11. Sınıf Biyoloji · Tepki

Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepki Mekanizmaları

uyaran
tepki
reseptör
sinyal iletimi
hormon
turgor basıncı
sinir sistemi

Canlılar uyaranlara nasıl tepki verir?

Canlılar uyaranlara, uyarının alınması, sinyalin iletilip yorumlanması ve tepkinin ortaya çıkması olmak üzere üç ortak basamakta tepki verir. Uyaran; ışık, ses, sıcaklık, basınç, su, koku ya da kimyasal madde gibi canlıda durum değişikliğine yol açan etkendir. Basamakların sırası tek hücreli amipten insana kadar tüm canlılarda aynıdır; değişen, bu işleri yapan yapılar ve tepkinin biçimidir. Hayvanlarda tepkiler sinir sistemi ve hormonların birlikte çalışmasıyla oluşur; sinirsel tepkiler hızlı, hormonal tepkiler genellikle yavaştır. Hormonlar düşük derişimde üretilen ve hedef hücrelere taşınarak etki eden kimyasal habercilerdir. Bitkilerde sinir sistemi yoktur; elektriksel sinyaller, turgor basıncı değişimi ve hormonlar rol oynar. Uyku çiçeğinin yapraklarını gece kapatması turgor değişimine örnektir. Aynı uyarana farklı tepkiler de görülür: Amip ışıktan kaçarken öglena fotosentez için ışığa yönelir. Bitkiler tepki vermez sanılır; oysa bitkiler de tepki verir, bunu sinir sistemi olmadan yapar.

Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepki Mekanizmaları: konu anlatımı ve özeti

Tek hücreli bir amipten insana kadar her canlı çevresindeki değişimleri algılar ve bunlara tepki verir. Bu konu, tepkilerin hangi ortak basamaklarla oluştuğunu ve canlıdan canlıya neden farklılaştığını açıklar.

Uyaran; ışık, ses, sıcaklık, basınç, su, koku ya da kimyasal madde gibi canlıda durum değişikliğine yol açan etkendir.
Her canlıda tepki üç basamakta oluşur: uyarının alınması, sinyalin iletilip yorumlanması ve tepkinin (yanıtın) ortaya çıkması.
Basamakların sırası tüm canlılarda aynıdır; değişen, bu işleri yapan yapılar ve tepkinin biçimidir.
Hayvanlarda tepkiler sinir sistemi ve hormonların birlikte çalışmasıyla oluşur. Sinirsel tepkiler hızlı, hormonal tepkiler genellikle yavaştır.
Bitkilerde sinir sistemi yoktur; tepkilerde elektriksel sinyaller, turgor basıncı değişimi ve hormonlar rol oynar. Uyku çiçeğinin yapraklarını gece kapatması turgor değişimine örnektir.
Hormonlar düşük derişimde üretilen, hedef hücrelere taşınarak etki eden kimyasal habercilerdir.
Aynı uyarana farklı canlıların farklı tepki vermesi; sinir sistemi yapısına ve yaşamsal ihtiyaçlarına bağlıdır. Örneğin amip ışıktan kaçarken öglena fotosentez için ışığa yönelir.

Unutma: Sınavda "bitkiler tepki vermez" tuzağına düşme; bitkiler de tepki verir, yalnızca bunu sinir sistemi olmadan, daha çok hormon ve turgor değişimiyle yapar.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Tepkiyi üç halkalı bir zincir gibi düşün: algıla → ilet ve yorumla → yanıt ver.

Algıla: Canlı çevresindeki bir değişikliği (uyaranı) fark eder; ışık, ses, sıcaklık ya da bir kimyasal madde olabilir.
İlet ve yorumla: Hayvanlarda sinirler ve hormonlar, bitkilerde hormonlar ve elektriksel sinyaller bu mesajı taşır.
Yanıt ver: Canlı kaçar, yaklaşır, büyüme yönünü değiştirir ya da bir madde salgılar.

Günlük hayattan: Karanlık bir odadan güneşe çıktığında gözlerini kısarsın; pencere önündeki saksı çiçeği ise günler içinde ışığa doğru eğilir. İkisi de ışığa verilen bir tepkidir, yalnızca hızları ve yolları farklıdır.

Sık yapılan hata: "Tepki vermek için yer değiştirmek gerekir." Doğrusu: Bir bezin salgı yapması ya da bitkinin büyüme yönünü değiştirmesi de tepkidir; tepki her zaman yer değiştirme değildir.

