10. Sınıf Biyoloji · Ekoloji
Ekolojik Sürdürülebilirliği Kısıtlayan/Engelleyen Durumlar
- ekoloji
- habitat kaybı
- asit yağmuru
- ozon tabakası
- ötrofikasyon
- sera etkisi
- küresel iklim değişikliği
- erozyon
Ekolojik sürdürülebilirliği engelleyen durumlar nelerdir?
Ekolojik sürdürülebilirliği engelleyen başlıca durumlar habitat kaybı, hava, su ve toprak kirliliği, ozon tabakasının incelmesi, erozyon ve küresel iklim değişikliğidir. Şehirleşme, tarım alanı açma ve yol yapımı yaşam alanlarını küçültüp böler; bu, biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedenidir. Fosil yakıtlardan çıkan kükürt ve azot oksitler suyla birleşerek asit yağmurlarına yol açar ve ormanlara, göllere, yapılara zarar verir. CFC gibi gazlar Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını süzen ozon tabakasını inceltir. Gübrelerden suya karışan azot ve fosfor alglerin aşırı çoğalmasına (ötrofikasyon) neden olur; ölen alglerin ayrışması sudaki oksijeni tüketir ve balıklar ölür. CO2 ve metan gibi sera gazlarının artması küresel ısınmaya yol açar. Sera etkisi ile ozon incelmesi farklı sorunlardır: İlki ısınmaya, ikincisi UV ışınlarının artmasına neden olur.
Ekolojik Sürdürülebilirliği Kısıtlayan/Engelleyen Durumlar: konu anlatımı ve özeti
İnsan faaliyetlerinden kaynaklanan pek çok sorun, ekosistemlerin dengesini bozarak sürdürülebilirliği tehdit eder. Bu sorunların nedenlerini ve sonuçlarını bilmek, çözüm üretmenin ilk adımıdır.
- Habitat kaybı ve parçalanması: Şehirleşme, tarım alanı açma ve yol yapımı canlıların yaşam alanını küçültür ve böler; biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedenidir.
- Hava kirliliği fosil yakıtlardan çıkan gazlarla oluşur. Kükürt ve azot oksitler suyla birleşerek asit yağmurlarına yol açar; asit yağmurları ormanlara, göllere ve yapılara zarar verir.
- Ozon tabakası Güneş'in zararlı morötesi (UV) ışınlarını süzer; CFC gibi gazlar bu tabakayı inceltir.
- Su kirliliği: Tarımda kullanılan gübrelerden suya karışan azot ve fosfor, alglerin aşırı çoğalmasına (ötrofikasyon) neden olur; ölen alglerin ayrışması sudaki oksijeni tüketir ve balıklar ölür.
- Toprak kirliliği, radyoaktif kirlilik, erozyon ve orman yangınları da toprağın verimini ve canlı yaşamını olumsuz etkiler.
- Sera etkisi doğal bir olaydır; ancak CO2 ve metan gibi sera gazlarının artması küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine yol açar.
Unutma: Sera etkisi ile ozon tabakasının incelmesi farklı sorunlardır; ilki ısınmaya, ikincisi UV ışınlarının artmasına neden olur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir çevre sorununu neden-sonuç zinciriyle çözümle. Ötrofikasyon örneği:
- Tarlalara gereğinden fazla gübre atılır.
- Yağmur suyu fazla azot ve fosforu göle taşır.
- Algler hızla çoğalır, su yüzeyi yeşile döner, ışık derine ulaşamaz.
- Ölen algleri ayrıştıran bakteriler sudaki oksijeni tüketir.
- Balıklar ve diğer su canlıları oksijensizlikten ölür.
Zincirin hangi halkasına müdahale edersen sorunun en erken orada önlenebileceğini görürsün: Burada en etkili adım ilk halkadır.
Günlük hayattan: Yazın bazı göllerin ve göletlerin yeşil ve bulanık görünmesi çoğu zaman aşırı alg çoğalmasındandır.
Sık yapılan hata: "Asit yağmuru yalnızca fabrikanın bulunduğu yere yağar." Doğrusu: Kirletici gazlar rüzgârla yüzlerce kilometre taşınabilir; asit yağmuru başka bölgelerde, hatta başka ülkelerde görülebilir.
