinde (alan içi, in situ) korumadır. Tohum gen bankacılığı da nadir bitkileri korumak için kullanılır; ancak tohumları doğal ortamın dışında sakladığı için alan dışı bir yöntemdir.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi alan dışı korumaya örnektir?
- A) Millî park
- B) Botanik bahçesi
- C) Tabiat parkı
- D) Yaban hayatı geliştirme sahası
- E) Özel çevre koruma bölgesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Botanik bahçesi
Botanik bahçeleri canlıları doğal ortamları dışında koruduğu için alan dışı korumadır. Millî park, tabiat parkı ve özel çevre koruma bölgeleri yerinde korumadır.
Kolay
6Akdeniz kıyılarındaki kumullarda yetişen ve habitat kaybı ile insan etkisi nedeniyle yok olma riskiyle karşı karşıya olan bitki türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kum zambağı
- B) Buğday
- C) Mısır
- D) Ayçiçeği
- E) Patates
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kum zambağı
Kitaba göre kum zambağı özellikle Akdeniz kıyılarında yetişir ve habitat kaybı nedeniyle risk altındadır. Diğerleri tarımı yapılan kültür bitkileridir.
Kolay
7Kitaba göre canlı türlerinin yok olmasında insan faaliyetlerinin yanı sıra bazı doğal olaylar da etkilidir. Aşağıdakilerden hangisi bu doğal olaylardan biridir?
- A) Plansız yapılaşma
- B) Aşırı avlanma
- C) Sulak alanların kurutulması
- D) Tarım ilaçlarının yanlış kullanımı
- E) Deprem
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Deprem
Deprem, sel, çığ, volkanik olaylar gibi doğal afetler de türlerin yok olmasında etkilidir. Plansız yapılaşma ve aşırı avlanma insan kaynaklıdır.
Kolay
8Kitaba göre Türkiye'de 12.150 damarlı bitki taksonu bulunur ve bunların 3.496'sı endemiktir. Endemik bitki ifadesi aşağıdakilerden hangisini anlatır?
- A) Dünyanın her yerinde yetişebilen bitki
- B) Yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yetişen bitki
- C) Yalnız seralarda yetiştirilen bitki
- D) Nesli tamamen tükenmiş bitki
- E) Başka ülkelerden getirilmiş bitki
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yetişen bitki
Endemik türler yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yaşar; bu nedenle o bölge bozulursa tükenme riski yüksektir. Başka ülkeden getirilen bitkiler yabancı türlerdir.
Kolay
9Aşağıdakilerden hangisi kitapta “Özel Çevre Koruma Bölgesi” olarak ilan edilen yerlerden biridir?
- A) Ankara Kızılay Meydanı
- B) İstanbul Havalimanı
- C) Bir alışveriş merkezi
- D) Köyceğiz-Dalyan
- E) Bir organize sanayi bölgesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Köyceğiz-Dalyan
Köyceğiz-Dalyan, kitapta sayılan özel çevre koruma bölgelerinden biridir. Kent meydanları, havalimanları ve sanayi bölgeleri bu kapsamda değildir.
Kolay
10Kitapta Türkiye'de nesli tükenme tehlikesi altında bulunan türlerden söz ediliyor. Aşağıdakilerden hangisi bu türler arasında yer alır?
- A) Serçe
- B) Güvercin
- C) Kızıl karınca
- D) Kelaynak kuşu
- E) Ev faresi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kelaynak kuşu
Kitaba göre kelaynak kuşu ve Akdeniz foku nesli tükenme tehlikesi altındaki türlerdendir. Serçe ve güvercin yaygın türlerdir.
Kolay
11Su kuşlarının yaşama ortamı olarak uluslararası öneme sahip sulak alanların korunmasını amaçlayan sözleşme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) CITES
- B) Bern Sözleşmesi
- C) Ramsar Sözleşmesi
- D) Basel Sözleşmesi
- E) Paris Anlaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ramsar Sözleşmesi
Ramsar Sözleşmesi su kuşları için önemli sulak alanları korumayı amaçlar. Bern Sözleşmesi Avrupa'nın yaban hayatı ve doğal yaşam ortamlarıyla ilgilidir.
Kolay
12Bir aile hafta sonu bir millî parkı ziyaret ediyor; parkta yaban hayvanları ve bitkiler kendi doğal ortamlarında koruma altında yaşıyor. Bu uygulama aşağıdaki koruma yöntemlerinden hangisine örnektir?
- A) Alan dışı koruma
- B) Gen bankası
- C) Yerinde (alan içi) koruma
- D) Tohum bankası
- E) Hayvanat bahçesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yerinde (alan içi) koruma
Canlıların kendi doğal ortamlarında korunması yerinde (alan içi) korumadır; millî parklar buna örnektir. Gen bankası ve hayvanat bahçesi alan dışı korumadır.
Kolay
13Nesli tehlikede olan yabani hayvan ve bitkilerin uluslararası ticaretini düzenleyerek bu türleri korumayı amaçlayan sözleşme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) CITES
- B) Ramsar
- C) Paris Anlaşması
- D) Basel Sözleşmesi
- E) Viyana Sözleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) CITES
CITES, nesli tehlikede olan yabani hayvan ve bitkilerin uluslararası ticaretini düzenler. Ramsar sulak alanları, Basel ise tehlikeli atıkların taşınmasını konu alır.
Kolay
14Bir öğrenci biyoçeşitliliğin unsurlarını araştırıyor. “Bir popülasyonun bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklar” biyoçeşitliliğin hangi unsurunu tanımlar?
- A) Genetik çeşitlilik
- B) Tür çeşitliliği
- C) Ekosistem çeşitliliği
- D) Habitat çeşitliliği
- E) Besin çeşitliliği
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Genetik çeşitlilik
Bir popülasyonun bireyleri arasındaki genetik varyasyonlar genetik çeşitliliktir. Tür çeşitliliği bir bölgedeki türlerin sayısını ifade eder.
