10. Sınıf Biyoloji · Ekoloji
Ekosistemin Bileşenleri
- ekoloji
- ekosistem
- abiyotik
- biyotik
- üretici
- tüketici
- ayrıştırıcı
- habitat
Ekosistem nedir ve hangi bileşenlerden oluşur?
Ekosistem, belirli bir alandaki canlıların birbirleriyle ve cansız çevreleriyle etkileşim içinde oluşturduğu bütündür; bu ilişkileri inceleyen bilim dalı ekolojidir. Cansız (abiyotik) bileşenler ışık, sıcaklık, su, toprak, pH, mineraller ve iklimdir; bu etmenler hangi canlının nerede yaşayabileceğini belirler. Canlı (biyotik) bileşenler üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardır. Üreticiler fotosentez ya da kemosentezle besin üretir; tüketiciler otçul, etçil ve hepçil olarak besinini hazır alır. Bakteriler ve mantarlar gibi ayrıştırıcılar ölü canlıları parçalayarak mineralleri toprağa geri kazandırır. Habitat bir canlının yaşadığı yer, ekolojik niş ise canlının o ortamdaki rolüdür. Sultan Sazlığı Millî Parkı, tatlı ve tuzlu su ekosistemlerinin bir arada bulunduğu bir sulak alan örneğidir. Ekosistemler orman, çayır ve çöl gibi karasal ya da göl, deniz ve akarsu gibi sucul olabilir. Ayrıştırıcılar olmasaydı madde döngüleri dururdu.
Ekosistemin Bileşenleri: konu anlatımı ve özeti
Ekosistem, belirli bir alandaki canlıların birbirleriyle ve cansız çevreleriyle etkileşim içinde oluşturduğu bütündür. Ekoloji bu ilişkileri inceleyen bilim dalıdır.
- Cansız (abiyotik) bileşenler: ışık, sıcaklık, su, toprak, pH, mineraller ve iklim. Bu etmenler hangi canlının nerede yaşayabileceğini belirler.
- Canlı (biyotik) bileşenler işlevlerine göre üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardır.
- Üreticiler (ototroflar) fotosentez ya da kemosentezle besin üretir; bitkiler, algler ve bazı bakteriler bu gruptadır.
- Tüketiciler (heterotroflar) besinini hazır alır: otçullar, etçiller ve hem bitki hem hayvan yiyen hepçiller.
- Ayrıştırıcılar (bakteriler ve mantarlar) ölü canlıları ve atıkları parçalayarak mineralleri toprağa geri kazandırır; madde döngüsünü sürdürürler.
- Habitat bir canlının yaşadığı yerdir; ekolojik niş ise canlının o ortamdaki "mesleği", yani beslenmesi ve diğer canlılarla ilişkisi dahil tüm rolüdür.
- Ekosistemler karasal (orman, çayır, çöl) ve sucul (göl, deniz, akarsu) olarak sınıflandırılabilir.
Unutma: Ayrıştırıcılar olmasaydı madde döngüleri durur, mineraller ölü canlılarda kalırdı; besin zinciri sorularında onları unutma.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir ekosistemi incelerken iki soru sor:
- Burada cansız olarak ne var? Işık, sıcaklık, su, toprak, pH. Bunlar sahnenin koşullarıdır.
- Canlılar ne iş yapıyor? Besinini üretiyorsa üretici, hazır alıyorsa tüketici, ölü maddeyi parçalıyorsa ayrıştırıcıdır.
Habitat ile nişi ayırmak için şunu hatırla: Habitat canlının adresi, niş ise o adresteki mesleğidir. Aynı göl kıyısında yaşayan kurbağa ile balıkçılın adresi ortaktır ama beslenmeleri ve rolleri farklıdır.
Günlük hayattan: Balkondaki saksı küçük bir ekosistemdir: toprak, su ve ışık cansız; bitki, toprak solucanı ve toprak bakterileri canlı bileşenlerdir.
Sık yapılan hata: "Mantarlar hareket etmediği için üreticidir." Doğrusu: Mantarlar fotosentez yapamaz; çoğu ölü maddeyi parçalayarak beslenen ayrıştırıcıdır.
