11. Sınıf Biyoloji · Tepki
Bitkilerdeki Tepki Mekanizmaları
- tropizma
- nasti
- fototropizma
- geotropizma
- hidrotropizma
- kemotropizma
- haptotropizma
- turgor basıncı
Bitkilerde tropizma ile nasti arasındaki fark nedir?
Tropizma uyaranın yönüne bağlı olarak gerçekleşen yönelme hareketi, nasti ise uyaranın yönünden bağımsız gerçekleşen ırganım hareketidir. Kökleriyle toprağa bağlı bitkiler yer değiştiremediği için organlarını belli yönlere büyüterek ya da hareket ettirerek çevreye uyum sağlar. Tropizma hormonlarla kontrol edilir; uyarana doğruysa pozitif, tersineyse negatif adını alır. Fototropizmada gövde ışığa doğru, kök ışıktan uzağa yönelir; geotropizmada kök yer çekimi yönünde, gövde tersine büyür. Hidrotropizma köklerin suya, kemotropizma gübre gibi yararlı maddelere yönelmesidir; asma ve sarmaşığın desteğe sarılması haptotropizmadır. Köklerin suya yönelimi yer çekimine yöneliminden daha güçlüdür. Nasti genellikle ani turgor değişimiyle olur, bu yüzden pozitif ya da negatif diye ayrılmaz; akşamsefası çiçeklerinin az ışıkta açılıp çok ışıkta kapanması fotonastiye örnektir. Uyaranın yönü değiştiğinde tepkinin yönü de değişiyorsa hareket tropizmadır.
Bitkilerdeki Tepki Mekanizmaları: konu anlatımı ve özeti
Bitkiler kökleriyle toprağa bağlı oldukları için yer değiştiremez; bunun yerine organlarını belli yönlere büyüterek ya da hareket ettirerek çevreye uyum sağlar. Bu konu, bitki hareketlerinin tropizma ve nasti olarak nasıl ayrıldığını anlatır.
- Tropizma (yönelim): Uyaranın yönüne bağlı harekettir ve hormonlarla kontrol edilir. Uyarana doğruysa pozitif (+), tersineyse negatif (-) tropizma adını alır.
- Fototropizma: Gövde ve yapraklar ışığa doğru (+), kökler ışıktan uzağa (-) yönelir.
- Geotropizma: Kök yer çekimi yönünde (+), gövde ve sürgün yer çekiminin tersine (-) büyür.
- Hidrotropizma köklerin suya, kemotropizma ise gübre gibi yararlı maddelere (+) yönelmesi ya da kireç ve tuzdan (-) kaçmasıdır. Köklerin suya yönelimi yer çekimine yöneliminden daha güçlüdür.
- Haptotropizma: Asma ve sarmaşık gibi bitkilerin dokundukları desteğe sarılmasıdır.
- Nasti (ırganım): Uyaranın yönünden bağımsız harekettir; genellikle ani turgor değişimiyle olur, bu yüzden pozitif ya da negatif diye ayrılmaz.
- Nasti; ışık (fotonasti), dokunma ve sarsıntı, sıcaklık gibi uyaranlarla gerçekleşir. Akşamsefası çiçeklerinin az ışıkta açılıp çok ışıkta kapanması fotonastiye örnektir.
Unutma: Bir hareketin tropizma mı nasti mi olduğunu anlamak için uyaranın yönü değiştiğinde tepkinin yönünün de değişip değişmediğine bak; değişiyorsa tropizmadır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Tropizma ile nastiyi ayırmak için tek bir soru sor: Uyaranın yönü değişirse tepkinin yönü de değişir mi?
- Tropizma: Evet, değişir. Bitki uyarana doğru (pozitif) ya da ondan uzağa (negatif) büyür. Gövdenin ışığa eğilmesi böyledir.
- Nasti: Hayır, değişmez. Uyaran nereden gelirse gelsin tepki aynıdır. Küstüm otunun yaprağına hangi yönden dokunursan dokun yaprakçıklar kapanır.
