10. Sınıf Biyoloji · Ekoloji
Komünitelerde ve Popülasyonlarda Görülen Etkileşimler ve Değişimler
- ekoloji
- popülasyon
- komünite
- taşıma kapasitesi
- rekabet
- simbiyoz
- mutualizm
- süksesyon
Popülasyon ve komünitelerde hangi etkileşimler görülür?
Popülasyon aynı bölgedeki aynı türden bireylerin, komünite ise aynı alandaki farklı popülasyonların oluşturduğu topluluktur. Aralarındaki ilişkiler birey sayılarını ve topluluğun yapısını zamanla değiştirir. Popülasyon yoğunluğu birey sayısının alana bölünmesiyle bulunur: 2 km²'lik alanda 600 ağaç varsa yoğunluk 300 ağaç/km²'dir. Doğum ve göçle gelme popülasyonu büyütür, ölüm ve göçle gitme küçültür; sınırlı kaynaklardan doğan çevre direnci büyümeyi yavaşlatır. Ortamın uzun süre taşıyabileceği en fazla birey sayısına taşıma kapasitesi denir. Rekabet ortak kaynaklar için görülür; av-avcı ilişkisinde iki popülasyon birbirini izleyerek dalgalanır. Mutualizmde iki taraf yararlanır, kommensalizmde biri yararlanıp diğeri etkilenmez, parazitlikte biri zarar görür. Komünite ile cansız çevre birlikte ekosistemi oluşturur; yangından sonra ise ikincil süksesyon görülür. Süksesyon komünitenin zamanla sırayla değişmesidir; çıplak kayada öncü canlılar genellikle likenlerdir.
Komünitelerde ve Popülasyonlarda Görülen Etkileşimler ve Değişimler: konu anlatımı ve özeti
Doğada canlılar tek başına değil, popülasyonlar ve komüniteler hâlinde yaşar. Aralarındaki ilişkiler ve çevre koşulları, birey sayılarını ve topluluğun yapısını zamanla değiştirir.
- Popülasyon, aynı bölgede yaşayan aynı türden bireylerin oluşturduğu topluluktur. Komünite aynı alandaki farklı popülasyonların bütünüdür; komünite ile cansız çevre birlikte ekosistemi oluşturur.
- Popülasyon yoğunluğu = birey sayısı ÷ alan. Örneğin 2 km²'lik alanda 600 ağaç varsa yoğunluk 300 ağaç/km²'dir.
- Doğum ve göçle gelme popülasyonu büyütür; ölüm ve göçle gitme küçültür. Ortamın besin, alan ve su gibi sınırlı kaynaklarından doğan çevre direnci büyümeyi yavaşlatır. Ortamın uzun süre taşıyabileceği en fazla birey sayısına taşıma kapasitesi denir.
- Rekabet tür içinde ve türler arasında ortak kaynaklar için görülür. Av-avcı ilişkisinde iki popülasyonun sayısı birbirini izleyerek dalgalanır.
- Simbiyotik ilişkiler: mutualizm (iki taraf da yararlanır; ör. bağırsak bakterileri ile insan), kommensalizm (biri yararlanır, diğeri etkilenmez), parazitlik (biri yararlanır, diğeri zarar görür).
- Süksesyon, bir alandaki komünitenin zamanla sırayla değişmesidir. Çıplak kayada başlayan birincil süksesyonda öncü canlılar genellikle likenlerdir; yangından sonra ikincil süksesyon olur.
Unutma: Taşıma kapasitesi sabit değildir; çevre koşulları değişirse (kuraklık, yeni kaynak) o da değişir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Kavramları içten dışa doğru sırala:
- Birey: Bir kırlangıç.
- Popülasyon: O bölgedeki tüm kırlangıçlar (aynı tür).
- Komünite: Kırlangıçlar, sinekler, ağaçlar, mantarlar; bölgedeki tüm türlerin popülasyonları.
- Ekosistem: Komünite ile su, ışık, toprak gibi cansız çevrenin bütünü.