Derinleş

Aynı uyarana farklı canlılar farklı tepki verir. Bir uyaran seç (ışık, dokunma, sıcaklık) ve en az üç canlının (bir bitki, bir böcek, bir insan) bu uyarana tepkisini gözlemle ya da güvenilir kaynaklardan araştır. Tepkilerin hızını ve biçimini bir tabloda karşılaştır; her tepkinin o canlının yaşam biçimine nasıl yarar sağladığını açıkla. Gözlem yaparken canlılara zarar vermemek için koyduğun kuralları da yaz.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

BİY.11.1.1Farklı canlıların uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
- a) Farklı canlıların çeşitli uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili örüntü bulur.
- b) Farklı canlıların çeşitli uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili genelleme yapar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir bitkinin yapraklarında çok az miktarda üretilen bir madde, birkaç gün içinde iletim demetleriyle gövde ucundaki tomurcuklara ulaşıyor ve orada çiçeklenmeyi başlatıyor. Biyoloji öğretmeni bu maddenin insandaki adrenalin gibi bir kimyasal haberci olduğunu söylüyor. Bu tür kimyasal habercilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca üretildiği hücrenin kendisinde etki gösterir.
- B) Yalnızca sinir sistemi bulunan canlılarda üretilir.
- C) Etkisi sinirsel tepkilerden her zaman daha hızlı başlar.
- D) Az miktarda üretilip taşındığı hedef hücrelerde etki gösterir.
- E) Etki gösterebilmek için yüksek derişimde birikmelidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Az miktarda üretilip taşındığı hedef hücrelerde etki gösterir.
Hormonlar düşük derişimde üretilir ve taşındıkları hedef hücrelerde etki eder; bitkide yaprakta üretilip tomurcukta etki etmesi bunu gösterir. Hormonların yalnızca hayvanlarda bulunduğu düşüncesi yaygın bir yanılgıdır; bitkiler de hormon üretir.
Kolay
2Bir bilim kulübü, Venüs sinekkapanı bitkisinin yaprağındaki tüylere kısa aralıkla iki kez dokunulunca yaprağın bir saniyeden kısa sürede kapandığını izliyor. Kulüp üyelerinden Can, bu hızlı tepkinin hayvanlardaki gibi bir sinir ağıyla oluştuğunu ileri sürüyor. Bu bitkinin tepkisinin oluşumunda aşağıdakilerden hangisi görev almaz?
- A) Elektriksel sinyaller
- B) Sinir hücreleri
- C) Turgor basıncı değişimi
- D) Dokunmayı algılayan tüyler
- E) Hücre zarındaki iyon kanalları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sinir hücreleri
Bitkilerde sinir hücresi ve sinir sistemi yoktur; Can'ın görüşü bu yüzden yanlıştır. Sinekkapanında dokunma tüylerle algılanır, hücreler arasında elektriksel sinyal yayılır ve iyon geçişine bağlı su kaybıyla turgor değişir. Elektriksel sinyal hayvanlara özgü sanılsa da bitkilerde de oluşur.
Kolay
3Sabah alarm çalınca Ayşe yatağından doğruluyor. Aynı odadaki fesleğenin yaprakları ise birkaç gün içinde pencereden giren güneşe doğru dönmüş. Ayşe, sesin ve ışığın iki canlıda da bir durum değişikliğine yol açtığını fark ediyor. Alarm sesi ve güneş ışığı bu durumlarda biyolojide hangi kavramla adlandırılır?
- A) Tepki
- B) Uyaran
- C) Reseptör
- D) Hormon
- E) Homeostazi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uyaran
Canlıda durum değişikliğine yol açan ses, ışık, sıcaklık gibi etkenlere uyaran denir. Ayşe'nin doğrulması ve yaprakların dönmesi ise uyarana verilen yanıt olduğu için tepkidir; bu iki kavram sık karıştırılır.
Kolay
4Bahçede küstüm otuna dokunan Mert, yaprakçıkların birkaç saniye içinde kapandığını, yarım saat kadar sonra yeniden açıldığını görüyor. Aynı bitkinin gövdesinin pencereye doğru eğilmesi ise günler sürüyor. Yaprakçıkların bu kadar hızlı kapanması öncelikle hangisiyle açıklanır?