Derinleş
Yaşadığın yerde sürdürülebilirliği kısıtlayan bir durumu (dere kenarına atılan çöpler, kesilen ağaçlar, yoğun trafik gibi) birkaç hafta boyunca gözlemle, fotoğraf ve notlarla kaydet. Gözlemlerine dayanarak bu durum değişmezse 10 yıl sonra neler olabileceğine dair bir tahmin yaz. Tahmininin hangi verilere dayandığını ve hangi noktalarda belirsiz kaldığını ayrıca belirt.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.10.2.6Çevresinde sürdürülebilirliği kısıtlayan durumlarla ilgili gözleme dayalı tahmin yapabilme
- a) Çevresinde sürdürülebilirliği kısıtlayan durumları gözlem ve deneyimleriyle ilişkilendirir.
- b) Çevresinde sürdürülebilirliği kısıtlayan durumlara ilişkin çıkarım yapar.
Bu konuda neler var?
- Habitat Kaybı/Parçalanması
- Kirlilik ve Çevre Sorunları
- Hava Kirliliği
- Ozon Tabakasının İncelmesi
- Asit Yağmurları
- Su Kirliliği
- Toprak Kirliliği
- Radyoaktif Kirlilik
- Küresel İklim Değişikliği
- Erozyon
- Orman Yangınları
- Biyoçeşitlilik Kaybı
- Ekolojik Sürdürülebilirliğin Sağlanması
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Eğimli bir yamaçtaki ağaçlar kesildikten sonra gelen sağanak yağışlarda dere suyunun kahverengiye döndüğü, birkaç yıl içinde yamaçta kaya yüzeylerinin açığa çıktığı gözleniyor. Yamaçta yaşanan bu süreç hangi kavramla adlandırılır?
- A) Ötrofikasyon
- B) Erozyon
- C) Süksesyon
- D) Terleme
- E) Denitrifikasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Erozyon
Verimli üst toprağın su ya da rüzgârla taşınıp kaybolmasına erozyon denir; köklerin toprağı tutmadığı çıplak yamaçlarda hızlanır. Ötrofikasyon da suyla ilgili bir çevre sorunudur; ancak göllerin besin tuzlarıyla aşırı zenginleşmesini anlatır, toprağın taşınmasını değil.
Kolay
2Bir araştırma, son elli yılda bir ilde kaybolan kuş türlerinin çoğunun, sulak alanların kurutulup tarlaya, ormanların da yerleşim alanına dönüştürüldüğü bölgelerde yaşadığını ortaya koyuyor. Bu araştırmanın işaret ettiği, biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedeni hangisidir?
- A) Mevsimlerin değişmesi
- B) Türler arası mutualizm
- C) Doğal süksesyon
- D) Canlıların üremesi
- E) Habitat kaybı ve parçalanması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Habitat kaybı ve parçalanması
Sulak alanların kurutulması ve ormanların yerleşime açılması canlıların yaşam alanlarını yok eder ya da küçük parçalara böler; bu, biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedenidir. Doğal süksesyon da komünitelerin değişmesine yol açar; ancak bu yavaş ve doğal bir süreçtir, insanın kısa sürede yaptığı alan dönüşümüyle aynı değildir.
Kolay
3Kükürtlü kömür yakan bir fabrikanın yakınındaki mermer heykellerin yüzeyinin birkaç yılda aşındığı ve çevredeki çam iğnelerinin sarardığı gözleniyor. Ölçümler, bölgedeki yağmur suyunun pH değerinin 4'ün altına düştüğünü gösteriyor. Bu tür yağışların oluşmasına başlıca hangi gazlar neden olur?
- A) Kükürt ve azot oksitler
- B) Su buharı ve oksijen
- C) Oksijen ve azot
- D) Helyum ve neon
- E) Metan ve hidrojen
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kükürt ve azot oksitler
Kükürt dioksit ve azot oksitler atmosferdeki su buharıyla birleşerek sülfürik ve nitrik asit oluşturur; bu da asit yağmurlarına yol açar. Oksijen ve azot da havada bol bulunduğu için akla gelir; ancak bu gazlar normal hâlleriyle yağmuru asitleştirmez.