- Hız farkı: Tropizma büyümeyle olduğu için yavaştır; nasti çoğunlukla ani turgor değişimiyle olduğu için hızlıdır.
Günlük hayattan: Pencere önündeki çiçeğin saksısını ara sıra çevirmezsen gövdesi hep pencereye doğru eğilir. Bu, ışığın yönüne bağlı bir tropizmadır.
Sık yapılan hata: "Kökün her zaman dümdüz aşağı büyümesinin tek nedeni sudur." Doğrusu: Kökün aşağı büyümesi yer çekimine yönelimdir (pozitif geotropizma); su başka bir yöndeyse kök suya doğru da yönelebilir.
Derinleş
Uzay istasyonlarında yapılan bitki yetiştirme deneyleri, yer çekiminin neredeyse hissedilmediği ortamda köklerin ve gövdenin nasıl büyüdüğünü inceliyor. Böyle bir ortamda bir fidenin kökü ve gövdesi hangi uyaranlara göre yön bulabilir? Işık, su ve dokunma uyaranlarını kullanarak bir deney düzeneği tasarla ve bu bilginin uzayda ya da dikey tarımda besin üretimine nasıl katkı sağlayabileceğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.11.1.3Bitkilerdeki tepki mekanizmalarını sınıflandırabilme
- a) Bitkilerdeki tepki mekanizmalarını ayrıştırmak için hareketin niteliklerini belirler.
- b) Bitkilerin oluşturduğu tepkileri uyaranın yönüne bağlı olanlar ve uyaranın yönüne bağlı olmayanlar olarak ayrıştırır.
- c) Bitkilerde tepki mekanizmalarını uyaranın yönüne bağlı olanlar ve uyaranın yönüne bağlı olmayanlar şeklinde gruplandırır.
- ç) Uyaranın yönüne bağlı olan ve uyaranın yönüne bağlı olmayan şeklinde gruplandırdığı tepki çeşitlerini adlandırarak bilimdeki karşılıklarıyla kıyaslar.
Bu konuda neler var?
- Bitkilerde Tropizma ve Nasti Hareketleri
- Tropizma (Yönelim) Hareketleri
- Nasti (Irganım, İrkilme) Hareketleri
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bahçe çitinin yanına ekilen fasulye fidelerinin ince dal uçları, çitin tellerine değdikleri tarafa doğru kıvrılıp tellere sarılıyor. Tellere değmeyen dal uçlarında ise böyle bir kıvrılma görülmüyor. Bu hareket hangisine örnektir?
- A) Kemotropizma
- B) Hidrotropizma
- C) Haptotropizma
- D) Fotonasti
- E) Sismonasti
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Haptotropizma
Dal ucu dokunduğu desteğin bulunduğu yöne kıvrıldığı için tepki uyaranın yönüne bağlıdır; dokunmaya yönelme haptotropizmadır. Sismonasti de dokunmayla ilgilidir ama küstüm otundaki gibi yönden bağımsız bir harekettir.
Kolay
2Akşamları yapraklarını katlayıp sabah yeniden açan bir baklagil bitkisinde, yaprak sapının dibindeki şişkin yapının hücreleri inceleniyor. Akşam bu hücrelerin bir bölümünün hacmi küçülüyor, sabah yeniden büyüyor; bu sürede gövdede ölçülebilir bir uzama olmuyor. Bu tür nasti hareketleri genellikle hangisiyle gerçekleşir?
- A) Oksinin gövdenin bir yanında birikmesi
- B) Hücrelere su giriş çıkışıyla oluşan turgor değişimi
- C) Hücre bölünmesinin bir yanda hızlanması
- D) Hücrelerin yer çekimi yönünde uzaması
- E) Etilenin yaprak sapında birikmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hücrelere su giriş çıkışıyla oluşan turgor değişimi
Hücre hacminin gün içinde küçülüp büyümesi, su kaybı ve kazancıyla turgor basıncının değiştiğini gösterir; nastilerin çoğu böyle gerçekleşir. Oksinin bir yanda birikmesi ise tropizmalarda görülen ve büyümeye dayalı bir mekanizmadır.
