11. Sınıf Biyoloji · Tepki

Harekete Dayalı Tepki

osteosit
havers kanalı
periost
kıkırdak doku
eklem
çizgili kas
düz kas
antagonist kaslar

Kemikler, eklemler ve kaslar hareketi nasıl sağlar?

Hareket, kemiklerin, eklemlerin ve kasların birlikte çalışmasıyla sağlanır; kaslar kemiklere kuvvet uygular, eklemler kemikleri birbirine bağlar. Kemik doku osteosit hücreleri ve osein ara maddesinden oluşur; sert kemikte Havers ve Volkmann kanalları bulunur, süngerimsi kemikteki kırmızı kemik iliği kan hücrelerini üretir. Kemiği saran periost kalınlaşmayı ve onarımı, uzun kemiklerdeki epifiz plağı boyca uzamayı sağlar. Eklemler oynar (diz, omuz), yarı oynar (omurlar arası) ve oynamaz (kafatası) olarak üçe ayrılır; oynar eklemlerde eklem kapsülü ve sinovyal sıvı vardır. İskelet kası çizgili, çok çekirdekli ve istemli; düz kas mekik şekilli ve istemsiz; kalp kası ise dallanmış ve istemsizdir. Kaslar kemiğe tendonla bağlanır ve antagonist çiftler hâlinde çalışır: kol bükülürken bükücü kas kasılır, açıcı kas gevşer. Kaslar itemez, yalnızca çekerek iş yapar; bu nedenle bir hareketi geri almak için karşı yönde çalışan ikinci bir kas gerekir.

Harekete Dayalı Tepki: konu anlatımı ve özeti

Yürümek, koşmak ya da bir çantayı kaldırmak; kemikler, eklemler ve kasların birlikte çalışmasıyla olur. Destek ve hareket sistemi ayrıca organları korur, mineral depolar ve kan hücresi üretir.

Kemik doku, osteosit hücreleri ve osein adlı ara maddeden oluşur. Sert kemikte Havers ve Volkmann kanalları bulunur; süngerimsi kemikte kırmızı kemik iliği kan hücrelerini üretir.
Kemiği saran periost kemiğin kalınlaşmasını ve onarımını sağlar. Uzun kemiklerdeki epifiz plağı boyca uzamayı sağlar ve gelişim bitince kemikleşir.
Kemikler şekline göre uzun (uyluk), kısa (el-ayak bilek), yassı (kafatası, kürek) ve düzensiz (omur) olarak sınıflandırılır.
Kıkırdak doku (kondrosit ve kondrin) kan damarı ve sinir içermez; besinini difüzyonla alır.
Eklemler: Oynar eklemlerde (diz, omuz) eklem kapsülü ve sinovyal sıvı bulunur; omurlar arasındaki eklemler yarı oynar, kafatası kemikleri arasındakiler oynamazdır.
Kas çeşitleri: İskelet kası çizgili, çok çekirdekli ve istemlidir; düz kas mekik şekilli, tek çekirdekli ve istemsizdir; kalp kası çizgili görünümlü, dallanmış ve istemsizdir.
Kaslar kemiğe tendonla bağlanır ve çoğu çift hâlinde zıt çalışır (antagonist kaslar): Kol bükülürken bükücü kas kasılır, açıcı kas gevşer.

Unutma: Kaslar yalnızca çekerek iş yapar, itemez; bu yüzden bir hareketi geri almak için karşı yönde çalışan ikinci bir kasa ihtiyaç vardır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Destek ve hareket sistemini bir vinç gibi düşünebilirsin: Kemikler kollar, eklemler menteşeler, kaslar da halatları çeken motorlardır.