Derinleş
Okul bahçende ya da yakındaki bir parkta biri gölgelik, biri güneşli iki küçük alan seç. İki alanda ışık, toprak nemi ve sıcaklık gibi cansız etmenleri basit araçlarla ölç ve her alanda gözlediğin canlıları listele. Cansız etmenlerdeki farkın canlı çeşitliliğini nasıl etkilediğine dair bir açıklama yaz ve gözleminin hangi yönlerden yetersiz kalabileceğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.10.2.1Ekosistemin cansız ve canlı bileşenleri arasındaki ilişkileri çözümleyebilme
- a) Ekosistemi oluşturan cansız ve canlı bileşenleri belirler.
- b) Ekosistemin cansız ve canlı bileşenleri arasındaki ilişkileri belirler.
Bu konuda neler var?
- Ekosistemin Cansız Bileşenleri
- Ekosistemin Canlı Bileşenleri
- Ekosistemler
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Göl gezisine giden öğrenciler, su yüzeyinde yeşil bir tabaka oluşturan canlıları, kurbağaları, balıkçıl kuşlarını ve kıyıdaki çürümüş kütüklerde büyüyen mantarları not ediyor. Öğretmen, bu canlılardan yalnızca bir grubun besinini ışık enerjisiyle kendisinin ürettiğini söylüyor. Öğretmenin sözünü ettiği canlı grubu hangisidir?
- A) Kurbağalar
- B) Su yüzeyindeki algler
- C) Balıkçıl kuşları
- D) Kütüklerdeki mantarlar
- E) Göldeki balıklar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Su yüzeyindeki algler
Algler fotosentez yaparak besinini kendisi üreten, göl ekosisteminin üreticileridir. Mantarlar da bitki gibi sabit yaşadığı için üretici sanılabilir; oysa mantarlar fotosentez yapmaz, ölü organik maddeyi ayrıştırarak beslenir.
Kolay
2Zeynep, okul bahçesindeki kompost kutusuna attıkları sebze kabuklarının birkaç ay içinde koyu renkli, toprak kokulu bir karışıma dönüştüğünü gözlemliyor. Kutunun içinde beyaz iplik gibi yapılar görüyor; öğretmeni bu karışımın bitkiler için mineral bakımından zengin olduğunu söylüyor. Kabukların bu karışıma dönüşmesinde başlıca rol oynayan canlılar hangileridir?
- A) Algler ve su yosunları
- B) Bakteriler ve mantarlar
- C) Otçul böcekler ve tırtıllar
- D) Kemirgenler ve kuşlar
- E) Çimenler ve yabani otlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bakteriler ve mantarlar
Ölü organik maddeyi parçalayıp mineralleri toprağa geri kazandıran ayrıştırıcılar bakteriler ve mantarlardır; kutudaki beyaz iplik gibi yapılar mantar hifleridir. Algler ve yosunlar da ortamda bulunabilir; ancak onlar üreticidir, ölü maddeyi ayrıştırmazlar.
Kolay
3Bir araştırma ekibi, bir gölde su sıcaklığı arttıkça alg miktarının nasıl değiştiğini, bu değişimin göldeki balıkları ve kıyıda yuva yapan kuşları nasıl etkilediğini birkaç yıl boyunca izliyor. Ekibin yürüttüğü bu çalışma en doğrudan hangi bilim dalının konusudur?
- A) Genetik
- B) Sitoloji (hücre bilimi)
- C) Paleontoloji
- D) Ekoloji
- E) Anatomi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekoloji
Canlıların birbirleriyle (alg–balık–kuş) ve cansız çevreyle (su sıcaklığı) ilişkilerini inceleyen bilim dalı ekolojidir. Algler ve balıklar hücrelerden oluşsa da çalışma hücrenin yapısını değil, canlılar ile çevre arasındaki etkileşimi ele aldığı için sitoloji değildir.