Kolay
3Pencere önündeki fesleğen saksısını her hafta yarım tur çeviren Duru, gövdenin her seferinde birkaç gün içinde yeniden ışığın geldiği yöne eğildiğini görüyor. Saksıyı hiç çevirmeyen kardeşinin fesleğeni ise hep aynı yöne eğik büyüyor. Fesleğende gözlenen bu hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Nasti (irkilme)
- B) Taksi (göçüm)
- C) Tropizma (yönelme)
- D) Dormansi (uyku)
- E) Plazmoliz (büzülme)
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tropizma (yönelme)
Gövde her seferinde ışığın geldiği yöne eğildiğine göre tepkinin yönü uyaranın yönüne bağlıdır; bu yönelme yani tropizmadır. Nasti de bir bitki hareketidir ama yönü uyaranın geldiği yöne bağlı değildir. Taksi ise yer değiştiren canlılarda görülür.
Kolay
4Bir öğrenci ıslak pamuk üzerinde çimlendirdiği fasulye tohumlarını farklı konumlarda bir kavanozun çeperine yerleştiriyor. Tohumlar baş aşağı ya da yan yatmış olsa da çıkan köklerin hepsi birkaç gün içinde kıvrılarak aşağıya doğru büyüyor. Köklerde gözlenen bu hareket hangisidir?
- A) Negatif geotropizma
- B) Pozitif geotropizma
- C) Pozitif fototropizma
- D) Haptotropizma
- E) Geonasti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pozitif geotropizma
Kökler tohumun konumu ne olursa olsun yer çekimi yönünde, yani uyarana doğru büyümüştür; bu pozitif geotropizmadır. Negatif geotropizma gövdeye özgüdür ve yer çekiminin tersine büyümeyi anlatır.
Kolay
5Bitkilerde uyaranın geldiği yöne bağlı olarak gerçekleşen hareketlere ne ad verilir?
- A) Dormansi
- B) Fotonasti
- C) Tropizma
- D) Terleme
- E) Nasti
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tropizma
Uyaranın yönüne bağlı hareketlere tropizma (yönelim) denir. Nasti ise uyaranın yönünden bağımsız gerçekleşen harekettir.
Kolay
6Bazı bitki hareketlerinde uyaran hangi taraftan gelirse gelsin tepkinin yönü değişmez. Bu tür hareketler genellikle hangi olayla gerçekleşir?
- A) Sinir uyarılarının iletilmesiyle
- B) Hücrelerde ani turgor değişimiyle
- C) Gövdenin ışığa doğru uzamasıyla
- D) Kas hücrelerinin kasılmasıyla
- E) Kökün yer çekimine yönelmesiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hücrelerde ani turgor değişimiyle
Uyaranın yönünden bağımsız hareketler nastidir ve genellikle hücrelerdeki ani turgor değişimiyle olur. Bitkilerde kas ve sinir hücresi bulunmaz.
Kolay
7Bir tropizma hareketinin pozitif ya da negatif olarak adlandırılmasında hangi ölçüt kullanılır?
- A) Hareketi kökün mü gövdenin mi yaptığı
- B) Uyaranın şiddetinin az mı çok mu olduğu
- C) Hareketin hızlı mı yavaş mı olduğu
- D) Hareketin gündüz mü gece mi olduğu
- E) Hareketin uyarana doğru mu tersine mi olduğu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hareketin uyarana doğru mu tersine mi olduğu
Tropizma uyarana doğruysa pozitif, uyaranın tersineyse negatif olarak adlandırılır. Hareketi yapan organ ölçüt değildir; gövde de kök de pozitif ya da negatif tropizma gösterebilir.
