11. Sınıf Biyoloji · Tepki
Duyu Reseptörleri ve Duyu Organları
- reseptör
- nöron
- miyelin kılıf
- ya hep ya hiç yasası
- sinaps
- retina
- corti organı
- aksiyon potansiyeli
Duyu reseptörleri nelerdir ve uyartı nasıl iletilir?
Duyu reseptörleri, ışık, ses, koku, tat ve dokunma gibi uyaranları alan ve sinirlerle beyne iletilip yorumlanmalarını başlatan yapılardır. Mekanoreseptörler dokunma, basınç ve sesi, kemoreseptörler koku ve tadı, termoreseptörler sıcak ve soğuğu algılar; fotoreseptörler ışığa duyarlıdır. Nöron hücre gövdesi, dendrit ve aksondan oluşur; miyelin kılıf iletimi hızlandırır ve uyartı Ranvier boğumlarından atlayarak ilerler. Tek bir nöron ya hep ya hiç yasasına uyar: Eşik değerin altındaki uyarana yanıt vermez. Uyartı polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon sırasıyla iletilir; sinapsta ise kimyasallarla genellikle tek yönlü geçer. Gözde retinadaki çubuk hücreleri loş ışıkta, koni hücreleri renkli görmeyi sağlar; kör noktada görüntü oluşmaz. Kulakta çekiç, örs ve üzengi titreşimi büyütür, salyangozdaki Corti organı işitmeyi sağlar. Görüntü retinada ters oluşur; görme gözde bitmez, yorumlama beyin kabuğundaki görme merkezinde yapılır.
Duyu Reseptörleri ve Duyu Organları: konu anlatımı ve özeti
Çevremizdeki ışık, ses, koku, tat ve dokunma gibi uyaranları önce duyu organlarındaki reseptörler alır, ardından sinirlerle beyne iletilip yorumlanır. Bu konu reseptör çeşitlerini, nöronun yapısını, uyartı iletimini ve duyu organlarını bir arada ele alır.
- Reseptör çeşitleri: Mekanoreseptör (dokunma, basınç, ses), kemoreseptör (koku, tat), termoreseptör (sıcak-soğuk), ağrı reseptörü ve fotoreseptör gibi elektromanyetik reseptörler.
- Nöron; hücre gövdesi, dendrit ve aksondan oluşur. Miyelin kılıf iletimi hızlandırır, uyartı Ranvier boğumlarından atlayarak ilerler.
- Tek bir nöron "ya hep ya hiç" yasasına uyar: Eşik değerin altındaki uyarana yanıt vermez, eşik ve üstüne aynı şiddette yanıt verir. Sinir demetinde ise tepki kademeli artar (merdiven etkisi).
- Uyartı; polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon sırasıyla iletilir. Dinlenmede hücre içi negatif, dışı pozitif yüklüdür.
- Sinapsta uyartı, akson ucundan salınan kimyasallarla genellikle tek yönlü olarak diğer hücreye geçer.
- Göz: Retinadaki çubuk hücreleri loş ışıkta siyah-beyaz, koni hücreleri renkli görmeyi sağlar; sarı benekte görüntü oluşur, kör noktada oluşmaz.
- Kulak: Kulak zarı titreşir, çekiç-örs-üzengi titreşimi büyütür, salyangozdaki Corti organı işitmeyi sağlar; yarım daire kanalları, kesecik ve tulumcuk dengeden sorumludur.
Unutma: Görüntü retinada ters oluşur ama beyin onu düz algılar; "görme gözde biter" sanma, yorumlama beyin kabuğundaki görme merkezinde olur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir duyunun oluşmasını bir kapı zili düzeneğine benzetebilirsin: düğme, kablo ve zil.
- Düğme (reseptör): Uyaranı algılar. Gözdeki fotoreseptörler ışığı, dildeki kemoreseptörler kimyasalları algılar.
- Kablo (duyu nöronu): Uyarıyı elektriksel sinyal olarak beyne taşır.
- Zil (beyin): Sinyali yorumlar; görme, işitme ya da tat duyusu burada oluşur.
Her reseptör belirli bir uyarana duyarlıdır; ses dalgası gözdeki reseptörleri uyarmaz.
