10. Sınıf Biyoloji · Ekoloji

Madde Döngüleri

ekoloji
su döngüsü
karbon döngüsü
azot döngüsü
azot bağlayan bakteriler
nitrifikasyon
denitrifikasyon

Su, karbon ve azot döngüleri nasıl işler?

Madde döngüleri, su, karbon ve azot gibi maddelerin canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşmasıdır; bu sayede sınırlı miktardaki madde yaşam için defalarca kullanılır. Su döngüsünde Güneş enerjisiyle denizlerden, topraktan ve bitkilerden buharlaşan su yoğuşarak bulut olur ve yağışla yeryüzüne döner. Karbon döngüsünde üreticiler fotosentezle atmosferdeki CO2'yi organik maddeye bağlar; solunum, ayrıştırıcılar ve fosil yakıtların yakılmasıyla CO2 atmosfere döner. Fosil yakıt kullanımı ve ormansızlaşma CO2 miktarını artırarak sera etkisini güçlendirir. Azot döngüsünde baklagil köklerindeki azot bağlayan bakteriler ve şimşekler havadaki azotu bitkilerin alabileceği bileşiklere çevirir. Nitrifikasyon bakterileri amonyağı nitrite, sonra nitrata dönüştürür; denitrifikasyon bakterileri nitratı yeniden azot gazına çevirir. Ayrıştırıcılar ölü canlılardaki proteinleri amonyağa çevirir. Bitkiler azotu havadan değil, topraktan nitrat ve amonyum olarak alır.

Madde Döngüleri: konu anlatımı ve özeti

Doğadaki su, karbon ve azot gibi maddeler canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşır. Bu döngüler sayesinde sınırlı miktardaki madde, yaşam için defalarca kullanılabilir.

Su döngüsü: Güneş enerjisiyle denizlerden, topraktan ve bitkilerden (terleme) buharlaşan su yoğuşarak bulut olur ve yağış olarak yeryüzüne döner; yüzey ve yer altı sularıyla yeniden denizlere ulaşır.
Karbon döngüsü: Üreticiler fotosentezle atmosferdeki CO2'yi organik maddeye bağlar. Solunum, ayrıştırıcıların faaliyeti ve fosil yakıtların yakılmasıyla CO2 tekrar atmosfere döner.
Fosil yakıt kullanımı ve ormansızlaşma atmosferdeki CO2 miktarını artırarak sera etkisini güçlendirir.
Azot döngüsü: Atmosferdeki azot gazını (N2) canlıların çoğu doğrudan kullanamaz. Azot bağlayan bakteriler (ör. baklagil köklerindeki bakteriler) ve şimşekler azotu bitkilerin alabileceği bileşiklere çevirir.
Ayrıştırıcılar ölü canlılardaki proteinleri amonyağa çevirir; nitrifikasyon bakterileri amonyağı önce nitrite, sonra nitrata dönüştürür. Bitkiler nitratı kökleriyle alır.
Denitrifikasyon bakterileri nitratı yeniden azot gazına çevirerek atmosfere geri verir.
Azot döngüsü: azot bağlama, ayrıştırıcılar, nitrifikasyon (amonyak → nitrit → nitrat), bitkilerin nitratı alması ve denitrifikasyon

Unutma: Azot proteinlerin ve nükleik asitlerin yapısına girer; bitkiler azotu havadan değil, topraktan nitrat ve amonyum olarak alır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir karbon atomunun yolculuğunu adım adım izle:

Atmosferde CO₂ molekülünün içinde bulunur.
Bir yaprak fotosentezle bu CO₂'yi alır, karbon glikozun yapısına girer.
Bir tavşan yaprağı yer; karbon tavşanın vücut moleküllerine katılır.
Tavşan solunum yapar; karbon CO₂ olarak yeniden havaya döner. Tavşan ölürse ayrıştırıcılar aynı işi yapar.

Azot ve su için de aynı soruyu sorabilirsin: Madde hangi canlıdan hangi cansız ortama, hangi süreçle geçiyor?

Günlük hayattan: Çiftçiler bazen bir tarlaya nohut, fasulye gibi baklagilleri ekip ertesi yıl buğday eker. Baklagillerin köklerindeki bakteriler toprağın azotunu zenginleştirir.