Simbiyotik ilişkileri ayırmak için iki tarafa "+", "−" ya da "0" ver:
- Arı ve çiçek: + / + (mutualizm)
- Ağaç dalında yaşayan bazı orkideler ve ağaç: + / 0 (kommensalizm)
- Pire ve köpek: + / − (parazitlik)
Günlük hayattan: Bir akvaryuma sürekli balık eklenirse bir noktadan sonra oksijen, alan ve besin yetmez; bu sınır taşıma kapasitesine örnektir.
Sık yapılan hata: "Popülasyon bir bölgedeki tüm canlılardır." Doğrusu: Popülasyon tek bir türün bireyleridir; farklı türlerin birlikteliği komünitedir.
Derinleş
Aslan balığı, Akdeniz'e sonradan yayılan ve Türkiye kıyılarında da görülen istilacı bir türdür. Bu türün yerli balık popülasyonları ve komünite üzerindeki olası etkilerini rekabet ve av-avcı ilişkileri açısından araştır. Önerilen çözümleri (avlanmayı teşvik etmek, tüketimini yaygınlaştırmak gibi) yararları ve sakıncalarıyla karşılaştır ve gerekçeli bir tercih yap.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.10.2.2Komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşimleri ve değişimleri sorgulayabilme
- a) Komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşimleri ve değişimleri tanımlar.
- c) Komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşimler ve değişimlerle ilgili bilgi toplar.
- d) Komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşimler ve değişimlerle ilgili topladığı bilgiler üzerinden çıkarım yapar.
Bu konuda neler var?
- Popülasyon, Komünite, Ekosistem
- Popülasyon
- Popülasyon Dinamikleri
- Popülasyon Yoğunluğu
- Popülasyon Büyüklüğü
- Taşıma Kapasitesi ve Çevre Direnci
- Komünite
- Komünitede Tür İçi ve Türler Arası Etkileşimler
- Rekabet
- Av-Avcı İlişkisi
- Simbiyotik İlişkiler
- Süksesyon
- Ekosistemlerde Etkileşim ve Değişimler
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir millî parktaki geyik popülasyonu yıllarca artmış, ancak son on yılda yaklaşık 400 bireyde sabitlenmiştir. Araştırmacılar, otlakların ve su kaynaklarının bu sayıdan fazla geyiği uzun süre besleyemediğini belirliyor. Bu bölge için 400 sayısı hangi kavramla ifade edilir?
- A) Popülasyon yoğunluğu
- B) Ekolojik niş
- C) Biyotik potansiyel
- D) Taşıma kapasitesi
- E) Göç oranı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Taşıma kapasitesi
Bir ortamın kaynaklarını tüketmeden uzun süre barındırabileceği en fazla birey sayısı taşıma kapasitesidir. Popülasyon yoğunluğu da birey sayısıyla ilgilidir; ancak yoğunluk birim alandaki birey sayısıdır ve ortamın üst sınırını göstermez.
Kolay
2Bir volkan patlamasından sonra soğuyan lav tabakası yalnızca çıplak kayadan oluşuyor; üzerinde hiç toprak yok. Araştırmacılar birkaç yıl sonra kayanın yüzeyinde ilk canlı lekeleri görüyor ve bu canlıların kayayı aşındırarak ilk ince toprak katmanını oluşturduğunu belirliyor. Bu alana ilk yerleşen öncü canlılar büyük olasılıkla hangileridir?
- A) Çam ağaçları
- B) Çalılar
- C) Otsu bitkiler
- D) Toprak solucanları
- E) Likenler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Likenler
Birincil süksesyonda toprağı olmayan kayaya ilk yerleşen öncü canlılar likenlerdir; salgıladıkları asitlerle kayayı aşındırarak toprak oluşumunu başlatırlar. Otsu bitkiler de hızlı yerleşir; ancak kök salabilmek için önceden oluşmuş bir toprak katmanına gereksinim duyarlar.
Kolay
3Bir belgeselde, palyaço balığının zehirli dokunaçları olan bir deniz şakayığının arasında barındığı ve böylece düşmanlarından korunduğu anlatılıyor. Palyaço balığı da şakayığın çevresini temizliyor ve ona besin artıkları taşıyor. Bu iki tür arasındaki ilişki hangisidir?
