11. Sınıf Biyoloji · Tepki
Alerjik Tepkiler
- alerji
- alerjen
- mast hücresi
- histamin
- antihistaminik
- anafilaktik şok
- astım
Alerjik tepki nasıl oluşur?
Alerji, bağışıklık sisteminin polen ya da ev tozu gibi aslında zararsız maddelere zararlıymış gibi aşırı tepki vermesidir. Alerjiye yol açan maddelere alerjen denir; küf, hayvan tüyü, arı zehri, penisilin gibi ilaçlar ve yumurta, yer fıstığı, çilek gibi besinler bunlara örnektir. Alerjenle ilk karşılaşmada B lenfositleri plazma hücrelerine dönüşüp antikor üretir ve bu antikorlar mast hücrelerinin zarına tutunur; bu aşamada belirti görülmez. Aynı alerjenle ikinci karşılaşmada alerjen antikorlara bağlanır ve mast hücreleri histamin salgılar. Histamin hapşırma, burun akıntısı, göz yaşarması, kaşıntı ve nefes darlığına yol açar. Alerjik rinit, astım, egzama ve göz nezlesi başlıca alerjik hastalıklardır; antihistaminik ilaçlar histamin reseptörlerini bloke eder. Anafilaktik şokta kan basıncı düşer ve solunum yolları daralır, bu durumda adrenalin enjeksiyonu gerekir. Belirtiler ilk karşılaşmada değil, sonraki karşılaşmalarda ortaya çıkar.
Alerjik Tepkiler: konu anlatımı ve özeti
Alerji, bağışıklık sisteminin polen ya da toz gibi aslında zararsız maddelere zararlıymış gibi aşırı tepki vermesidir. Günümüzün en yaygın sağlık sorunlarından biridir ve yaşam kalitesini önemli ölçüde etkiler.
- Alerjiye yol açan maddelere alerjen denir: polen, ev tozu, küf, hayvan tüyü, arı zehri, penisilin gibi ilaçlar; yumurta, balık, yer fıstığı, çilek gibi besinler.
- Alerjiye genetik yatkınlık ile birlikte hava kirliliği, kimyasallar ve beslenme biçimi gibi çevresel etkenler de katkıda bulunur.
- İlk karşılaşmada B lenfositleri plazma hücrelerine dönüşüp antikor üretir; bu antikorlar bağ dokudaki mast hücrelerinin zarına tutunur. Bu aşamada belirti görülmez.
- Aynı alerjenle ikinci karşılaşmada alerjen bu antikorlara bağlanır ve mast hücreleri histamin salgılar.
- Histamin yangısal tepkiyi başlatır: hapşırma, burun akıntısı, göz yaşarması, kaşıntı, kızarıklık, şişlik ve nefes darlığı görülebilir.
- Başlıca alerjik hastalıklar: alerjik rinit (burun), astım (bronşlar), egzama (deri) ve göz nezlesi. Antihistaminik ilaçlar histaminin bağlandığı reseptörleri bloke eder.
- Anafilaktik şokta damarlar aniden genişler, kan basıncı düşer ve solunum yolları daralır; adrenalin (epinefrin) enjeksiyonu ile acil müdahale gerekir.
Unutma: Alerjik belirtiler alerjenle ilk karşılaşmada değil, sonraki karşılaşmalarda ortaya çıkar; çünkü ilk temasta yalnızca antikorlar üretilip mast hücrelerine yerleşir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Alerjiyi, yanlış alarm veren bir güvenlik sistemine benzetebilirsin: Zararsız bir ziyaretçiyi hırsız sanıp bütün alarmları çalıştırır.
- Hedef yanlış seçilir: Bağışıklık sistemi polen, ev tozu ya da bir besin gibi zararsız bir maddeyi tehlikeli sanır.
- Alarm çalar: Bu maddeyle yeniden karşılaşınca mast hücreleri histamin salgılar.
- Belirtiler çıkar: Histamin hapşırma, burun akıntısı, kaşıntı ve kızarıklığa yol açar.
Günlük hayattan: Bazı insanlar her ilkbaharda polenler havada çoğaldığında hapşırmaya ve göz kaşıntısına başlar; aynı bahçedeki arkadaşları ise hiçbir şey hissetmez. Fark, maddenin kendisinde değil kişinin bağışıklık yanıtındadır.