Kolay
4Bir meteoroloji raporunda, son yüzyılda atmosferde miktarı artan ve yeryüzünden yayılan ısının uzaya kaçmasını zorlaştıran iki gazın fosil yakıt kullanımı ve büyükbaş hayvancılıkla ilişkili olduğu belirtiliyor. Raporda sözü edilen gazlar hangileridir?
- A) Oksijen ve azot
- B) Helyum ve argon
- C) Hidrojen ve neon
- D) Oksijen ve hidrojen
- E) Karbondioksit ve metan
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Karbondioksit ve metan
Fosil yakıtların yanması karbondioksit, büyükbaş hayvanların sindirimi de metan açığa çıkarır; bu iki gaz ısıyı tutarak sera etkisini güçlendirir. Oksijen ve azot atmosferin büyük bölümünü oluşturduğu için etkili sanılabilir; ancak bu gazlar yeryüzünden yayılan ısıyı tutmaz.
Kolay
5Bir öğrenci sürdürülebilirliği kısıtlayan durumları listeliyor. Aşağıdakilerden hangisi bu listeye yazılmamalıdır?
- A) Sulak alanların kurutulması
- B) Aşırı avlanma
- C) Okul bahçesine fidan dikilmesi
- D) Plansız yapılaşma
- E) Tarım ilaçlarının yanlış kullanımı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Okul bahçesine fidan dikilmesi
Fidan dikmek sürdürülebilirliğe katkı sağlar. Sulak alanların kurutulması, aşırı avlanma, plansız yapılaşma ve tarım ilaçlarının yanlış kullanımı ise habitatları bozan insan etkileridir.
Kolay
6Bir kasabanın kenarındaki geniş bir meşe ormanı tamamen kesilerek yerine bir sanayi bölgesi kuruluyor ve ormanda yaşayan sincaplar bölgede bir daha görülmüyor. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?
- A) Süksesyon
- B) Ötrofikasyon
- C) Biyolojik birikim
- D) Habitat kaybı
- E) Sera etkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Habitat kaybı
Canlının yaşam alanının insan faaliyetleriyle tamamen yok edilmesi habitat kaybıdır. Ötrofikasyon sularda besin tuzlarının artmasıyla alglerin aşırı çoğalmasıdır.
Kolay
7Bir tanker kazası sonucu denize büyük miktarda petrol yayılıyor. Bu durumun deniz ekosistemi üzerindeki en doğrudan etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Deniz canlılarının zarar görmesi ve ölmesi
- B) Denizdeki balık sayısının hızla artması
- C) Deniz suyunun temizlenmesi
- D) Kıyıdaki bitki örtüsünün zenginleşmesi
- E) Deniz suyu sıcaklığının sıfıra düşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Deniz canlılarının zarar görmesi ve ölmesi
Petrol kirliliği deniz kuşlarına, balıklara ve diğer deniz canlılarına zarar verir, ölümlere yol açar. Petrol balık sayısını artırmaz ve suyu temizlemez.
Kolay
8Bir bölgede orman yangını sonrası toprağı tutan bitki örtüsünün ortadan kalktığı ve yağışlarla verimli üst toprağın taşındığı gözleniyor. Yangından sonra ortaya çıkan bu ikinci sorun aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ozon incelmesi
- B) Radyoaktif kirlilik
- C) Ötrofikasyon
- D) Asit yağmuru
- E) Erozyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Erozyon
Bitki örtüsü yok olunca toprak yağış ve rüzgârla taşınır; bu erozyondur. Orman yangınları erozyonu hızlandıran sorunlardandır.
Kolay
9Sera etkisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnız insanlar tarafından yapay olarak oluşturulur.
- B) Ozon tabakasının incelmesiyle aynı olaydır.
- C) Doğal bir olaydır; sera gazlarının artmasıyla güçlenir.
- D) Yeryüzünün soğumasına neden olur.
- E) Yalnız sularda görülen bir olaydır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Doğal bir olaydır; sera gazlarının artmasıyla güçlenir.
Sera etkisi doğal bir olaydır; ancak CO₂ ve metan gibi gazların artması bu etkiyi güçlendirerek küresel ısınmaya yol açar. Ozon tabakasının incelmesi ayrı bir sorundur.
Kolay
10Aşağıdaki gazlardan hangisi atmosferde artarak sera etkisinin güçlenmesine ve küresel ısınmaya neden olur?