- A) Mutualizm
- B) Rekabet
- C) Parazitlik
- D) Kommensalizm
- E) Avcılık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mutualizm
İki türün de birliktelikten yarar sağladığı ilişki mutualizmdir; balık korunur, şakayık temizlenir ve besin alır. Kommensalizmde yalnız bir tür yararlanır, diğeri etkilenmez; burada şakayık da yarar sağladığı için ilişki kommensalizm değildir.
Kolay
4Bir köydeki leylek popülasyonu her yıl izleniyor. Bir yıl içinde yuvalarda yeni yavrular çıkıyor, bazı bireyler fırtınada ölüyor, komşu bölgeden bazı leylekler gelip yuva kuruyor ve bazıları başka köylere taşınıyor. Bu olaylardan hangileri birlikte popülasyonun birey sayısını artırır?
- A) Ölüm ve göçle gelme
- B) Ölüm ve göçle gitme
- C) Doğum ve göçle gitme
- D) Doğum ve ölüm
- E) Doğum ve göçle gelme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğum ve göçle gelme
Popülasyona yeni birey katan olaylar doğum ve dışarıdan göçle gelmedir; ölüm ve göçle gitme birey sayısını azaltır. Göçle gitme de bir "göç" olduğu için artırıcı sanılabilir; ancak giden bireyler popülasyondan eksilir.
Kolay
5Bir bahçede uğur böceklerinin gül dallarındaki yaprak bitlerini yediği gözleniyor. Uğur böceği ile yaprak biti arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Av-avcı ilişkisi
- B) Mutualizm
- C) Kommensalizm
- D) Tür içi rekabet
- E) Süksesyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Av-avcı ilişkisi
Uğur böceği yaprak bitini avlayıp yediği için aralarında av-avcı ilişkisi vardır. Süksesyon bir ilişki değil, komünitenin zaman içinde değişmesidir.
Kolay
6Bir köpeğin tüyleri arasında yaşayan pireler köpeğin kanıyla beslenir; köpek kaşıntı ve tüy kaybı yaşar. Bu ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mutualizm
- B) Parazitlik
- C) Kommensalizm
- D) Av-avcı ilişkisi
- E) Tür içi rekabet
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Parazitlik
Pire yararlanırken köpek zarar gördüğü için bu ilişki parazitliktir. Mutualizmde iki taraf da yarar görür.
Kolay
7Bir köy meydanındaki yemlikte tavukların aynı yem tanelerini kapmak için birbirini ittiği gözleniyor. Bu durum aşağıdaki etkileşimlerden hangisine örnektir?
- A) Türler arası rekabet
- B) Mutualizm
- C) Tür içi rekabet
- D) Kommensalizm
- E) Av-avcı ilişkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tür içi rekabet
Aynı türün bireyleri ortak bir kaynak için yarıştığından bu tür içi rekabettir. Türler arası rekabet farklı türler arasında görülür.
Kolay
8Bir orman yangınından sonra toprak ve içindeki tohumlar korunduğu için alanda kısa sürede otlar, ardından çalılar ve yıllar içinde ağaçlar yeniden ortaya çıkıyor. Bu süreç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Birincil süksesyon
- B) İkincil süksesyon
- C) Tür içi rekabet
- D) Mutualizm
- E) Göçle gelme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İkincil süksesyon
Toprağın korunduğu bir alanda komünitenin yeniden oluşması ikincil süksesyondur. Birincil süksesyon hiç toprak olmayan çıplak yüzeyde başlar.
Kolay
9Bir kayalık alanda çıplak kaya yüzeyinde ilk yerleşen ve kayayı yavaş yavaş aşındırarak toprak oluşumunu başlatan öncü canlılar genellikle aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Meşe ağaçları
- B) Çalılar
- C) Otçul memeliler
- D) Likenler
- E) Çam ağaçları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Likenler
Birincil süksesyonda çıplak kayaya ilk yerleşen öncü canlılar genellikle likenlerdir. Ağaç ve çalılar toprak oluştuktan sonra gelir.