Sık yapılan hata: "Alerji ile soğuk algınlığı aynı şeydir." Doğrusu: Soğuk algınlığına bir virüs yol açar, bulaşıcıdır ve genellikle birkaç günde geçer; alerji ise bulaşıcı değildir ve alerjenle karşılaşıldıkça tekrarlar.
Derinleş
Besin alerjisi olan öğrenciler için okul kantinlerinde ve yemekhanelerde etiketleme önemlidir. Okulunun kantininde satılan beş ürünün etiketini incele ve yaygın alerjenlerin (yer fıstığı, süt, yumurta, buğday gibi) ne kadar açık belirtildiğini değerlendir. Alerjisi olan bir arkadaşın için okul yönetimine sunulabilecek bir eylem planı hazırla: Acil bir durumda öğretmenlerin ve öğrencilerin neyi bilmesi gerekir?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.11.1.12Alerjik tepkilerin oluşumunu sorgulayabilme
- c) Alerji hakkında bilgi toplar.
- ç) Alerji hakkında topladığı bilgilerin doğruluğunu değerlendirir.
- d) Alerjik tepkilerin oluşumu ile ilgili çıkarım yapar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ayşe'nin ailesinde herkes çimenli alanlarda rahatça vakit geçirirken Ayşe aynı ortamda sürekli hapşırıyor ve gözleri kaşınıyor. Yapılan testte, insanda hastalık yapmayan çim poleninin Ayşe'de yoğun antikor üretimine yol açtığı görülüyor. Ayşe'nin durumunu en iyi açıklayan ifade hangisidir?
- A) Bağışıklık sistemi tümüyle çalışmaz hâle gelmiş.
- B) Bağışıklık sistemi kendi hücrelerine saldırıyor.
- C) Polen vücut hücrelerini doğrudan yok ediyor.
- D) Bağışıklık sistemi zararsız bir maddeye aşırı tepki veriyor.
- E) Vücudu polene karşı hiç antikor üretemiyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bağışıklık sistemi zararsız bir maddeye aşırı tepki veriyor.
Alerji, bağışıklık sisteminin polen gibi aslında zararsız bir maddeye zararlıymış gibi aşırı tepki vermesidir. Bağışıklığın kendi hücrelerine saldırması alerji değil otoimmün bir durumdur; Ayşe'de tepki dışarıdan gelen polene yöneliktir.
Kolay
2Okul kantini için bir alerjen uyarı panosu hazırlanacak. Panoyu hazırlayan Defne, öğrencilerin yiyecek seçerken dikkat etmesi için yalnızca ağız yoluyla vücuda alınan alerjenleri listelemek istiyor. Defne'nin listeye ekleyebileceği alerjen hangisidir?
- A) Çam poleni
- B) Ev tozu akarı
- C) Küf sporu
- D) Yer fıstığı
- E) Kedi tüyü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yer fıstığı
Yer fıstığı besinle, yani ağız yoluyla alınan bir alerjendir. Küf sporları bayat yiyeceklerde görülebildiği için çekici gelebilir; ancak küf alerjisi çoğunlukla havadaki sporların solunmasıyla ortaya çıkar.
Kolay
3Mert, kedi besleyen bir arkadaşının evine her gidişinde göğsünde sıkışma, hırıltılı solunum ve nefes darlığı yaşıyor; burun akıntısı ya da deride döküntü görülmüyor. Doktor belirtilerin hava yollarının daralmasından kaynaklandığını belirtiyor. Mert'teki alerjik hastalık büyük olasılıkla hangisidir?
- A) Egzama
- B) Alerjik rinit
- C) Göz nezlesi
- D) Kurdeşen
- E) Astım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Astım
Bronşları daraltarak hırıltı ve nefes darlığına yol açan alerjik hastalık astımdır. Alerjik rinit de solunum yolunu etkiler; fakat burunda akıntı ve tıkanıklık yapar, Mert'te ise burun belirtisi yoktur.