Sık yapılan hata: "Su döngüsünde canlıların rolü yoktur; yalnızca buharlaşma ve yağış vardır." Doğrusu: Bitkilerin terlemesi ve canlıların solunumu da suyu atmosfere geri verir.

Derinleş

Kapağı kapalı bir cam kavanozda toprak, küçük bitkiler ve yosunlardan oluşan bir teraryum tasarla. Kavanoz kapalıyken içeride hangi madde döngülerinin sürebileceğini, ışığın neden yine de gerekli olduğunu açıklayan bir şema çiz. Bu küçük modeli Dünya ile karşılaştır: Hangi yönleri benzer, hangi yönleri gerçeği yansıtmaz?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

BİY.10.2.4Madde döngüleri ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
- a) Madde döngülerinin işleyişini açıklamak için model önerir.
- b) Madde döngülerinin işleyişi ile ilgili önerdiği modeli bilimsel modellerle karşılaştırır ve elde ettiği kanıtlarla modelini yeniler.

Bu konuda neler var?

Su Döngüsü
Karbon Döngüsü
Azot Döngüsü

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğrenci, aynı büyüklükteki iki kaba eşit miktarda su koyuyor; birini güneş alan balkona, diğerini gölgedeki serin bir dolaba yerleştiriyor. Üç gün sonra balkondaki kapta çok daha az su kaldığını görüyor. Bu gözleme göre doğadaki su döngüsünde denizlerden ve topraktan buharlaşmayı sağlayan temel enerji kaynağı hangisidir?
- A) Ay'ın çekim etkisi
- B) Güneş enerjisi
- C) Jeotermal enerji
- D) Rüzgâr enerjisi
- E) Canlıların solunum enerjisi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Güneş enerjisi
Suyun buharlaşması için gereken enerjiyi sağlayan temel kaynak Güneş'tir; deneyde de güneş alan kaptaki su daha hızlı buharlaşmıştır. Rüzgâr buharlaşmayı hızlandırabilir; ancak suyu ısıtıp buhara dönüştüren enerjinin asıl kaynağı değildir, rüzgârın kendisi de Güneş'in havayı farklı ısıtmasından doğar.
Kolay
2Bir seradaki domates bitkilerinin yapraklarının sarardığı ve büyümenin yavaşladığı fark ediliyor. Ziraat mühendisi, bitkilerin protein yapımı için gereken azotu yeterince alamadığını söylüyor ve toprağa uygun bir gübre eklenmesini öneriyor. Bitkiler azotu topraktan çoğunlukla hangi biçimde alır?
- A) Azot gazı (N₂)
- B) Hazır proteinler
- C) Amino asit zincirleri
- D) Azot oksit gazları
- E) Nitrat ve amonyum iyonları
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Nitrat ve amonyum iyonları
Bitkiler azotu kökleriyle topraktan suda çözünmüş nitrat ve amonyum iyonları biçiminde alır. Havanın büyük kısmı azot gazı olduğu için bitkilerin onu doğrudan kullandığı sanılabilir; oysa bitkiler N₂'yi kullanamaz, onu ancak azot bağlayan bakteriler bağlayabilir.
Kolay
3Bir öğrenci, saksıdaki bir bitkinin yapraklı dalını şeffaf bir poşetle sarıp güneşli bir yere koyuyor; saksının toprağını poşetin dışında bırakıyor. Birkaç saat sonra poşetin iç yüzeyinde su damlacıkları birikiyor. Poşette biriken suyun kaynağı olan olay hangisidir?
- A) Topraktan buharlaşma
- B) Yağış
- C) Sızma
- D) Terleme
- E) Fotosentez
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Terleme
Bitkiler yapraklarındaki gözeneklerden su buharı verir; bu olaya terleme denir ve su döngüsünün bir parçasıdır. Topraktan buharlaşma da su buharı oluşturur; ancak toprak poşetin dışında bırakıldığı için damlacıkların kaynağı toprak olamaz.
Kolay
4Su basmış, oksijeni az bir çeltik tarlasında yapılan ölçümlerde topraktaki nitrat miktarının hızla azaldığı ve topraktan atmosfere azot gazı çıktığı belirleniyor. Bu değişimden sorumlu canlılar hangileridir?