Kolay
8Bitkilerin tropizma ve nasti gibi hareketlerle çevresine uyum sağlamasının temel nedeni hangisidir?
- A) Bütün hücrelerinin kas hücresi gibi kasılabilmesi
- B) Kökleriyle toprağa bağlı oldukları için yer değiştirememeleri
- C) Hormon üretememeleri
- D) Yalnızca gece uyaranlara tepki verebilmeleri
- E) Sinir sistemlerinin çok gelişmiş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kökleriyle toprağa bağlı oldukları için yer değiştirememeleri
Bitkiler toprağa bağlı yaşadıkları için yer değiştiremez; bu yüzden organlarını yönlendirerek ya da hareket ettirerek çevreden yararlanır. Bitkilerde sinir sistemi bulunmaz.
Kolay
9Toprağın birkaç santimetre altında çimlenen bir tohumun sürgünü, karanlıkta bile yukarı doğru büyüyerek toprak yüzeyine çıkıyor. Sürgünün bu hareketi hangisidir?
- A) Fotonasti
- B) Pozitif geotropizma
- C) Negatif geotropizma
- D) Haptotropizma
- E) Pozitif fototropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Negatif geotropizma
Sürgünün yer çekiminin tersine, yukarı doğru büyümesi negatif geotropizmadır. Ortam karanlık olduğu için bu hareket ışığa yönelmeyle açıklanamaz.
Kolay
10Işığın uyarısıyla oluşan ve ışığın geldiği yöne bağlı olmayan bitki hareketine ne ad verilir?
- A) Pozitif fototropizma
- B) Kemotropizma
- C) Haptotropizma
- D) Fotonasti
- E) Negatif fototropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fotonasti
Uyaranı ışık olan ve yönüne bağlı olmayan hareket fotonastidir. Fototropizma da ışıkla olur ancak ışığın yönüne bağlıdır.
Kolay
11Deniz kıyısındaki tuzlu topraklarda yetişen bir bitkinin köklerinin, tuz oranının yüksek olduğu bölgeden uzaklaşarak büyüdüğü görülüyor. Bu hareket hangisidir?
- A) Pozitif kemotropizma
- B) Negatif hidrotropizma
- C) Negatif geotropizma
- D) Fotonasti
- E) Negatif kemotropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Negatif kemotropizma
Köklerin aşırı tuz gibi zararlı kimyasallardan uzaklaşması negatif kemotropizmadır. Uyaran su değil kimyasal madde olduğu için hidrotropizma değildir.
Kolay
12Saydam bir kavanozda yetiştirilen bir fidenin köklerinin, kavanozun yalnızca bir yanından verilen ışıktan uzaklaşarak büyüdüğü görülüyor. Köklerin bu hareketi hangisidir?
- A) Fotonasti
- B) Negatif geotropizma
- C) Pozitif fototropizma
- D) Negatif fototropizma
- E) Pozitif kemotropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Negatif fototropizma
Kökün ışığın tersi yönde büyümesi negatif fototropizmadır. Uyarana doğru olsaydı pozitif fototropizma olurdu.
Kolay
13Aşağıdakilerden hangisi nasti hareketlerine yol açan uyaranlardan biri değildir?
- A) Yer çekimi
- B) Işık
- C) Sıcaklık
- D) Sarsıntı
- E) Dokunma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yer çekimi
Nasti hareketleri ışık, dokunma, sarsıntı ve sıcaklıkla gerçekleşir. Yer çekimi ise yönü belli bir uyaran olarak geotropizmaya yol açar.
Kolay
14Sık ağaçlı bir ormanda gölgede kalan genç bir fidan, gövdesini ağaçların arasındaki açıklıktan gelen ışığa doğru büyütüyor. Fidanın bu hareketi hangisidir?
- A) Fotonasti
- B) Pozitif geotropizma
- C) Negatif fototropizma
- D) Pozitif fototropizma
- E) Pozitif hidrotropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Pozitif fototropizma
Gövdenin ışığa doğru yönelmesi pozitif fototropizmadır. Fotonastide ise hareket ışığın geldiği yöne bağlı değildir.