- A) Yaprak hücrelerinin oksin etkisiyle uzaması
- B) Yaprak sapı hücrelerinde turgor basıncının değişmesi
- C) Uyartının sinir hücreleri boyunca iletilmesi
- D) Yaprak sapında hücre bölünmesinin hızlanması
- E) Yaprak hücrelerinde etilen gazının birikmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yaprak sapı hücrelerinde turgor basıncının değişmesi
Saniyeler içinde olup geri dönebilen hareketler, belirli hücrelerin su kaybedip kazanmasıyla turgor basıncının değişmesinden kaynaklanır. Oksinle hücre uzaması ise büyümeye dayalıdır; gövdenin günlerce süren eğilmesindeki gibi yavaş gerçekleşir ve geri dönmez.
Kolay
5Hormonlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Yüksek derişimde üretilen yapı maddeleridir.
- B) Sinirsel iletiden daha hızlı tepki oluştururlar.
- C) Yalnızca hayvanlarda üretilen kimyasal habercilerdir.
- D) Etkilerini yalnızca üretildikleri hücrede gösterirler.
- E) Düşük derişimde üretilip hedef hücrelere taşınarak etki ederler.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Düşük derişimde üretilip hedef hücrelere taşınarak etki ederler.
Hormonlar düşük derişimde üretilen ve hedef hücrelere taşınarak etki eden kimyasal habercilerdir. Bitkilerde de hormon bulunduğu için yalnız hayvanlara özgü değildir.
Kolay
6Bitkilerin uyaranlara tepki vermesinde aşağıdakilerden hangisi rol oynamaz?
- A) Sinir hücreleri arasındaki iletim
- B) Hücreler arası kimyasal haberleşme
- C) Elektriksel sinyaller
- D) Turgor basıncı değişimi
- E) Hormonlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sinir hücreleri arasındaki iletim
Bitkilerde sinir sistemi bulunmaz; tepkilerde elektriksel sinyaller, turgor değişimi ve hormonlar rol oynar. Turgor değişimi bitki tepkilerinde sık görülen bir mekanizmadır.
Kolay
7Biyoloji öğretmeni, amipten insana kadar bütün canlılarda tepkinin aynı basamak sırasıyla oluştuğunu anlatıyor. Bu basamakların doğru sıralanışı hangisidir?
- A) Uyarının alınması, yanıt, sinyalin yorumlanması
- B) Yanıt, uyarının alınması, sinyalin yorumlanması
- C) Uyarının alınması, sinyalin iletilip yorumlanması, yanıt
- D) Sinyalin iletilmesi, yanıt, uyarının alınması
- E) Sinyalin yorumlanması, uyarının alınması, yanıt
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Uyarının alınması, sinyalin iletilip yorumlanması, yanıt
Her canlıda önce uyarı alınır, sonra sinyal iletilip yorumlanır, en son yanıt ortaya çıkar. Yorumlama, uyarı alınmadan başlayamaz.
Kolay
8Orman gülünün yaprakları aşırı soğuk havalarda aşağı doğru sıkıca kıvrılır. Bu olay aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Besin aramaya yönelik bir davranışa
- B) Uyaran olmadan gelişen bir değişime
- C) Çevresel değişime verilen koruyucu bir tepkiye
- D) Sinir sistemiyle verilen bir reflekse
- E) Üremeyi sağlayan bir harekete
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çevresel değişime verilen koruyucu bir tepkiye
Orman gülü soğuk uyaranına yapraklarını kıvırarak tepki verir ve kendini soğuktan korur. Bitkilerde sinir sistemi olmadığından bu olay refleks değildir.
Kolay
9Elif'in eli ocaktaki sıcak tencereye değince eli hızla geri çekiliyor. Bu olayda sıcaklık uyaranının alındığı yapı hangisidir?
- A) Deri
- B) Kemikler
- C) Kol kasları
- D) Kan damarları
- E) Merkezî sinir sistemi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Deri
Sıcaklık uyaranı deride bulunan reseptörlerle alınır. Merkezî sinir sistemi uyarıyı alan değil, yorumlayan yapıdır.
Kolay
10Soğuk bir kış sabahı dışarı çıkan Zeynep'in kollarındaki tüyler diken diken oluyor ve kısa süre sonra titremeye başlıyor. Bu olayda Zeynep'te durum değişikliğine yol açan uyaran hangisidir?
- A) Derideki reseptörler