Günlük hayattan: Bir odaya girdiğinde fark ettiğin parfüm kokusunu birkaç dakika sonra artık fark etmezsin. Koku reseptörlerin sürekli aynı uyarana karşı duyarlılığını azaltmıştır.
Sık yapılan hata: "Dilin her bölgesi yalnızca bir tadı alır (uç tatlı, kenarlar ekşi gibi)." Doğrusu: Bu yaygın bir efsanedir; temel tatların hepsi dilde tat tomurcuğu bulunan her bölgede algılanabilir.
Derinleş
Koklear implant, işitme kaybı olan bazı kişilerde sesleri işitme sinirini doğrudan uyaran elektrik sinyallerine çevirir. Koklear implantın ya da başka bir duyu destekleyici teknolojinin (gözlük, işitme cihazı gibi) çalışma ilkesini araştır ve kulağın ya da gözün doğal işleyişindeki hangi basamağın yerini aldığını bir şemayla göster. Bu teknolojilere erişimin herkes için eşit olmamasının toplumsal sonuçlarını da tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.11.1.5Duyu reseptörlerini ve duyu reseptörlerinin bulunduğu duyu organlarını sınıflandırabilme
- a) Duyu reseptörlerinin ve duyu organlarının niteliklerini belirler.
- b) Duyu reseptörlerini ve duyu organlarını niteliklerine göre ayrıştırır.
- c) Duyu reseptörlerini ve duyu organlarını belirlediği ölçütlere göre gruplandırır.
- ç) Duyu reseptörlerini ve duyu organlarını belirlediği ölçütlere göre etiketler.
BİY.11.1.7İnsanda sinir sistemi yapısını çözümleyebilme
- a) İnsanda sinir sistemi yapısına ilişkin parçaları belirler.
- b) İnsanda sinir sistemi yapısının parçaları arasındaki ilişkileri belirler.
Bu konuda neler var?
- Uyartıların Alınması
- Nöronların Yapısı
- Nöronlarda Sinyal İletimi ve Sinaps
- Duyu Organları
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir hekim, hastanın kulak zarının ve orta kulak kemikçiklerinin sağlıklı olduğunu, dengesinde de sorun bulunmadığını belirliyor. Ancak hasta uzun süre çok yüksek sesli müzik dinledikten sonra bazı sesleri duyamadığını söylüyor; testler iç kulaktaki reseptör hücrelerin zarar gördüğünü gösteriyor. Zarar gören reseptörleri taşıyan yapı hangisidir?
- A) Yarım daire kanalları
- B) Östaki borusu
- C) Kulak zarı
- D) Tulumcuk ve kesecik
- E) Corti organı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Corti organı
İşitme reseptörleri iç kulakta salyangozun içindeki Corti organında bulunur. Yarım daire kanalları, tulumcuk ve kesecik de iç kulaktadır; ancak bunlar denge reseptörlerini taşır ve hastanın dengesi sağlamdır.
Kolay
2Bir öğrenci kâğıda bir artı ve onun sağına bir nokta çiziyor. Sol gözünü kapatıp sağ gözüyle artıya bakarken kâğıdı yavaşça yaklaştırıyor; belirli bir uzaklıkta noktanın tamamen gözden kaybolduğunu, kâğıt daha da yaklaşınca yeniden göründüğünü fark ediyor. Noktanın kaybolduğu anda görüntüsünün düştüğü retina bölgesi hangisidir?
- A) Sarı benek
- B) Kornea
- C) İris
- D) Kör nokta
- E) Göz merceği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kör nokta
Görme sinirinin gözden çıktığı kör noktada çubuk ve koni hücresi yoktur; görüntü buraya düşünce algılanmaz. Sarı benek ise koni hücrelerinin en yoğun olduğu ve görüntünün en net oluştuğu bölgedir; bakılan artının görüntüsü oraya düşer.
Kolay
3Akşam karanlığında bahçeye çıkan Kerem, sokak lambası birden yanınca gözlerini kısıyor. Aynı anda yüzüne çarpan serin rüzgârı ve çiçeklerin kokusunu da fark ediyor. Kerem'in lambanın yandığını algılamasını sağlayan reseptör türü hangisidir?