Kemik: Vücuda şekil verir, organları korur ve kasların tutunacağı yeri sağlar.
Eklem: İki kemiğin buluştuğu yerdir; diz ve omuzda olduğu gibi hareketi mümkün kılar.
Kas ve tendon: Kas kemiğe tendonla bağlanır; kasıldığında kısalır ve kemiği kendine doğru çeker.
Zıt çalışan kaslar: Kolu bükerken kolun önündeki pazı kası kasılır, arkasındaki kas gevşer; kolu açarken roller değişir.

Günlük hayattan: Dolu bir şişeyi kaldırırken diğer elinle pazı kasının sertleştiğini hissedebilirsin; kolunu uzatınca bu kas yumuşar.

Sık yapılan hata: "Kemik cansız, taş gibi bir yapıdır." Doğrusu: Kemik canlı bir dokudur; içinde hücreler ve kan damarları vardır, kırıldığında kendini onarır ve kemik iliğinde kan hücreleri üretilir.

Derinleş

Uzun süre yatakta kalan hastalarda ve uzayda aylarca kalan astronotlarda kemik ve kas kaybı görülür. Bunun nedenini kemiklerin ve kasların kullanıldıkça güçlenmesiyle ilişkilendirerek araştır. Gençlik yıllarının kemik sağlığı için neden önemli olduğunu öğren ve kendi haftalık hareket alışkanlıklarını değerlendiren kısa bir plan hazırla. Bu planı uygulamayı zorlaştıran okul ya da çevre koşullarını ve çözüm önerilerini de yaz.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

BİY.11.1.9Harekete dayalı tepkinin oluşmasında iskelet, kas ve eklemlerin eş güdümlü çalışmasıyla ilgili eleştirel düşünebilme
- a) İskelet, kas ve eklemlerin eş güdümlü çalışmasının gerekliliğini sorgular.
- b) İskelet, kas ve eklemlerin eş güdümlü çalışması konusunda akıl yürütür.
- c) İskelet, kas ve eklemlerin eş güdümlü çalışması konusunda akıl yürütmeyle ulaştığı çıkarımları yansıtır.

Bu konuda neler var?

Kemik, Eklem ve Kasların Hareketteki Rolü
Kemik ve Kasların Birlikte Çalışma İlişkisi