- B) Kasların titremesi
- C) Merkezî sinir sistemi
- D) Ortam sıcaklığının düşmesi
- E) Tüylerin dikleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ortam sıcaklığının düşmesi
Uyaran, canlıda durum değişikliğine yol açan etkendir; burada bu etken soğuktur. Titreme ve tüylerin dikleşmesi uyarana verilen tepkilerdir, uyaranın kendisi değildir.
Kolay
11Elektrikli yılan balığı, yaklaşan bir tehlikeyi fark ettiğinde elektrik boşaltarak tehdit unsurunu sersemletir. Bu olaydaki “tehlikenin yaklaşması” ve “elektrik boşaltımı” sırasıyla neyi ifade eder?
- A) Uyaran – tepki
- B) Uyaran – reseptör
- C) Sinyal iletimi – uyaran
- D) Tepki – uyaran
- E) Reseptör – uyaran
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uyaran – tepki
Durum değişikliğine yol açan tehlike uyaran, buna karşı ortaya çıkan elektrik boşaltımı ise tepkidir. Reseptör, uyaranı alan yapıdır; bir olay değildir.
Kolay
12Aşağıdaki tepkilerden hangisi büyük ölçüde hormonların etkisiyle ve yavaş gerçekleşir?
- A) Göze toz kaçınca gözün hemen kırpılması
- B) Sıcak çaydanlığa değen elin hemen çekilmesi
- C) Topa doğru koşan oyuncunun ayağını uzatması
- D) Arı sokunca kolun aniden geri çekilmesi
- E) Bir çocuğun boyunun yıllar içinde uzaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir çocuğun boyunun yıllar içinde uzaması
Hormonal tepkiler genellikle yavaştır; boy uzaması yıllara yayılan hormon etkili bir süreçtir. Diğer seçeneklerdeki tepkiler saniyeler içinde oluşan sinirsel tepkilerdir.
Kolay
13Mutfaktan gelen yemek kokusunu alan bir köpeğin tükürük salgısı artıyor ve sindirim sistemi hazır hâle geliyor. Bu olayda tepki olarak ortaya çıkan değişim hangisidir?
- A) Uyarının beyinde yorumlanması
- B) Tükürük salgısının artması
- C) Kokunun burundaki reseptörlerce alınması
- D) Yemek kokusunun havada yayılması
- E) Mutfakta yemeğin bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tükürük salgısının artması
Tepki, sürecin sonunda gözlenen yanıttır; burada tükürük salgısının artmasıdır. Kokunun alınması ve yorumlanması tepkiden önceki basamaklardır.
Kolay
14Bal arıları, çiçeklerin hangi kısmında nektar bulunduğunu çiçekten yansıyan morötesi ışığı algılayarak belirler. Bu örnekte arının tepkisini başlatan uyaranın türü hangisidir?
- A) Ses
- B) Su
- C) Basınç
- D) Sıcaklık
- E) Işık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Işık
Arılar morötesi ışığı algılayarak nektarın yerini bulur; uyaran ışıktır. Nektarın kokusu da bir uyaran olabilir ama bu örnekte söz edilen etken morötesi ışıktır.
Kolay
15Bir göletteki amiplerin su bitkilerinin ve kayaların gölgesinde, loş ışıklı yerlerde toplandığı gözleniyor. Bu davranışın amibe sağladığı yarar hangisidir?
- A) Fotosentez için daha çok ışık alması
- B) Daha hızlı ışık enerjisi depolaması
- C) Işığın zararlı etkisinden korunması
- D) Vücut sıcaklığını yükseltmesi
- E) Su kaybını artırması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işığın zararlı etkisinden korunması
Amip ışıktan uzaklaşarak ışığın zararlı etkisinden korunur ve bol besin bulunan loş yerleri seçer. Fotosentez için ışığa yönelen canlı öglenadır, amip değildir.
Kolay
16Uyku çiçeğinin mor yaprakları gündüz açılır, gece kapanır. Bu hareket yaprağın tabanındaki hücrelerde gerçekleşen hangi değişimle sağlanır?
- A) Hücre sayısının artması
- B) Turgor basıncının değişmesi
- C) Kas hücrelerinin kasılması
- D) Sinir uyarısının iletilmesi
- E) Kök hücrelerinin uzaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Turgor basıncının değişmesi
Uyku çiçeğinde yaprak kapanması, yaprak tabanındaki hücrelerde turgor basıncının değişmesiyle olur. Bitkilerde sinir ve kas dokusu bulunmadığı için bu hareket kasılmayla açıklanamaz.