- A) Mekanoreseptör
- B) Kemoreseptör
- C) Fotoreseptör
- D) Termoreseptör
- E) Ağrı reseptörü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fotoreseptör
Işık uyaranını retinadaki çubuk ve koni hücreleri, yani fotoreseptörler algılar. Rüzgârın serinliğini termoreseptörler, kokuyu kemoreseptörler algılar; aynı anda birden çok uyaran gelmesi reseptörlerin karıştırılmasına yol açabilir.
Kolay
4Bir öğrenci mikroskopta boyanmış bir sinir hücresini inceliyor. Hücre gövdesinin çevresinden çok sayıda kısa ve dallı uzantının, gövdenin bir ucundan ise tek ve çok uzun bir uzantının çıktığını çiziyor. Uyartıyı hücre gövdesinden diğer hücrelere doğru ileten uzun uzantı hangisidir?
- A) Dendrit
- B) Ranvier boğumu
- C) Sinaps aralığı
- D) Akson
- E) Miyelin kılıf
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Akson
Kısa ve dallı uzantılar dendritlerdir, uyartıyı hücre gövdesine getirir; tek ve uzun uzantı akson ise uyartıyı gövdeden uzaklaştırıp diğer hücrelere iletir. Miyelin kılıf da akson boyunca görülür ama bir uzantı değil, aksonu saran yalıtkan bir örtüdür.
Kolay
5Fırının önünden geçen Elif taze ekmek kokusunu hemen fark ediyor. Koku ve tat uyaranlarını algılayan reseptör çeşidi hangisidir?
- A) Fotoreseptör
- B) Kemoreseptör
- C) Ağrı reseptörü
- D) Termoreseptör
- E) Mekanoreseptör
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kemoreseptör
Koku ve tat kimyasal uyaranlardır ve kemoreseptörlerle algılanır. Mekanoreseptörler ise dokunma, basınç ve ses gibi mekanik uyaranları algılar.
Kolay
6Kış günü elini soğuk musluk suyunun altına tutan Yusuf, suyun çok soğuk olduğunu hemen hissediyor. Sıcak ve soğuğu algılayan reseptör çeşidi hangisidir?
- A) Fotoreseptör
- B) Mekanoreseptör
- C) Kemoreseptör
- D) Ağrı reseptörü
- E) Termoreseptör
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Termoreseptör
Sıcak ve soğuk uyaranları termoreseptörler algılar. Suyun ele değmesi mekanoreseptörleri de uyarabilir ama soğukluğu algılayan termoreseptörlerdir.
Kolay
7Kapı zili çalınca ses dalgaları kulaktaki reseptörleri uyarıyor. Dokunma, basınç ve ses gibi uyaranları algılayan reseptör çeşidi hangisidir?
- A) Fotoreseptör
- B) Ağrı reseptörü
- C) Mekanoreseptör
- D) Kemoreseptör
- E) Termoreseptör
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mekanoreseptör
Mekanoreseptörler dokunma, basınç ve ses gibi mekanik uyaranları algılar. Kemoreseptörler ise koku ve tat gibi kimyasal uyaranları algılar.
Kolay
8İç kulakta salyangozun içinde bulunan ve işitmeyi sağlayan reseptörleri taşıyan yapı hangisidir?
- A) Kulak zarı
- B) Sarı benek
- C) Corti organı
- D) Çekiç kemiği
- E) Yarım daire kanalları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Corti organı
Salyangozdaki Corti organı işitme reseptörlerini taşır ve işitmeyi sağlar. Yarım daire kanalları ise dengeden sorumludur.
Kolay
9Gözde, retinada görüntünün oluştuğu bölge hangisidir?
- A) Kör nokta
- B) Kulak zarı
- C) Yarım daire kanalları
- D) Corti organı
- E) Sarı benek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sarı benek
Görüntü retinadaki sarı benekte oluşur; kör noktada ise görüntü oluşmaz. Kulak zarı ve Corti organı işitmeyle ilgili yapılardır.
Kolay
10Uyarılmamış, dinlenme hâlindeki bir nöronun zarının iç ve dış yüzeylerindeki yük durumu hangisidir?