Kolay
4Bahar aylarında parkta yürüyen Selin'in gözleri sulanıyor, burnu kaşınıyor ve art arda hapşırıyor. Doktor, polenin Selin'in daha önce duyarlılık kazanmış mast hücrelerini uyardığını ve bu hücrelerden salınan bir maddenin belirtileri başlattığını söylüyor. Selin'deki belirtileri başlatan bu madde hangisidir?
- A) Antikor
- B) Lizozim
- C) Histamin
- D) İnterferon
- E) Tiroksin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Histamin
Alerjenle yeniden karşılaşıldığında mast hücreleri histamin salgılar; histamin damarları genişletip kaşıntı, akıntı ve hapşırmayı başlatır. Antikor da sürece katılır; ancak antikor plazma hücrelerince üretilip mast hücresine tutunur, belirtileri doğrudan başlatan madde değildir.
Kolay
5Bir sağlık dergisinde “Bağışıklık sisteminin, aslında zararsız olan bir maddeye zararlıymış gibi aşırı tepki vermesi” diye bir tanım yer alıyor. Bu tanım aşağıdakilerden hangisine aittir?
- A) Aşı
- B) Pasif bağışıklık
- C) Doğal bağışıklık
- D) Enfeksiyon
- E) Alerji
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Alerji
Zararsız bir maddeye karşı aşırı bağışıklık tepkisi alerjidir. Enfeksiyon ise gerçekten hastalık yapan bir mikrobun vücuda yerleşmesidir.
Kolay
6Okul revirindeki bilgilendirme panosunda alerjik hastalıklar ve etkiledikleri bölgeler eşleştirilmiştir. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- A) Egzama – deri
- B) Astım – burun
- C) Alerjik rinit – bronşlar
- D) Göz nezlesi – deri
- E) Egzama – bronşlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Egzama – deri
Egzama deride görülen alerjik hastalıktır. Astım bronşları, alerjik rinit burnu, göz nezlesi gözü etkiler.
Kolay
7Alerjik tepkide antikorların tutunduğu ve uyarıldığında histamin salgılayan hücreler hangi dokuda bulunur?
- A) Kemik iliğindeki alyuvarlar
- B) Kandaki trombositler
- C) Kas dokusundaki kas hücreleri
- D) Bağ dokusunda bulunan mast hücreleri
- E) Sinir dokusundaki nöronlar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bağ dokusunda bulunan mast hücreleri
Alerjik tepkide antikorlar bağ dokudaki mast hücrelerinin zarına tutunur ve bu hücreler histamin salgılar. Trombositler pıhtılaşmada, alyuvarlar gaz taşınmasında görev alır.
Kolay
8Beslenme alışkanlıklarını araştıran Zeynep, besin alerjisine yol açabilen maddeleri not ediyor. Aşağıdakilerden hangisi özette besin alerjenleri arasında sayılır?
- A) Küf
- B) Yumurta
- C) Polen
- D) Hayvan tüyü
- E) Ev tozu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yumurta
Yumurta, balık, yer fıstığı ve çilek besin yoluyla alınan alerjenlerdir. Küf, polen, hayvan tüyü ve ev tozu çoğunlukla solunum yoluyla etki eder.
Kolay
9Alerjiye yatkınlıkla ilgili bir araştırma özetinde iki tür etkenden söz ediliyor. Aşağıdakilerden hangisi alerjiye katkı sağlayan çevresel bir etkendir?
- A) Anne babadan aktarılan yatkınlık
- B) Kan grubu
- C) Göz rengi
- D) Hava kirliliği
- E) Boy uzunluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hava kirliliği
Hava kirliliği, kimyasallar ve beslenme biçimi alerjiye katkı sağlayan çevresel etkenlerdir. Anne babadan aktarılan yatkınlık genetik bir etkendir.
Kolay
10Bir öğrencinin alerji ile ilgili sunumundaki ifadelerden hangisi bilimsel olarak doğrudur?