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğrenci kemik dokunun mikroskop görüntüsünde, sert ara madde içindeki küçük boşluklara yerleşmiş ve ince uzantılarıyla birbirine bağlanmış hücreler görüyor. Yanındaki kıkırdak örneğinde ise hücrelerin daha yumuşak bir ara madde içinde kümeler hâlinde bulunduğunu not ediyor. Kemik dokudaki bu hücrelere ne ad verilir?
- A) Osteosit
- B) Kondrosit
- C) Eritrosit
- D) Lökosit
- E) Trombosit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Osteosit
Kemik doku, sert ara madde içindeki boşluklara yerleşmiş osteosit hücrelerinden oluşur. Kondrosit kıkırdak hücresidir; iki doku da destek dokusu olduğu için hücre adları sık karıştırılır.
Kolay
2Bir yenidoğanın başında, kafatası kemikleri arasında bıngıldak denen yumuşak bölgeler bulunuyor. Çocuk büyüdükçe bu bölgeler kemikleşiyor ve kafatası kemikleri birbirine girinti çıkıntılarla kenetleniyor. Yetişkindeki kafatası kemiklerinin arasındaki eklemler hangi eklem türündendir?
- A) Oynamaz eklem
- B) Oynar eklem
- C) Yarı oynar eklem
- D) Sinovyal eklem
- E) Menteşe eklem
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Oynamaz eklem
Kenetlenen kafatası kemikleri arasında hareket olmaz; bu eklemler oynamaz eklemdir ve beyni korumaya yöneliktir. Bebeklikte bıngıldakların esnek olması yarı oynar eklemi düşündürebilir; ancak yetişkinde bu esneklik kalmaz.
Kolay
3Futbol maçında topa sert vuran bir oyuncunun topuğunun arkasında ani bir ağrı başlıyor. Hekim, baldır kasını topuk kemiğine bağlayan sağlam ve lifli yapının zorlandığını söylüyor. Kası kemiğe bağlayan bu yapı hangisidir?
- A) Ligament (eklem bağı)
- B) Periost (kemik zarı)
- C) Eklem kapsülü
- D) Kıkırdak doku
- E) Tendon (kiriş)
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tendon (kiriş)
Kaslar kemiğe tendonla bağlanır; topuktaki bu yapı baldır kasının tendonudur. Ligament de sağlam ve liflidir, ancak kası kemiğe değil, eklemde kemiği kemiğe bağlar.
Kolay
4Kan kanseri tedavisi gören bir hastaya, uygun bir vericiden alınan kök hücreler nakledilecek. Hekim, nakledilen hücrelerin kemiklerin süngerimsi kısmına yerleşerek yeni alyuvar, akyuvar ve kan pulcuğu üreteceğini anlatıyor. Nakledilen hücrelerin yerleşeceği yapı hangisidir?
- A) Sarı kemik iliği
- B) Kıkırdak doku
- C) Periost
- D) Kırmızı kemik iliği
- E) Havers kanalı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kırmızı kemik iliği
Kan hücreleri süngerimsi kemikteki kırmızı kemik iliğinde üretilir. Sarı kemik iliği de kemiğin içindedir, ancak çoğunlukla yağ depolar ve yetişkinde kan hücresi üretmez.
Kolay
5Kıkırdak dokuyu oluşturan hücreler ve ara madde hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Kondrosit ve osein
- B) Osteosit ve kondrin
- C) Kondrosit ve kondrin
- D) Miyofibril ve kondrin
- E) Osteosit ve osein
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kondrosit ve kondrin
Kıkırdak doku kondrosit adlı hücrelerden ve kondrin adlı ara maddeden oluşur. Osteosit ve osein kemik dokuya aittir.
Kolay
6Sert kemik dokuda osteonların ortasında yer alan ve içinden sinirlerle kan damarlarının geçtiği kanal hangisidir?
- A) Lakün
- B) Havers kanalı
- C) Omurilik kanalı
- D) Sinaptik boşluk
- E) Eklem boşluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Havers kanalı
Osteonların ortasındaki Havers kanalından sinirler ve kan damarları geçer; osteositler buradan besin ve oksijen alır. Lakün ise osteositlerin yerleştiği küçük boşluklardır.
Kolay
7Kemik dokunun hücreleri arasını dolduran ve organik ile inorganik bileşenler içeren ara maddeye ne ad verilir?
- A) Sinovyal sıvı
- B) Periost
- C) Osein
- D) Osteosit
- E) Kondrin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Osein