Kolay
10Bir göl kıyısında yapılan sayımda gölde yaşayan tüm sazan balıkları, tüm kurbağalar, tüm sazlar ve tüm balıkçıllar kaydediliyor. Yalnızca göldeki sazan balıklarının tamamı aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?
- A) Komünite
- B) Ekosistem
- C) Biyosfer
- D) Ekolojik niş
- E) Popülasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Popülasyon
Aynı bölgede yaşayan aynı türden bireyler popülasyonu oluşturur. Göldeki farklı türlerin tamamı komüniteyi, bunlara cansız çevre eklenince ekosistemi oluşturur.
Kolay
11Bir sahil ilçesinde yapılaşma arttıkça Akdeniz foklarının yavrulayabileceği uygun mağaraların azaldığı ve yavru ölümlerinin arttığı bildiriliyor. Bu durumda fok popülasyonunu küçülten başlıca etmen hangisidir?
- A) Göçle gelme
- B) Habitat kaybı
- C) Doğum oranının artması
- D) Mutualizm
- E) Besin bolluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Habitat kaybı
Kitaptaki örnekte kıyı yapılaşması ve liman kurulması fokların yaşam alanını tahrip etmiş, yavru ölümlerini artırmıştır. Bu bir habitat kaybıdır; besin bolluğu popülasyonu küçültmez.
Kolay
12Bir popülasyonun birey sayısını değiştiren etmenler bir tabloda iki sütuna ayrılıyor: “Artıran” ve “Azaltan”. Aşağıdakilerden hangisi “Azaltan” sütununa yazılmalıdır?
- A) Doğum
- B) Göçle gitme
- C) Göçle gelme
- D) Yeni yavruların hayatta kalması
- E) Dışarıdan bireylerin katılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Göçle gitme
Ölüm ve göçle gitme popülasyonu küçültür. Doğum ve göçle gelme ise birey sayısını artırır.
Kolay
13Bir öğrenci, bir meşe ormanında yaşayan sincaplar, ağaçkakanlar, meşe ağaçları, mantarlar ve böceklerin oluşturduğu topluluğu inceliyor. Aynı alandaki bu farklı popülasyonların bütününe ne ad verilir?
- A) Komünite
- B) Popülasyon
- C) Habitat
- D) Tür
- E) Birey
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Komünite
Aynı alanda yaşayan farklı türlerin popülasyonları birlikte komüniteyi oluşturur. Popülasyon tek bir türün bireylerinden oluşur.
Kolay
14İnsan bağırsağında yaşayan bazı bakteriler besin ve barınak bulurken, insana da bazı vitaminlerin üretimi gibi yararlar sağlar. Bu ilişki türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Parazitlik
- B) Kommensalizm
- C) Mutualizm
- D) Türler arası rekabet
- E) Av-avcı ilişkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mutualizm
İki taraf da yararlandığı için ilişki mutualizmdir. Kommensalizmde yalnız bir taraf yararlanır, diğeri etkilenmez.
Kolay
15Bir ders kitabında “Bir ortamın uzun süre taşıyabileceği, besleyebileceği en fazla birey sayısı” tanımı yer alıyor. Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) Popülasyon yoğunluğu
- B) Çevre direnci
- C) Biyotik potansiyel
- D) Taşıma kapasitesi
- E) Süksesyon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Taşıma kapasitesi
Ortamın uzun süre taşıyabileceği en fazla birey sayısı taşıma kapasitesidir. Çevre direnci büyümeyi yavaşlatan sınırlayıcı etmenlerin bütünüdür.
Kolay
16Bir biyoloji kulübü, 5 km²'lik bir ormanda 1.000 kızılçam ağacı sayıyor. Bu ormandaki kızılçam popülasyonunun yoğunluğu kaç ağaç/km²'dir?
- A) 200
- B) 500
- C) 1.005
- D) 5.000
- E) 100
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 200
Popülasyon yoğunluğu birey sayısının alana bölünmesiyle bulunur: 1.000 ÷ 5 = 200 ağaç/km². 5.000 sayısı bölme yerine çarpma yapılınca elde edilir.