- A) İki yüzey de pozitif
- B) İç yüzey negatif, dış yüzey pozitif
- C) İç yüzey pozitif, dış yüzey negatif
- D) İki yüzey de yüksüz
- E) İki yüzey de negatif
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İç yüzey negatif, dış yüzey pozitif
Dinlenme hâlindeki (polarize) nöronda hücre içi negatif, dışı pozitif yüklüdür. Uyarılma sırasında bu durum kısa süreliğine tersine döner.
Kolay
11Gözün retinasında oluşan görüntünün yorumlanıp anlamlandırıldığı yer neresidir?
- A) Göz kasları
- B) Beyin kabuğundaki görme merkezi
- C) Retinadaki kör nokta
- D) Retinadaki sarı benek
- E) Göz merceği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Beyin kabuğundaki görme merkezi
Görüntü retinada oluşur ama yorumlama beyin kabuğundaki görme merkezinde yapılır. Sarı benek görüntünün oluştuğu yerdir, yorumlandığı yer değildir.
Kolay
12Bazı nöronların aksonları miyelin kılıfla örtülüdür. Miyelin kılıfın uyartı iletimine etkisi hangisidir?
- A) İletimi tamamen durdurur.
- B) Uyartıyı kimyasal maddeye dönüştürür.
- C) İletimi hızlandırır.
- D) İletimi yavaşlatır.
- E) Uyartının yönünü tersine çevirir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İletimi hızlandırır.
Miyelin kılıf iletimi hızlandırır; uyartı Ranvier boğumlarından atlayarak ilerler. Uyartının kimyasal yolla aktarılması ise sinapsta gerçekleşir.
Kolay
13Bir nörondaki uyartı sinaps yoluyla diğer hücreye aktarılır. Sinapsta bu aktarımı sağlayan nedir?
- A) Akson ucundan salınan kimyasal maddeler
- B) Ranvier boğumlarının birbirine değmesi
- C) Hücre gövdesinin bölünmesi
- D) Dendritlerden salınan miyelin kılıf
- E) Retinadaki koni hücreleri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Akson ucundan salınan kimyasal maddeler
Sinapsta uyartı, akson ucundan salınan kimyasal maddelerle (nörotransmitter) diğer hücreye geçer. Ranvier boğumları sinapsta değil, miyelinli akson üzerinde bulunur.
Kolay
14Bir nöronu oluşturan temel kısımlar hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Hücre gövdesi, retina ve akson
- B) Dendrit, sinaps ve kulak zarı
- C) Hücre gövdesi, Corti organı ve dendrit
- D) Hücre gövdesi, dendrit ve akson
- E) Akson, kemikçik ve dendrit
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hücre gövdesi, dendrit ve akson
Nöron; hücre gövdesi, dendrit ve aksondan oluşur. Retina, kulak zarı ve Corti organı nöronun değil duyu organlarının yapılarıdır.
Kolay
15Akşamüstü parkta renkli balonlara bakan Can, balonların renklerini rahatça ayırt edebiliyor. Retinada renkli görmeyi sağlayan hücreler hangileridir?
- A) Miyelin kılıf hücreleri
- B) Kemoreseptör hücreleri
- C) Corti organı hücreleri
- D) Çubuk hücreleri
- E) Koni hücreleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Koni hücreleri
Koni hücreleri renkli görmeyi sağlar. Çubuk hücreleri ise loş ışıkta siyah-beyaz görmeyi sağlar.
Kolay
16Miyelin kılıflı bir aksonda uyartı nasıl ilerler?
- A) Yalnızca dendritler boyunca geriye doğru
- B) Akson boyunca hiç kesintisiz ve en yavaş biçimde
- C) Miyelin kılıfın içinden kimyasal madde olarak
- D) Ranvier boğumlarından atlayarak
- E) Sinaps boşluğunda geri dönerek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ranvier boğumlarından atlayarak
Miyelinli aksonda uyartı Ranvier boğumlarından atlayarak ilerler; bu da iletimi hızlandırır. Kimyasal aktarım akson içinde değil sinapsta olur.
Kolay
17Parmağına iğne batan Elif'in derisindeki reseptörler uyarılıyor. Bunun sonucunda sinir hücrelerinde kimyasal ve elektriksel değişimler oluşuyor ve bu değişimler sinir hücresi boyunca ilerleyerek merkezî sinir sistemine ulaşıyor. Uyaranın nöronlarda meydana getirdiği bu kimyasal ve elektriksel değişimlere ne ad verilir?