Kolay
4Bir doğa belgeselinde bir hayvanın ilkbaharda taze otlar ve kökler yediği, yazın dere kenarında balık yakaladığı, sonbaharda ise yaban mersini ve meşe palamudu topladığı gösteriliyor. Bu beslenme biçimine sahip hayvan aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) Kartal
- B) İnek
- C) Tavşan
- D) Vaşak
- E) Boz ayı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Boz ayı
Hem bitkisel (ot, kök, meyve) hem hayvansal (balık) besinlerle beslenen hepçil canlıya örnek boz ayıdır. Kartal ve vaşak da balık ya da küçük hayvan avlayabilir; ancak ikisi de etçildir, ot ve meyveyle beslenmez.
Kolay
5Biyoloji öğretmeni tahtaya şu tanımı yazıyor: “Canlıların birbirleri ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen, araştıran bilim dalıdır.” Tanımı verilen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sitoloji
- B) Genetik
- C) Ekoloji
- D) Anatomi
- E) Mikrobiyoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ekoloji
Canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceleyen bilim dalı ekolojidir. Sitoloji hücreyi, genetik kalıtımı inceler.
Kolay
6Bir ormanda devrilmiş bir ağaç gövdesi birkaç yıl içinde yumuşayıp parçalanıyor ve toprağa karışıyor. Bu süreçte gövdedeki organik maddeleri parçalayıp mineralleri toprağa geri kazandıran canlılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bakteriler ve mantarlar
- B) Otçul böcekler ve kuşlar
- C) Ağaçlar ve otlar
- D) Algler ve yosunlar
- E) Etçil memeliler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bakteriler ve mantarlar
Ölü canlıları parçalayıp mineralleri toprağa döndüren ayrıştırıcılar bakteriler ve mantarlardır. Otçullar ve etçiller tüketici, ağaç ve otlar üreticidir.
Kolay
7Bir ekoloji kitabında ekoloji çalışmalarının farklı boyutlarda yapıldığı belirtiliyor ve bunlara örnekler veriliyor. Aşağıdakilerden hangisi bu çalışma alanlarından biri değildir?
- A) Popülasyon ekolojisi
- B) Komünite ekolojisi
- C) Atom ekolojisi
- D) Ekosistem ekolojisi
- E) Küresel ekoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Atom ekolojisi
Ekoloji organizma, popülasyon, komünite, ekosistem ve küresel boyutlarda çalışılır. Atom canlılık düzeyi değildir; ekolojinin bir çalışma alanı olarak yer almaz.
Kolay
8Bir öğrenci kaktüs, çöl tilkisi ve deve fotoğraflarını yan yana koyarak bir pano hazırlıyor. Panonun başlığı olarak aşağıdakilerden hangisi en uygundur?
- A) Soğuk iklime uyum
- B) Sıcak ve kurak ortama uyum
- C) Sucul yaşama uyum
- D) Gölgede yaşama uyum
- E) Tuzlu suya uyum
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sıcak ve kurak ortama uyum
Kaktüs, çöl tilkisi ve deve sıcak ve kurak çöl koşullarına uyum sağlamış canlılardır. Soğuk iklime uyum kutup tilkisi gibi canlılar için geçerlidir.
Kolay
9Ekosistemdeki canlılar beslenme biçimine göre gruplandırılıyor. Besinini dışarıdan hazır olarak alan, kendi besinini üretemeyen canlılara ne ad verilir?
- A) Heterotrof (tüketici)
- B) Ototrof (üretici)
- C) Kemosentetik canlı
- D) Fotosentetik canlı
- E) Abiyotik bileşen
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Heterotrof (tüketici)
Besinini hazır alan canlılar heterotrof yani tüketicidir. Ototroflar fotosentez ya da kemosentezle kendi besinini üretir.
Kolay
10Bir öğrenci, okul bahçesinde yaptığı gözlemde şunları not ediyor: kavak ağaçları, toprağın nemi, karıncalar, güneş ışığı ve kuru yapraklar üzerinde büyüyen mantarlar. Bu notlardan hangisi ekosistemin cansız (abiyotik) bileşenlerine örnektir?