Kemik dokunun ara maddesi oseindir. Kondrin kıkırdak dokunun ara maddesi, osteosit ise kemik hücresidir.
Kolay
8Sert kemik doku ile süngerimsi kemik doku karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Sert kemikte gözenekli yapı ve kırmızı kemik iliği bulunur.
- B) Sert kemik, kemiğin en iç kısmında yer alır.
- C) Süngerimsi kemikte Havers kanalı yoktur, kırmızı kemik iliği bulunur.
- D) İki kemik dokusunda da kırmızı kemik iliği bulunmaz.
- E) Süngerimsi kemikte Havers ve Volkmann kanalları bulunur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Süngerimsi kemikte Havers kanalı yoktur, kırmızı kemik iliği bulunur.
Süngerimsi kemik gözeneklidir, Havers ve Volkmann kanalı içermez ve kırmızı kemik iliği barındırır. Sert kemik ise kemiklerin dış kısmındaki sert tabakadır.
Kolay
9Kemik dokuya sertliğini veren, oseinin inorganik kısmında bulunan maddeler hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Kalsiyum ve fosfat gibi mineraller
- B) Aktin ve miyozin iplikleri
- C) Kondrin ve su
- D) Hemoglobin ve glikoz
- E) Kolajen lifler ve proteinler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kalsiyum ve fosfat gibi mineraller
Oseinin inorganik kısmında kalsiyum, fosfat gibi mineraller bulunur ve kemiğe sertlik verir. Kolajen lifler ve proteinler oseinin organik kısmını oluşturur.
Kolay
10Aşağıdakilerden hangisi destek ve hareket sisteminin görevlerinden biri değildir?
- A) Kan hücrelerini üretmek
- B) Mineralleri depolamak
- C) Vücuda şekil vermek
- D) İç organları korumak
- E) Besinleri sindirerek kana geçirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Besinleri sindirerek kana geçirmek
Destek ve hareket sistemi hareketin yanı sıra vücuda şekil verir, organları korur, mineral depolar ve kan hücresi üretir. Besinlerin sindirimi ise sindirim sisteminin görevidir.
Kolay
11Vücutta bir hareketi sağlayan kas ile bu hareketi geri alan kasın oluşturduğu, zıt yönde çalışan kas çiftlerine ne ad verilir?
- A) Kalp kasları
- B) İstemsiz kaslar
- C) Tendonlar
- D) Antagonist kaslar
- E) Düz kaslar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Antagonist kaslar
Zıt yönde çalışan kas çiftlerine antagonist kaslar denir; biri kasılırken diğeri gevşer. Tendon kası kemiğe bağlayan yapıdır, kas çifti değildir.
Kolay
12Omurların arasındaki eklemler hangi eklem çeşidine örnektir?
- A) Oynamaz eklem
- B) Sinovyal eklem
- C) Oynar eklem
- D) Kıkırdaksız eklem
- E) Yarı oynar eklem
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yarı oynar eklem
Omurlar arasındaki eklemler sınırlı hareket sağlayan yarı oynar eklemlerdir. Kafatası kemikleri arasındakiler oynamaz, diz ve omuzdakiler oynar eklemdir.
Kolay
13Kafatası kemikleri ile kaburgaların ortak görevi hangisidir?
- A) Kan hücrelerini sindirmek
- B) İç organları korumak
- C) Uyartıları beyne iletmek
- D) Kasılarak hareket oluşturmak
- E) Hormon salgılamak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İç organları korumak
Kafatası beyni, kaburgalar ise kalp ve akciğerleri koruyarak iç organların korunmasını sağlar. Kasılarak hareket oluşturan yapılar kemikler değil kaslardır.
Kolay
14Diz eklemi hangi eklem çeşidindendir ve hangi yapıları içerir?
- A) Oynar eklem; eklem kapsülü ve sinovyal sıvı içerir.
- B) Yarı oynar eklem; omurlar arasında yer alır.
- C) Oynamaz eklem; kemikleri birbirine kenetlenmiştir.
- D) Oynar eklem; kan damarlı kıkırdakla doludur.
- E) Yarı oynar eklem; sinovyal sıvı içermez.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Oynar eklem; eklem kapsülü ve sinovyal sıvı içerir.
Diz ve omuz gibi oynar eklemlerde eklem kapsülü ve sinovyal sıvı bulunur. Omurlar arasındaki eklemler ise yarı oynar eklemdir.