- A) Denitrifikasyon bakterileri
- B) Azot bağlayan bakteriler
- C) Nitrifikasyon bakterileri
- D) Baklagil bitkileri
- E) Çürükçül mantarlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Denitrifikasyon bakterileri
Nitratı azot gazına (N₂) çevirip atmosfere veren canlılar denitrifikasyon bakterileridir ve özellikle oksijenin az olduğu ortamlarda etkindir. Nitrifikasyon bakterileri adı benzediği için karıştırılır; onlar ters yönde çalışarak amonyağı nitrite ve nitrata dönüştürür.
Kolay
5Karbon döngüsünde atmosferdeki karbondioksidi kullanarak onu organik maddeye bağlayan canlılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Üreticiler
- B) Otçul tüketiciler
- C) Etçil tüketiciler
- D) Ayrıştırıcılar
- E) Hepçil tüketiciler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Üreticiler
Üreticiler fotosentezle CO₂'yi organik maddeye bağlar. Tüketici ve ayrıştırıcılar ise solunumla CO₂'yi atmosfere geri verir.
Kolay
6Bir ders kitabında “Atmosferin büyük kısmını oluşturan bu gazı canlıların çoğu doğrudan kullanamaz.” ifadesi yer alıyor. Söz edilen gaz aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Oksijen gazı (O₂)
- B) Karbondioksit (CO₂)
- C) Azot gazı (N₂)
- D) Su buharı
- E) Metan
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Azot gazı (N₂)
Atmosferdeki azot gazını canlıların çoğu doğrudan kullanamaz; azot bağlayan bakteriler ve şimşekler onu bitkilerin alabileceği bileşiklere çevirir.
Kolay
7Bir öğrenci su döngüsündeki olayları sırasız olarak kartlara yazıyor: yağış, buharlaşma, yoğuşma (bulut oluşumu). Bu olayların döngüdeki doğru sırası aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Buharlaşma → yoğuşma → yağış
- B) Yağış → yoğuşma → buharlaşma
- C) Yoğuşma → buharlaşma → yağış
- D) Buharlaşma → yağış → yoğuşma
- E) Yağış → buharlaşma → yoğuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Buharlaşma → yoğuşma → yağış
Isınan su buharlaşır, su buharı yoğuşarak bulut olur ve yağış olarak yeryüzüne döner. Yoğuşma buharlaşmadan önce gerçekleşemez.
Kolay
8Bir çiftçi, tarlasındaki nohut bitkilerinin köklerinde küçük şişlikler görüyor. Ziraat mühendisi bu şişliklerde atmosferdeki azotu bağlayan bakterilerin yaşadığını söylüyor. Bu bakteriler hangi döngüde görev alır?
- A) Azot döngüsü
- B) Karbon döngüsü
- C) Su döngüsü
- D) Kayaç döngüsü
- E) Enerji döngüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Azot döngüsü
Baklagil köklerindeki bakteriler azot gazını bitkilerin kullanabileceği bileşiklere çevirerek azot döngüsünde görev alır. Enerji döngü yapmaz, tek yönlü akar.
Kolay
9Bitkiler gün boyunca yapraklarından su buharı kaybeder. Su döngüsüne katkı sağlayan bu olaya ne ad verilir?
- A) Yoğuşma
- B) Yağış
- C) Sızma
- D) Donma
- E) Terleme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Terleme
Bitkilerin yapraklarından su buharı kaybetmesine terleme denir; bu olay su döngüsünde atmosfere su buharı kazandırır. Yoğuşma ise su buharının sıvıya dönüşmesidir.
Kolay
10Bir öğrenci su döngüsünü anlatan bir afiş hazırlıyor ve döngüyü harekete geçiren enerji kaynağını afişin en üstüne yazmak istiyor. Öğrencinin yazması gereken enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rüzgâr
- B) Yer altındaki sıcak su
- C) Güneş
- D) Ay'ın çekim gücü
- E) Canlıların solunumu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş
Su döngüsünde buharlaşmayı sağlayan enerji Güneş'ten gelir. Rüzgâr bulutları taşısa da döngünün temel enerji kaynağı değildir.
Kolay
11Ayrıştırıcılar ölü canlılardaki proteinleri parçaladığında azot döngüsünde ilk olarak hangi madde oluşur?
- A) Nitrat
- B) Amonyak
- C) Azot gazı
- D) Karbondioksit
- E) Glikoz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Amonyak
Ayrıştırıcılar ölü canlılardaki proteinleri amonyağa çevirir; amonyak daha sonra nitrifikasyon bakterilerince nitrit ve nitrata dönüştürülür.
Kolay
12Gök gürültülü bir fırtınada çakan şimşeklerin, atmosferdeki azot gazını bitkilerin kullanabileceği bileşiklere dönüştürebildiği biliniyor. Şimşekler bu özelliğiyle hangi döngüye katkı sağlar?
- A) Su döngüsü
- B) Karbon döngüsü
- C) Oksijen döngüsü
- D) Fosfor döngüsü
- E) Azot döngüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Azot döngüsü
Şimşekler azot gazını bitkilerin alabileceği bileşiklere çevirerek azot döngüsüne katkı sağlar. Yağmur su döngüsünün parçası olsa da azot bağlanması azot döngüsüyle ilgilidir.
Kolay
13Bir gazetede “Atmosferdeki karbondioksit miktarının artması sera etkisini güçlendiriyor.” başlıklı bir haber yer alıyor. Aşağıdaki insan etkinliklerinden hangisi bu artışa doğrudan katkı yapar?
- A) Ağaç dikilmesi
- B) Yağmur suyunun toplanması
- C) Fosil yakıtların yakılması
- D) Tarlalara baklagil ekilmesi
- E) Atıkların geri dönüştürülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fosil yakıtların yakılması
Fosil yakıtların yakılması atmosfere CO₂ verir ve sera etkisini güçlendirir. Ağaç dikmek ise fotosentezle CO₂'nin atmosferden alınmasına katkı yapar.
Kolay
14Bitkiler, protein ve nükleik asitlerinin yapısında bulunan azotu topraktan hangi biçimde alır?
- A) Azot gazı olarak
- B) Karbondioksit olarak
- C) Glikoz olarak
- D) Protein olarak
- E) Nitrat ve amonyum olarak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Nitrat ve amonyum olarak
Bitkiler azotu havadan değil, topraktan kökleriyle nitrat ve amonyum olarak alır. Azot gazını doğrudan kullanamazlar.
Kolay
15Azot döngüsünde topraktaki nitratı yeniden azot gazına çevirerek atmosfere geri veren bakteriler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Denitrifikasyon bakterileri
- B) Nitrifikasyon bakterileri
- C) Azot bağlayan bakteriler
- D) Fotosentetik bakteriler
- E) Baklagil kökü bakterileri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Denitrifikasyon bakterileri
Nitratı azot gazına çevirerek atmosfere geri verenler denitrifikasyon bakterileridir. Nitrifikasyon bakterileri ise amonyağı nitrit ve nitrata dönüştürür.
Kolay
16Aşağıdaki olaylardan hangisi atmosfere karbondioksit vermez?
- A) Bitkilerin fotosentez yapması
- B) Hayvanların solunum yapması
- C) Ayrıştırıcıların ölü canlıları parçalaması
- D) Kömürün yakılması
- E) Bitkilerin solunum yapması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bitkilerin fotosentez yapması
Fotosentez CO₂'yi atmosferden alıp organik maddeye bağlar; CO₂ vermez. Solunum, ayrıştırma ve fosil yakıtların yakılması CO₂'yi atmosfere geri verir.
Kolay
17Bir kurdun kas proteinlerinin yapısında azot bulunur. Kurt, soluduğu havanın büyük bölümünü oluşturan azot gazını bu proteinleri üretmek için kullanamaz. Kurt, proteinlerinin yapısına katılan azotu hangi yolla elde eder?
- A) İçtiği sudaki azot gazını kanında çözerek
- B) Avladığı hayvanların proteinlerini sindirerek