- A) Kavak ağaçları
- B) Karıncalar
- C) Mantarlar
- D) Toprağın nemi
- E) Kuru yapraklardaki bakteriler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toprağın nemi
Toprağın nemi sudan kaynaklanan cansız bir etmendir. Mantar ve bakteriler gözle seçilmesi zor olsa da canlıdır, bu yüzden biyotik bileşendir.
Kolay
11Bir bahçıvan, bazı bitkilerin yalnız günlerin uzadığı aylarda çiçek açtığını fark ediyor. Bitkilerin çiçeklenmesinde etkili olan bu cansız etmen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toprağın rengi
- B) Rüzgârın yönü
- C) Gün uzunluğu (fotoperiyot)
- D) Havadaki toz miktarı
- E) Toprağın sertliği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gün uzunluğu (fotoperiyot)
Kitapta belirtildiği gibi bitkilerin çiçeklenme zamanında gün uzunluğu (fotoperiyot) etkilidir. Toprağın rengi ya da sertliği çiçeklenme zamanını belirleyen etmen olarak verilmemiştir.
Kolay
12Bir gölde algler, su bitkileri, balıklar, kurbağalar ve dipteki çamurda yaşayan bakteriler bulunuyor. Bu canlılardan hangileri, ışık enerjisini kullanarak kendi besinini üretebilen üretici gruptadır?
- A) Balıklar ve kurbağalar
- B) Kurbağalar ve algler
- C) Balıklar ve bakteriler
- D) Yalnız dipteki bakteriler
- E) Algler ve su bitkileri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Algler ve su bitkileri
Algler ve su bitkileri fotosentez yaparak besin üretir. Balıklar ve kurbağalar besinini hazır alan tüketicilerdir; dipteki çamurdaki bakteriler ise ayrıştırıcı rol üstlenir.
Kolay
13Bir öğrenci, Sultan Sazlığı ile ilgili bir yazıda burada hem tatlı hem tuzlu su ortamlarının bulunduğunu okuyor. Göller, akarsular, denizler ve sazlıklar gibi ekosistemler ortak olarak hangi grupta sınıflandırılır?
- A) Karasal ekosistemler
- B) Sucul ekosistemler
- C) Çöl ekosistemleri
- D) Orman ekosistemleri
- E) Çayır ekosistemleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sucul ekosistemler
Göl, akarsu, deniz ve sazlıklar suda kurulan sucul ekosistemlerdir. Orman, çayır ve çöl ise karasal ekosistemlere örnektir.
Kolay
14Bir ders kitabında “Belirli bir bölgedeki canlı topluluklarının tamamı ve bu canlıların etkileşim hâlinde olduğu cansız çevre” ifadesi yer alıyor. Bu ifade aşağıdaki kavramlardan hangisini tanımlar?
- A) Popülasyon
- B) Habitat
- C) Tür
- D) Organizma
- E) Ekosistem
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ekosistem
Canlı topluluklarının cansız çevreleriyle birlikte oluşturduğu bütün ekosistemdir. Popülasyon yalnız aynı türün bireylerini, habitat ise bir canlının yaşadığı yeri ifade eder.
Kolay
15Bir ilkbahar gezisinde öğrenciler şu canlıları görüyor: kır çiçeklerinden nektar emen arı, fareyi yakalayan şahin, hem meyve hem böcek yiyen ayı ve çayırda otlayan koyun. Bu canlılardan hangisi hepçil (omnivor) beslenmeye örnektir?
- A) Şahin
- B) Koyun
- C) Arı
- D) Kelebek
- E) Ayı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ayı
Hem bitkisel hem hayvansal besinle beslenen ayı hepçildir. Şahin etçil, koyun ve arı ise bitkisel kaynaklı besinle beslenir.
Kolay
16Yumurtadan çıkan yavru deniz kaplumbağaları kumsaldan çıkar çıkmaz denize doğru ilerler. Kitapta, yavruların denize ulaşmasını sağlayan cansız etmen hangisi olarak verilmiştir?
- A) Işık
- B) Toprak pH'ı
- C) Rüzgâr
- D) Nem
- E) Tuzluluk
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işık
Yavru kaplumbağalar ışığa yönelerek denize ulaşır; bu bir canlı-cansız etkileşimidir. Rüzgâr ya da tuzluluk bu davranışı yönlendiren etmen olarak verilmemiştir.