Kolay
15Aşağıdaki organlardan hangisinin duvarında düz kas bulunur?
- A) Kalp
- B) Uyluk
- C) Baldır
- D) Mide
- E) Üst koldaki pazı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mide
Mide gibi iç organların duvarında istemsiz çalışan düz kas bulunur. Pazı, baldır ve uyluk kasları iskelet kası, kalp ise kalp kasıdır.
Kolay
16Çizgili görünümlü, çok çekirdekli ve istemli olarak çalışan kas çeşidi hangisidir?
- A) İskelet kası
- B) Mide kası
- C) Kalp kası
- D) Bağırsak kası
- E) Düz kas
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İskelet kası
İskelet kası çizgili, çok çekirdekli ve istemlidir. Kalp kası da çizgili görünümlüdür ama dallanmış yapıdadır ve istemsiz çalışır.
Kolay
17Bir öğretmen destek ve hareket sistemini bir spor takımına benzetiyor: “Hareketin gerçekleşmesi için her yapı bir oyuncu gibi kendi görevini yapar. Bu yapılardan biri, oyuncular arasındaki pas bağlantıları gibi, kemikler arasında bağlantı kurarak eş güdümü sağlar.” Öğretmenin pas bağlantılarına benzettiği yapı hangisidir?
- A) Kaslar
- B) Eklemler
- C) Kemik iliği
- D) Periost
- E) Kan damarları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eklemler
Eklemler, kemikler arasında bağlantı kurarak vücudun hareket etmesini sağlar; takım benzetmesinde oyuncular arasındaki pas bağlantıları gibi kemikler arasında eş güdümü sağlayan yapı eklemlerdir. Kaslar kasılıp gevşeyerek kemiklere kuvvet uygular; periost kemiği saran zardır, kemik iliği ise kemiğin içinde yer alır.
Kolay
18Bir öğrenci sert kemik dokunun modelini incelerken osteonların ortasından geçen kanalları birbirine bağlayan kısa yan kanalları fark ediyor. Havers kanallarını birbirine bağlayan bu yan kanallara ne ad verilir?
- A) Lakün
- B) Epifiz plağı
- C) Volkmann kanalları
- D) İlik boşluğu
- E) Sitoplazmik kanalcıklar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Volkmann kanalları
Sert kemik dokuda osteonların ortasında, içinden sinirlerin ve kan damarlarının geçtiği Havers kanalı bulunur. Havers kanalları birbirine kısa yan kanallar olan Volkmann kanallarıyla bağlanır. Lakün osteositlerin yer aldığı boşluk, sitoplazmik kanalcıklar osteositleri birbirine bağlayan uzantılar, epifiz plağı uzun kemiklerdeki büyüme bölgesi, ilik boşluğu ise uzun kemiğin orta kısmındaki boşluktur.
Orta
19Bir çocuk doktoru, 12 yaşındaki bir çocuğun el bileği röntgeninde uzun kemiklerin uçlarına yakın ince ve açık renkli bir çizgi görüyor ve çocuğun boyunun daha uzayacağını söylüyor. 25 yaşındaki bir yetişkinin röntgeninde ise bu çizgi görülmüyor. Boyca uzamayı sağlayan bu yapı hangisidir?
- A) Periost
- B) Havers kanalı
- C) Volkmann kanalı
- D) Sarı kemik iliği
- E) Epifiz plağı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Epifiz plağı
Uzun kemiklerin uçlarına yakın kıkırdaktan oluşan epifiz plağı boyca uzamayı sağlar; gelişim bitince kemikleşir ve röntgende görünmez olur. Periost da kemiğin büyümesinde görev alır, ancak enine kalınlaşmayı sağlar.
Orta
20Kolu kırılan bir çocuğun kemiği alçıda birkaç hafta içinde kaynıyor. Hekim, kemiği dıştan saran ince ve damarca zengin zarın kırık bölgesinde yeni kemik hücreleri oluşturduğunu, bu zarın kemiğin enine kalınlaşmasında da görev yaptığını anlatıyor. Sözü edilen yapı hangisidir?
- A) Epifiz plağı
- B) Eklem kapsülü
- C) Periost (kemik zarı)
- D) Kırmızı kemik iliği
- E) Eklem kıkırdağı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Periost (kemik zarı)
Periost kemiği dıştan saran zardır; kemiğin enine kalınlaşmasını ve kırıkların onarımını sağlar. Epifiz plağı da kemik büyümesiyle ilgilidir, ancak kemiğin içinde yer alır ve boyca uzamayı sağlar.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.