- A) Azot
- B) Karbondioksit
- C) Argon
- D) Helyum
- E) Neon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karbondioksit
Karbondioksit ve metan gibi sera gazlarının artması sera etkisini güçlendirerek küresel ısınmaya yol açar. Argon, helyum ve neon sera gazı olarak verilmemiştir.
Kolay
11Bir nükleer santral kazasından sonra çevredeki toprak, su ve canlılarda zararlı ışınım yayan maddeler tespit ediliyor. Bu durum kirlilik türlerinden hangisine örnektir?
- A) Gürültü kirliliği
- B) Işık kirliliği
- C) Radyoaktif kirlilik
- D) Görüntü kirliliği
- E) Ötrofikasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Radyoaktif kirlilik
Zararlı ışınım yayan maddelerin çevreye yayılması radyoaktif kirliliktir. Kitaba göre bu kirlilik, maruz kalma düzeyine bağlı olarak canlılara büyük zararlar verebilir.
Kolay
12Bir öğretmen “Kirlilik, çeşitli atık maddelerin hava, su ve toprağa karışarak doğal yollarla ……… durumudur.” cümlesini tahtaya yazıyor. Boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
- A) hızla yok olması
- B) bitkilerce kullanılması
- C) besine dönüşmesi
- D) atılamaması
- E) buharlaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) atılamaması
Kitaba göre kirlilik, atık maddelerin hava, su ve toprağa karışarak doğal yollarla atılamaması durumudur. Atıklar doğal yollarla hızla yok olsaydı kirlilik oluşmazdı.
Kolay
13Kitapta biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedenlerinden biri olarak gösterilen ve şehirleşme, tarım alanı açma, yol yapımı gibi etkinliklerle ortaya çıkan durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Doğal süksesyon
- B) Tür içi rekabet
- C) Mutualizm
- D) Habitat kaybı ve parçalanması
- E) Fotosentez
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Habitat kaybı ve parçalanması
Şehirleşme, tarım alanı açma ve yol yapımı yaşam alanlarını küçültüp böler; habitat kaybı ve parçalanması biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedenidir.
Kolay
14Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınları süzen bir atmosfer tabakası, eski buzdolaplarında ve bazı spreylerde kullanılan CFC gazlarıyla incelmektedir. Bu tabaka aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ozon tabakası
- B) Bulut tabakası
- C) Toprak tabakası
- D) Buzul tabakası
- E) Su buharı tabakası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ozon tabakası
CFC gazları, Güneş'in zararlı UV ışınlarını süzen ozon tabakasını inceltir. Bulut ve su buharı bu koruyucu görevi üstlenmez.
Kolay
15Bir haberde Marmara Denizi'nde deniz yüzeyini kaplayan yapışkan bir tabakanın balıkçılığı ve deniz canlılarını olumsuz etkilediği anlatılıyor. Kitapta sürdürülebilirliği kısıtlayan bir olay olarak verilen bu durumun adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gelgit
- B) Erozyon
- C) Asit yağmuru
- D) Deniz salyası (müsilaj)
- E) Süksesyon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Deniz salyası (müsilaj)
Deniz yüzeyini kaplayan yapışkan tabaka deniz salyası (müsilaj) olarak bilinir ve kitapta sürdürülebilirliği kısıtlayan örnek olaylar arasında verilmiştir.
Kolay
16Bir yanardağ patlamasında havaya büyük miktarda kül ve gaz yayılıyor. Kitaptaki sınıflandırmaya göre bu olay hava kirliliğinin hangi tür kaynağına örnektir?
- A) Yapay kaynak
- B) Radyoaktif kaynak
- C) Doğal kaynak
- D) Tarımsal kaynak
- E) Evsel kaynak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Doğal kaynak
Yanardağ patlaması insan eliyle oluşmadığı için hava kirliliğinin doğal kaynağıdır. Fabrika bacaları ve egzozlar ise yapay kaynaklardır.