Kolay
17Bir çiftçi, ürün veriminin düştüğü tarlasından toprak örneği alıp inceletiyor. Sonuçlara göre toprağa uygun miktarda kireç karıştırarak toprağın asitliğini azaltıyor ve ertesi yıl verimin arttığını görüyor. Çiftçi bu uygulamayla toprağın hangi özelliğini bitkiler için uygun değere yaklaştırmıştır?
- A) Su miktarını
- B) Sıcaklığını
- C) pH değerini
- D) Humus miktarını
- E) Hava miktarını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) pH değerini
Bir ortamın asitlik ya da bazlık derecesi pH ile ifade edilir. Her canlının yaşayabileceği en uygun (optimum) bir pH değeri vardır; toprak fazla asidik olduğunda bitkiler iyi gelişemez. Çiftçi kireç ekleyerek toprağın su, sıcaklık, humus ya da hava miktarını değil, asitliğini yani pH değerini değiştirmiştir. pH, ekosistemin cansız bileşenlerinden biridir.
Kolay
18Bir öğrenci orman zemininden aldığı toprak örneğini inceliyor. Örneğin üst bölümünde çürümekte olan yaprak parçaları ve koyu renkli humus, alt bölümünde ise kum ve kil tanecikleri görüyor. Öğrenci, humusu ve çürüyen yaprak parçalarını toprağın hangi kısmına yazmalıdır?
- A) Organik kısmına
- B) İnorganik kısmına
- C) Mineral kısmına
- D) Toprak havasına
- E) Toprak suyuna
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Organik kısmına
Toprak; organik ve inorganik maddeler, su ve hava içerir. Toprağın organik kısmı, mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılan humus ve çürüyen organik maddelerden oluşur. Kum ve kil gibi mineral tanecikleri ise toprağın inorganik kısmını oluşturur; bu yüzden “inorganik kısım” ve “mineral kısım” seçenekleri yanlıştır.
Orta
19Bir belgeselde, gündüz sıcaklığının 45 °C'ye çıkıp gece 5 °C'ye düştüğü ve yıllık yağışın 100 mm'nin altında kaldığı bir bölge anlatılıyor. Belgeselde bu bölgedeki bitki ve hayvanların uzun süre susuz kalabildiği vurgulanıyor. Bu bölgedeki canlılarda aşağıdaki özelliklerden hangisinin yaygın olması beklenir?
- A) Geniş ve ince yapraklarla bol su buharlaştırması
- B) Yapraklarının diken ya da pul biçiminde olması
- C) Yalnızca su içinde yaşayıp üremesi
- D) Vücut yüzeyinden sürekli su kaybetmesi
- E) Gündüz sıcağında etkin olup avlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yapraklarının diken ya da pul biçiminde olması
Kurak ve sıcak ortamda yaprak yüzeyinin küçülmesi (diken, pul) terlemeyle su kaybını azaltır; bu, cansız etmenlerin canlıların yapısını belirlediğini gösterir. Gündüz etkinliği de bir uyum gibi görünebilir; ancak çöl hayvanlarının çoğu su ve ısı kaybından korunmak için gece etkindir.
Orta
20Bir doğa gezisinde öğrenciler beş farklı alandan örnek topluyor: kurak bir bozkır, sürekli akan bir dere, kumlu bir çöl, otlak bir çayır ve bir meşe ormanı. Öğretmen, alanları canlıların karada mı yoksa suda mı yaşadığına göre gruplandırmalarını istiyor. Bu alanlardan hangisi sucul ekosisteme örnektir?
- A) Kurak bozkır
- B) Kumlu çöl
- C) Otlak çayır
- D) Sürekli akan dere
- E) Meşe ormanı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sürekli akan dere
Akarsular, göller ve denizler canlıların su ortamında yaşadığı sucul ekosistemlerdir; listede bu özellikteki tek alan deredir. Çayır nemli ve yeşil bir alan olduğu için suyla ilişkilendirilebilir; ancak canlılar orada karada yaşadığı için karasal ekosistemdir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.