- A) Alerjik belirtiler genellikle alerjenle sonraki karşılaşmalarda ortaya çıkar
- B) Alerji yalnızca hastalık yapan mikroplara karşı oluşur
- C) Alerjide antikor üretimi hiç gerçekleşmez
- D) Alerji yalnızca besinlerle alınan maddelere karşı görülür
- E) Alerjiye yalnızca çevresel etkenler yol açar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Alerjik belirtiler genellikle alerjenle sonraki karşılaşmalarda ortaya çıkar
İlk karşılaşmada yalnızca antikor üretilip mast hücrelerine yerleşir, belirtiler sonraki karşılaşmalarda görülür. Alerjenler zararsız maddelerdir ve genetik yatkınlık da önemlidir.
Kolay
11Hayatı tehdit eden ani ve şiddetli alerjik tepkide damarlar aniden genişler, kan basıncı düşer ve solunum yolları daralır. Bu duruma ne ad verilir?
- A) Anafilaktik şok
- B) Alerjik rinit
- C) Egzama
- D) Göz nezlesi
- E) Ateş
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anafilaktik şok
Damar genişlemesi, kan basıncı düşmesi ve solunum yolu daralmasıyla seyreden ağır tepki anafilaktik şoktur. Alerjik rinit ve egzama yerel, daha hafif tablolardır.
Kolay
12Alerjik tepkilerde mast hücrelerinden salgılanan ve hapşırma, kaşıntı, kızarıklık gibi belirtileri başlatan madde hangisidir?
- A) Adrenalin
- B) İnsülin
- C) Histamin
- D) Lizozim
- E) Hemoglobin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Histamin
Mast hücrelerinden salınan histamin yangısal tepkiyi başlatır. Adrenalin ise ağır alerjik tepkide tedavi amacıyla kullanılan bir hormondur.
Kolay
13Alerjen ile ilk kez karşılaşan bir kişide hiçbir belirti görülmüyor. Bu ilk karşılaşmada vücutta gerçekleşen olay aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mast hücreleri yoğun histamin salgılar
- B) Antikorlar üretilip mast hücrelerinin zarına tutunur
- C) Kan basıncı aniden düşer
- D) Bronşlar daralır ve nefes darlığı başlar
- E) Antihistaminik madde salgılanır
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Antikorlar üretilip mast hücrelerinin zarına tutunur
İlk karşılaşmada B lenfositlerinden oluşan plazma hücreleri antikor üretir ve bu antikorlar mast hücrelerine yerleşir; belirti oluşmaz. Histamin salgısı ikinci karşılaşmada olur.
Kolay
14Alerjisi olan Yusuf'a doktoru, histaminin bağlandığı reseptörleri bloke ederek belirtileri hafifleten bir ilaç yazıyor. Bu ilaç grubu hangisidir?
- A) Antibiyotik
- B) Antihistaminik
- C) Aşı
- D) Serum
- E) Ağrı kesici
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Antihistaminik
Antihistaminik ilaçlar histaminin reseptörlerine bağlanmasını engelleyerek alerji belirtilerini azaltır. Antibiyotik bakterilere karşı kullanılır, alerjide etkili değildir.
Kolay
15Bir öğrenci alerjenleri vücuda giriş yollarına göre listeliyor. Aşağıdakilerden hangisi solunum yoluyla vücuda giren bir alerjendir?
- A) Yer fıstığı
- B) Çilek
- C) Ev tozu
- D) Arı zehri
- E) Penisilin iğnesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ev tozu
Ev tozu solunan havayla vücuda girer. Yer fıstığı ve çilek besinle, arı zehri sokmayla, penisilin iğnesi enjeksiyonla alınır.
Kolay
16Alerjik tepki sırasında hapşırma, göz yaşarması ve burun akıntısı gibi belirtilerin oluşmasını sağlayan genel süreç hangisidir?
- A) Hafıza hücrelerinin oluşumu
- B) Histaminin başlattığı yangısal tepki
- C) Kan pıhtılaşması
- D) Antikorların yıkılması
- E) Plazma hücrelerinin ölmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Histaminin başlattığı yangısal tepki
Histamin yangısal tepkiyi başlatır ve hapşırma, akıntı, kaşıntı gibi belirtiler bu tepkinin sonucudur. Pıhtılaşma kanamanın durmasıyla ilgilidir.
Kolay
17Alerji, hatalı alarm veren bir güvenlik sistemine benzetilebilir: Bir binanın duman dedektörü, yangın çıkmadığı hâlde yalnızca bir mum yakıldığı için fıskiyeleri çalıştırır. Sistem kusursuz çalışmaktadır ancak hedef yanlıştır. Bu benzetmede mum alevi, alerjik tepkideki hangi öğeye karşılık gelir?