- A) Uyaran
- B) Uyartı (impuls)
- C) Reseptör
- D) Sinaps
- E) Miyelin kılıf
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uyartı (impuls)
İç ve dış çevreden gelen uyaranların nöronlarda meydana getirdiği kimyasal ve elektriksel değişimlere uyartı (impuls) denir. Uyaran bu değişimi başlatan etkendir (burada iğnenin batması); reseptör uyaranı alan yapı, sinaps iki hücre arasındaki bağlantı bölgesi, miyelin kılıf ise aksonu saran ve iletimi hızlandıran yapıdır.
Kolay
18Çukur engereği, tümüyle karanlık bir ortamda bile avının yerini belirleyebilir. Bir araştırmada yılanın gözleri kapatıldığında avını yine bulduğu, gözlerinin altındaki pit organı kapatıldığında ise karanlıkta avını bulamadığı gözleniyor. Pit organda bulunan ve avdan yayılan ısıyı algılayan reseptörler hangi çeşittir?
- A) Fotoreseptör
- B) Kemoreseptör
- C) Mekanoreseptör
- D) Termoreseptör
- E) Ağrı reseptörü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Termoreseptör
Çukur engerekleri, gözlerinin altındaki pit organda bulunan termoreseptörlerle avlarından yayılan ısıyı algılar ve böylece karanlıkta bile avlarının yerini belirler. Fotoreseptörler ışığı, kemoreseptörler koku ve tat moleküllerini, mekanoreseptörler dokunma, basınç ve ses gibi uyaranları algılar. Gözler kapalıyken avın bulunabilmesi, algılamanın ışığa bağlı olmadığını gösterir.
Orta
19Bir araştırmacı sinapsla bağlı iki nörondan birincisinin aksonunu uyardığında uyartının ikinci nörona geçtiğini görüyor. İkinci nöronun dendritini uyardığında ise uyartının sinapstan geri, birinci nörona geçmediğini gözlüyor. Bu sonucun en uygun açıklaması hangisidir?
- A) Dendritlerin yalıtkan miyelin kılıfla örtülü olması
- B) Sinaps aralığının elektrik akımını doğrudan iletmesi
- C) Kimyasal ileticilerin yalnızca akson ucundaki keseciklerden salınması
- D) Hücre gövdesinin gelen uyartıyı geri göndermesi
- E) İkinci nöronun eşik değerinin çok yüksek olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kimyasal ileticilerin yalnızca akson ucundaki keseciklerden salınması
Sinapsta uyartıyı aktaran kimyasal ileticiler yalnızca akson ucundaki keseciklerden salınır, reseptörleri ise karşı hücrenin zarındadır; bu yüzden iletim tek yönlüdür. İkinci nöronun eşiğinin yüksek olması açıklama olamaz; çünkü ikinci nöron birinci nörondan gelen uyartıyla uyarılabilmiştir.
Orta
20İki sinir hücresinin aksonlarında iletim hızı ölçülüyor: Akson | Çap | Miyelin kılıf | İletim hızı X | 10 µm | var | yaklaşık 60 m/s Y | 10 µm | yok | yaklaşık 3 m/s Bu verilere dayanarak yapılabilecek en uygun açıklama hangisidir?
- A) X'te uyartı Ranvier boğumlarından atlayarak ilerlediği için iletim hızlıdır.
- B) Miyelin kılıf, uyartının akson boyunca iletimini belirgin biçimde yavaşlatır.
- C) Aksonun çapı arttıkça iletim hızı her durumda giderek azalır.
- D) X'te uyartı akson boyunca değil, yalnızca dendritler boyunca ilerler.
- E) Y'de uyartı, ya hep ya hiç yasasına uymadığı için yavaş iletilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) X'te uyartı Ranvier boğumlarından atlayarak ilerlediği için iletim hızlıdır.
İki aksonun çapı aynıdır, fark yalnızca miyelin kılıftadır. Miyelin yalıtkan olduğu için uyartı yalnızca Ranvier boğumlarında oluşur ve boğumdan boğuma atlayarak hızla ilerler. Miyelinin iletimi yavaşlattığı düşüncesi tablodaki veriyle çelişir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.