Kolay
17Bitki örtüsü bulunmayan düz ve geniş bir arazide toprak kuru, gevşek ve ince tanelidir. Kuvvetli rüzgârların estiği günlerde bu arazinin üst toprağının havalanarak uzaklara taşındığı, arazinin her yıl biraz daha verimsizleştiği gözleniyor. Bu arazide yaşanan olay aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Su erozyonu
- B) Ötrofikasyon
- C) Asit yağmuru
- D) Habitat parçalanması
- E) Rüzgâr erozyonu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Rüzgâr erozyonu
Erozyon, koruyucu bitki örtüsünden yoksun kalan toprağın su, rüzgâr gibi etkenlerle aşınıp taşınmasıdır. Yeterli bitki örtüsü bulunmayan düz ve geniş arazilerde gevşek, kuru ve ince yapılı toprağın kuvvetli rüzgârla taşınması rüzgâr erozyonudur. Su erozyonu ise eğimli arazilerde yağış sularının toprağı sürüklemesiyle olur.
Kolay
18Bir bölgenin üzerindeki ozon tabakasının inceldiği ve yeryüzüne ulaşan morötesi ışın miktarının arttığı ölçülüyor. Sağlık kuruluşları, bölge halkını güneş ışınlarından korunmaları konusunda uyarıyor. Bu bölgede öncelikle hangi sağlık sorunlarında artış beklenir?
- A) Kronik bronşit ve nefes darlığı
- B) Deri kanseri ve katarakt
- C) Ağır metal zehirlenmeleri
- D) Üst solunum yolu enfeksiyonları
- E) Besin zehirlenmeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Deri kanseri ve katarakt
Ozon tabakası Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınları tutar. Tabaka inceldiğinde yeryüzüne ulaşan morötesi ışın miktarı artar; bu da deri kanseri başta olmak üzere katarakt ve bağışıklık sistemi hastalıklarında artışa neden olabilir. Kronik bronşit, nefes darlığı ve üst solunum yolu enfeksiyonları ise havaya karışan kirleticilerin solunmasıyla ilişkilidir.
Orta
19Rüzgârın bir sanayi bölgesinden sürekli taşıdığı kirli bulutların yağış bıraktığı bir dağ gölünde, yıllar içinde balık ve kurbağa sayısının azaldığı gözleniyor. Uzmanlar sorunun, yağışın kimyasal yapısındaki bir değişiklikten kaynaklandığını belirtiyor. Bu gölde aşağıdaki değişimlerden hangisinin yaşanmış olması en olasıdır?
- A) Sudaki oksijen miktarı sürekli artmıştır.
- B) Suyun sıcaklığı donma noktasına inmiştir.
- C) Suyun pH değeri düşmüş ve canlılar zarar görmüştür.
- D) Suyun pH değeri yükselmiş ve canlılar çoğalmıştır.
- E) Sudaki tuz oranı denizlerinkine ulaşmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Suyun pH değeri düşmüş ve canlılar zarar görmüştür.
Sanayi kaynaklı kükürt ve azot oksitler asit yağmurlarına yol açar; göl suyunun pH değeri düşer ve asitliğe dayanıksız balık, kurbağa gibi canlılar zarar görür. pH değişimini doğru fark edip yönünü karıştırmak sık yapılan bir yanlıştır; asitleşme pH'nin yükselmesi değil, düşmesi demektir.
Orta
20Bir belgeselde, Alpler'deki bir buzulun yüzyıl önce çekilmiş fotoğrafıyla bugünkü hâli karşılaştırılıyor ve buzulun belirgin biçimde küçüldüğü görülüyor. Belgeselde bu değişimin atmosferdeki bazı gazların artmasıyla ilişkili olduğu vurgulanıyor. Bu süreç devam ederse aşağıdaki sonuçlardan hangisi beklenir?
- A) Atmosferdeki oksijenin tükenmesi
- B) Ozon tabakasının kalınlaşması
- C) Yeryüzündeki çöllerin yok olması
- D) Deniz seviyesinin yükselmesi
- E) Okyanus sularının soğuması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Deniz seviyesinin yükselmesi
Sera gazlarının artışıyla yükselen sıcaklıklar karadaki buzulları eritir ve ısınan deniz suyu genleşir; bu da deniz seviyesini yükseltir. Ozon tabakası da atmosferle ilgili olduğu için karıştırılır; ancak ozonu incelten asıl etken CFC gazlarıdır ve küresel ısınma ozonu kalınlaştırmaz.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.