- C) Topraktaki amonyumu derisinden emerek
- D) Havadaki azotu akciğerlerinde bağlayarak
- E) Vücudunda nitrifikasyon tepkimeleri yaparak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Avladığı hayvanların proteinlerini sindirerek
Azot döngüsünde bitkiler azotu topraktan amonyum ve nitrat olarak alıp protein gibi organik moleküllerin üretiminde kullanır. Hayvanlar ise azot gereksinimini bitkilerle ya da diğer hayvanlarla beslenerek karşılar. Etçil olan kurt, azotu avının proteinlerinden alır. Azot gazını bağlama ve nitrifikasyon bazı bakterilerin gerçekleştirdiği olaylardır; hayvanlar bunları yapamaz.
Kolay
18Bir öğrenci karbon döngüsü afişine atmosferi, bitkileri, hayvanları ve fosil yakıtları yerleştiriyor. Öğretmeni, yeryüzündeki kireç taşı kayalıklarının da afişe eklenmesini istiyor. Kireç taşlarının karbon döngüsündeki rolü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fotosentezle karbondioksidi organik maddeye bağlar.
- B) Azot gazını bitkilerin alabileceği bileşiklere çevirir.
- C) Yapısında karbon bulunmadığı için döngüyü etkilemez.
- D) Karbonu yalnız yandığında karbondioksit olarak atmosfere verir.
- E) Karbonu hapseder; aşındıkça karbon yeniden döngüye katılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Karbonu hapseder; aşındıkça karbon yeniden döngüye katılır.
Karbon karada doğal gaz, petrol, kömür ve kireç taşı olarak bulunur. Kireç taşları karbonu hapseder; zamanla aşındıklarında içlerindeki karbon açığa çıkar ve yeniden karbon döngüsüne katılır. Fotosentez üreticilerin, azotun bağlanması ise bazı bakterilerin gerçekleştirdiği olaylardır.
Orta
19Kömür, petrol ve doğal gaz, milyonlarca yıl önce yaşamış canlıların kalıntılarının yer altında birikmesiyle oluşmuştur. Günümüzde termik santrallerde ve taşıtlarda bu yakıtlar çok büyük miktarlarda yakılmaktadır. Bu durum karbon döngüsünü nasıl etkiler?
- A) Atmosferdeki CO₂'yi bağlayarak organik maddeye çevirir.
- B) Uzun süre depolanmış karbonu hızla CO₂ olarak atmosfere verir.
- C) Karbonun canlılarla çevre arasındaki dolaşımını durdurur.
- D) Atmosferdeki CO₂'yi doğrudan azot gazına dönüştürür.
- E) Karbonu kayaçlara bağlayıp atmosferdekini azaltır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzun süre depolanmış karbonu hızla CO₂ olarak atmosfere verir.
Fosil yakıtlarda milyonlarca yıl yer altında kalmış karbon, yanma ile kısa sürede CO₂ olarak atmosfere verilir ve atmosferdeki CO₂ miktarı artar. CO₂'nin organik maddeye çevrilmesi fotosentezde olur; yanma ise bunun tersi yönde, organik maddedeki karbonu serbest bırakır.
Orta
20Bir laboratuvarda bitkiler, içindeki azotun bir kısmı ağır izotop (¹⁵N) olan bir gübreyle yetiştiriliyor. Birkaç hafta sonra yapraklardaki farklı moleküller ayrıştırılıp hangilerinde ¹⁵N bulunduğu araştırılıyor. Aşağıdaki molekül çiftlerinden hangisinde ¹⁵N bulunması beklenir?
- A) Selüloz ve nişasta
- B) Glikoz ve fruktoz
- C) Yağ asitleri ve gliserol
- D) Proteinler ve nükleik asitler
- E) Sakkaroz ve maltoz
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Proteinler ve nükleik asitler
Azot, amino asitlerin amino grubunda ve nükleotitlerin azotlu organik bazlarında bulunur; bu yüzden işaretli azot proteinlerde ve nükleik asitlerde görülür. Selüloz ve nişasta bitkide bol bulunduğu için akla gelir; ancak karbohidratlar yalnızca karbon, hidrojen ve oksijenden oluşur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.