Kolay
17Balkonda saksıda fasulye yetiştiren Kerem, bitkinin yapraklarının sabah güneş doğunca açıldığını, hava kararınca ise aşağı doğru kapandığını gözlüyor. Yaprakların gündüz açılması fasulye bitkisine öncelikle hangi yararı sağlar?
- A) Yaprak yüzeyinden olan su kaybını azaltır.
- B) Yaprakların soğuktan zarar görmesini önler.
- C) Güneş ışığından daha çok yararlanmasını sağlar.
- D) Yapraklara konan böceklerin yakalanmasını sağlar.
- E) Gövdenin ışık kaynağından uzaklaşmasını sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş ışığından daha çok yararlanmasını sağlar.
Fasulye yaprakları gündüz güneş ışığı toplamak için açılır; böylece bitki ışıktan daha çok yararlanır. Su kaybını azaltmak, yaprakların gece kapanmasının yararıdır; gündüz açılmanın değil. Soğuktan korunma orman gülünün yapraklarını kıvırmasıyla, böcek yakalama ise güneşgülü gibi bitkilerle ilgilidir.
Kolay
18Bir öğrenci, canlıların uyaranlara verdiği tepkilerle ilgili okuduğu örnek olaylardan beş ifadeyi kartlara yazıyor ve kartları “uyaran” ve “tepki” diye iki kutuya ayırmak istiyor. Aşağıdaki ifadelerden hangisinin yazılı olduğu kart “tepki” kutusuna konmalıdır?
- A) Ortamdaki ışığın akşam saatlerinde azalması
- B) Mutfaktan besin kokusunun çevreye yayılması
- C) Kışın hava sıcaklığının aşırı düşmesi
- D) Baykuşun göz bebeklerinin genişlemesi
- E) Bir yırtıcının canlıya doğru yaklaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Baykuşun göz bebeklerinin genişlemesi
Uyaran, canlıda durum değişikliğine yol açan etkendir; tepki ise canlının bu etkene verdiği yanıttır. Işığın azalması, kokunun yayılması, sıcaklığın düşmesi ve yırtıcının yaklaşması çevredeki değişimlerdir, yani uyarandır. Baykuşun göz bebeklerinin genişlemesi ise canlının az ışığa verdiği tepkidir.
Orta
19Bahçedeki lavanta çiçeklerinin kokusu bal arılarını çiçeklere yöneltiyor. Aynı kokuyu alan Selin yalnızca hoş bir his duyuyor, komşunun kedisi ise çiçeklerle hiç ilgilenmiyor. Aynı uyarana bu canlıların farklı tepkiler vermesinin en uygun açıklaması hangisidir?
- A) Kokunun her canlıda farklı bir kimyasal yapıya dönüşmesi
- B) Tepki basamaklarının sırasının canlılara göre değişmesi
- C) Memelilerin koku uyaranlarını hiç algılayamaması
- D) Uyaranın şiddetinin her canlı için farklı olması
- E) Canlıların yapılarının ve yaşamsal gereksinimlerinin farklı olması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Canlıların yapılarının ve yaşamsal gereksinimlerinin farklı olması
Arı için çiçek bir besin kaynağıdır; insan ve kedinin ise bu kokuya bağlı bir gereksinimi yoktur. Aynı uyarana farklı tepki, canlıların yapı ve gereksinim farkından kaynaklanır. Tepki basamaklarının sırası ise tüm canlılarda aynıdır, bu yüzden fark oradan doğmaz.
Orta
20Bir öğrenci, ışığa doğru yüzen tek hücreli öglenayı, gün boyunca güneşi izleyen genç bir ayçiçeğini ve ayak sesini duyunca kaçan bir serçeyi karşılaştırarak bütün canlılar için geçerli bir genelleme yapmak istiyor. Buna göre; I. Uyaranın algılanması II. Sinyalin iletilip işlenmesi III. Sinir sisteminin bulunması özelliklerinden hangileri tepki veren tüm canlılar için zorunludur?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız III
- C) I ve II
- D) I ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve II
Üç canlıda da uyaran algılanır, sinyal iletilip işlenir ve yanıt oluşur; bu basamaklar tüm canlılar için ortaktır. Sinir sistemi ise yalnızca serçede vardır; öglena ve ayçiçeği sinir sistemi olmadan tepki verdiği için III zorunlu değildir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.