- A) Histamin
- B) Antikor
- C) Alerjen
- D) Mast hücresi
- E) Antihistaminik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alerjen
Mum alevi, gerçek bir tehlike olmadığı hâlde sistemin tehdit saydığı uyarandır. Alerjide bu, polen ya da toz gibi aslında zararsız olan alerjene karşılık gelir. Dedektör bağışıklık sistemine, fıskiyelerin çalışması ise gereksiz savunma tepkisine benzer. Antikor, mast hücresi ve histamin tepkinin oluşumunda görev alan öğelerdir; antihistaminik ise belirtileri önleyen ilaçtır.
Kolay
18Üç öğrencinin alerjenle karşılaşma biçimi şöyledir: Bora: Çayırda yürürken havadaki polenleri soluyor ve hapşırıyor. İpek: Çilek yedikten sonra dudaklarında kaşıntı oluyor. Onur: Yeni bir krem sürdüğü kolunda kızarıklık beliriyor. Bu üç örnek alerjenlerle ilgili hangi genellemeyi destekler?
- A) Alerjenler vücuda solunum, besin ya da deri temasıyla girebilir.
- B) Alerjenler vücuda yalnızca solunan havayla birlikte girebilir.
- C) Aynı alerjen bütün insanlarda aynı belirtilere yol açar.
- D) Alerjik tepkiler yalnızca solunum yollarında belirti oluşturur.
- E) Alerjenler vücutta çoğalarak hastalık yapan mikroplardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Alerjenler vücuda solunum, besin ya da deri temasıyla girebilir.
Bora alerjeni solunumla, İpek besinle, Onur deri temasıyla almıştır; alerjenler vücuda bu üç yoldan girebilir. Örneklerde belirtiler burunda, dudakta ve deride görüldüğünden tepkiler solunum yollarıyla sınırlı değildir. Örnekler üç farklı alerjene aittir; aynı alerjenin herkeste aynı belirtiyi verdiği sonucu çıkarılamaz. Alerjenler mikrop değil, aslında zararsız maddelerdir.
Orta
19Bir araştırmada, ailesinde alerji bulunan çocuklarda alerjinin daha sık görüldüğü belirleniyor. Aynı araştırmada sanayi bölgesinde yaşayan çocuklarda ve ağırlıklı olarak hazır gıdayla beslenen çocuklarda da alerji sıklığının arttığı kaydediliyor. Bu bulgulara göre aşağıdaki etkenlerden hangileri alerjinin ortaya çıkmasıyla ilişkilendirilebilir? I. Genetik yatkınlık II. Hava kirliliği III. Beslenme biçimi
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) II ve III
- D) I ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: E) I, II ve III
Aile öyküsü genetik yatkınlığa, sanayi bölgesi hava kirliliğine, hazır gıda ise beslenme biçimine işaret eder; üç bulgu da alerjiyle ilişkilidir. Yalnız I'i seçen, alerjiyi tümüyle kalıtsal sanır; oysa çevresel etkenler de belirtilerin ortaya çıkmasında rol oynar.
Orta
20Piknikte arı sokan Kerem'in birkaç dakika içinde dudakları şişiyor, nefesi daralıyor ve kan basıncı hızla düşüyor. Olay yerine gelen ambulans ekibi, hayatı tehdit eden bu tabloya hemen bir enjeksiyonla müdahale ediyor. Ekibin acil olarak uyguladığı enjeksiyon hangisidir?
- A) İnsülin enjeksiyonu
- B) Antibiyotik enjeksiyonu
- C) Aşı enjeksiyonu
- D) Adrenalin enjeksiyonu
- E) Glukagon enjeksiyonu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Adrenalin enjeksiyonu
Kerem'deki tablo anafilaktik şoktur; acil müdahalede damarları daraltıp bronşları genişleten adrenalin (epinefrin) enjekte edilir. Antibiyotik akla gelebilir; ancak burada bir enfeksiyon yoktur, sorun bağışıklık sisteminin aşırı tepkisidir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.