Kolay
15Biyosferde bulunan orman, step, deniz, kıyı, çöl ve dağ gibi birbirinden farklı ortamların varlığı biyoçeşitliliğin hangi unsurunu ifade eder?
- A) Genetik çeşitlilik
- B) Tür çeşitliliği
- C) Popülasyon yoğunluğu
- D) Taşıma kapasitesi
- E) Ekosistem çeşitliliği
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ekosistem çeşitliliği
Farklı ekosistemlerin varlığı ekosistem çeşitliliğidir. Genetik çeşitlilik bir popülasyondaki bireyler arasındaki farklılıkları ifade eder.
Kolay
16Bir yürüyüş grubunda Mehmet, ormandaki yaban siklamenlerini köküyle söküp evine götürmek istiyor. Grup lideri bunun doğru olmadığını söylüyor. Liderin bu uyarısının en önemli nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Siklamen evde yetişmeyen zehirli bir mantardır.
- B) Ormandaki tüm bitkiler yalnız hayvanlara aittir.
- C) Siklamen yalnız çöllerde yetişen bir bitkidir.
- D) Siklamen yok olma riski taşıyan, korunması gereken bir türdür.
- E) Bitkiler köküyle sökülürse hemen yeniden çoğalır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Siklamen yok olma riski taşıyan, korunması gereken bir türdür.
Kitaba göre siklamen risk altındaki bitki türlerindendir; doğadan sökülmesi popülasyonunu azaltır. Siklamen bir mantar değil, çiçekli bir bitkidir.
Kolay
17Bir belgeselde, Şanlıurfa'nın Birecik ilçesi çevresinde yaşayan ve nesli tehlike altında olan bir kuş türünün, burada kurulan üreme istasyonuyla koruma altına alındığı anlatılıyor. Belgeselde sözü edilen kuş türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toy
- B) Kelaynak
- C) Flamingo
- D) Şah kartal
- E) Ak pelikan
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kelaynak
Türkiye'de tür koruma çalışmaları kapsamında deniz kaplumbağaları, Akdeniz foku ve kelaynaklar korunmaktadır. Şanlıurfa-Birecik çevresinde yaşayan ve nesli tehlike altında olan kelaynaklar, kurulan üreme istasyonuyla koruma altına alınmıştır.
Kolay
18Bir araştırma enstitüsünün arazisinde Türkiye'nin farklı yörelerinden toplanmış elma, armut ve asma çeşitleri canlı bitki olarak yetiştirilip korunuyor. Böylece bu meyve ve bağ çeşitlerinin genetik kaynakları gelecek için saklanıyor. Bu uygulamanın yapıldığı yer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Millî park
- B) Tabiat parkı
- C) Tohum bankası
- D) Arazi gen bankası
- E) Yaban hayatı geliştirme sahası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Arazi gen bankası
Türkiye kökenli meyve ve bağ genetik kaynaklarının materyalleri, araştırma enstitülerinin bünyesindeki arazi gen bankalarında korunur. Arazi gen bankası bir alan dışı koruma uygulamasıdır. Tohum bankasında bitkiler canlı bitki olarak değil, tohum örnekleri olarak saklanır. Millî park, tabiat parkı ve yaban hayatı geliştirme sahası ise canlıların kendi habitatlarında korunduğu alanlardır.
Orta
19Bir ilde yaban keçisi avı için her yıl en fazla birkaç yaşlı erkek bireyin avlanmasına izin veriliyor. Kotalar her yıl yapılan sayımlara göre yeniden belirleniyor ve sayı azaldığında av tamamen durduruluyor. Bu tür av kotalarının temel amacı hangisidir?
- A) Avlanan hayvan sayısını her yıl artırmak
- B) Yabancı türlerin doğaya yerleşmesini sağlamak
- C) Doğal alanlarda yapılaşmayı kolaylaştırmak
- D) Popülasyonun kendini yenileyebilmesini sağlamak
- E) Türün bölgeden tamamen çekilmesini sağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Popülasyonun kendini yenileyebilmesini sağlamak
Kotalar avlanan birey sayısını, popülasyonun üremeyle kazandığı birey sayısının altında tutarak türün kendini yenilemesini sağlar. Kotanın amacının av miktarını artırmak olduğu düşünülebilir; oysa sayı azaldığında avın durdurulması, önceliğin popülasyonu korumak olduğunu gösterir.
Orta
20Türkiye'de araştırmacıların arazide gözlemledikleri bitki ve hayvan türlerini konum ve tarih bilgisiyle kaydettiği ulusal bir biyolojik çeşitlilik veri tabanı bulunuyor. Kayıtlar yıllar içinde biriktikçe bazı türlerin yayılış alanlarının daraldığı fark ediliyor. Bu veri tabanının koruma çalışmalarına en önemli katkısı hangisidir?
- A) Türlerin doğal ortamlarından alınmasını sağlamak
- B) İzlenmesi ve korunması gereken türleri belirlemek
- C) Türlerin genetik yapılarını değiştirmek
- D) Yalnızca evcil hayvanları kayıt altına almak
- E) Türlerin satış fiyatlarını belirlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İzlenmesi ve korunması gereken türleri belirlemek
Türlerin nerede ve ne zaman görüldüğüne ilişkin kayıtlar, yayılış alanı daralan ya da sayısı azalan türleri ortaya çıkarır ve koruma önceliklerinin belirlenmesine yardım eder. Türlerin doğal ortamından alınacağını düşünmek yanlıştır; veri tabanı bir kayıt aracıdır, canlılara doğrudan müdahale etmez.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.