Kolay
17Bir bahçedeki yaşlı ceviz ağacının altında otsu bitkilerin gelişemediği gözleniyor. İncelemeler, ağacın yaprak ve meyvelerinden salgılanıp yağmur sularıyla toprağa inen bir maddenin bu bitkilerin gelişimini engellediğini, ceviz ağacının ise bu durumdan ne yarar ne zarar gördüğünü gösteriyor. Ceviz ağacı ile altındaki otsu bitkiler arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mutualizm
- B) Kommensalizm
- C) Parazitizm
- D) Amensalizm
- E) Av-avcı ilişkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Amensalizm
İki farklı türden birinin engellendiği ya da yok edildiği, diğerinin ise bu durumdan etkilenmediği ilişki amensalizmdir. Burada otsu bitkiler zarar görür (−), ceviz ağacı etkilenmez (0). Kommensalizmde bir tür yarar görür, diğeri etkilenmez; parazitizmde bir tür yarar, diğeri zarar görür; mutualizmde iki tür de yarar görür. Ceviz ağacı otsu bitkilerle beslenmediği için av-avcı ilişkisi de yoktur.
Kolay
18Bir elma ağacının dalları üzerinde yaşayan ökse otunun yaprakları yeşildir ve bitki fotosentez yapar. Ökse otu, kök benzeri emeçleriyle elma ağacından yalnızca su ve mineral alır; ağaç bu durumdan zarar görür. Bu bilgilere göre ökse otu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Yarı parazit bir bitkidir.
- B) Tam parazit bir bitkidir.
- C) Ağaçla mutualist yaşayan bir bitkidir.
- D) Ağaçla kommensal yaşayan bir bitkidir.
- E) Ayrıştırıcı olarak beslenen bir bitkidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yarı parazit bir bitkidir.
Yarı parazit bitkilerin klorofili vardır, fotosentez yaparlar; üzerinde yaşadıkları bitkiden emeçleriyle yalnızca su ve mineral alırlar. Ökse otu bunun en bilinen örneğidir. Tam parazit bitkilerde (ör. canavar otu) kloroplast bulunmaz; bu bitkiler organik besinlerini de konaktan alır. Ağaç zarar gördüğü için ilişki mutualizm ya da kommensalizm olamaz; ökse otu ölü organik maddeyle beslenmediğinden ayrıştırıcı da değildir.
Orta
19Bir ziraat fakültesi, tarlalara zarar veren tarla faresi popülasyonunu izlemek için 4 hektarlık bir buğday tarlasında tuzak sayımı yapıyor. Hesaplamalar popülasyon yoğunluğunun hektar başına 150 birey olduğunu gösteriyor. Bu tarlada yaklaşık kaç tarla faresi yaşamaktadır?
- A) 37,5
- B) 146
- C) 154
- D) 300
- E) 600
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 600
Birey sayısı, yoğunluk ile alanın çarpımıdır: 150 birey/hektar × 4 hektar = 600 birey. 37,5 sonucu, yoğunluğu alana bölmekten kaynaklanır; yoğunluk zaten birim alandaki sayı olduğu için alanla çarpılmalıdır.
Orta
20Bir parktaki ağaçlarda yaşayan baştankara ve sıvacı kuşunun ikisinin de aynı tür tırtıllarla beslendiği gözleniyor. Tırtıl sayısının azaldığı yıllarda her iki kuş türünün de yavru sayısının düştüğü kaydediliyor. Bu iki kuş türü arasındaki ilişki hangisidir?
- A) Tür içi rekabet
- B) Türler arası rekabet
- C) Kommensalizm
- D) Mutualizm
- E) Parazitlik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türler arası rekabet
Farklı türlerin aynı sınırlı kaynak için yarışması türler arası rekabettir; kaynak azaldığında iki tür de olumsuz etkilenir. Tür içi rekabet de aynı kaynak için yarışmayı anlatır; ancak yalnızca aynı türün bireyleri arasında görülür.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.