Kolay
15Asma ve sarmaşık gibi tırmanıcı bitkilerde görülen haptotropizma hareketine yol açan uyaran hangisidir?
- A) Dokunma
- B) Işık
- C) Su
- D) Kimyasal madde
- E) Yer çekimi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dokunma
Haptotropizma, dokunma uyaranıyla bitkinin değdiği desteğe yönelip sarılmasıdır. Işığa yönelme ise fototropizmadır.
Kolay
16Bir bitkinin köklerinin, toprağın bir bölümüne karıştırılan gübreye doğru yöneldiği gözleniyor. Bu hareket hangisidir?
- A) Haptotropizma
- B) Pozitif kemotropizma
- C) Negatif kemotropizma
- D) Pozitif hidrotropizma
- E) Pozitif geotropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pozitif kemotropizma
Köklerin gübre gibi yararlı kimyasal maddelere doğru yönelmesi pozitif kemotropizmadır. Negatif kemotropizma ise kireç ve tuz gibi maddelerden uzaklaşmadır.
Kolay
17Bir bahçe dergisinde “Söğüt ağacının kökleri pozitif hidrotropizma gösterir.” cümlesini okuyan Elif, bu bilginin ne anlama geldiğini arkadaşına açıklamak istiyor. Elif'in açıklaması aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?
- A) Söğüdün kökleri ışığın geldiği yönden uzaklaşarak büyür.
- B) Söğüdün kökleri yer çekimi yönünde, aşağı doğru büyür.
- C) Söğüdün kökleri su bulunan bölgeden uzaklaşarak büyür.
- D) Söğüdün kökleri su bulunan bölgeye doğru yönelerek büyür.
- E) Söğüdün kökleri dokunduğu cisimlerin çevresine sarılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Söğüdün kökleri su bulunan bölgeye doğru yönelerek büyür.
Hidrotropizma suyun etkisiyle görülen yönelim hareketidir; yönelim uyarana doğruysa pozitif, uyaranın tersi yöndeyse negatif olarak adlandırılır. Bu nedenle pozitif hidrotropizma, köklerin suya doğru yönelerek büyümesi demektir. Işıktan uzaklaşma negatif fototropizma, yer çekimi yönünde büyüme pozitif geotropizma, desteğe sarılma ise haptotropizmadır.
Kolay
18Bir öğrenci bitkilerde gözlediği yönelim hareketlerini, uyarana doğru olanlar (pozitif) ve uyaranın tersi yönde olanlar (negatif) diye iki sütuna ayırıyor. Aşağıdaki hareketlerden hangisi “pozitif” sütununa yazılmalıdır?
- A) Kökün, yandan verilen ışığın tersi yöne doğru büyümesi
- B) Gövdenin, yer çekiminin tersi yöne doğru büyümesi
- C) Kökün, toprağın kireçli bölümünden uzaklaşarak büyümesi
- D) Kökün, toprağın aşırı tuzlu bölümünden uzaklaşarak büyümesi
- E) Kökün, toprağın gübre bulunan bölümüne doğru büyümesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kökün, toprağın gübre bulunan bölümüne doğru büyümesi
Kökün gübre gibi yararlı bileşiklere doğru yönelmesi uyarana doğru bir harekettir, yani pozitif kemotropizmadır. Kökün ışıktan kaçması negatif fototropizma, gövdenin yer çekiminin tersine büyümesi negatif geotropizma, kökün kireçten ve aşırı tuzdan uzaklaşması ise negatif kemotropizmadır.
Orta
19Biyoloji öğretmeni sınıfa üç kısa video izletiyor: I. Tozlaşmadan sonra polen tüpünün dişicik borusunda yumurtacığa doğru uzaması II. Küstüm otunun dokunulunca yaprakçıklarını kapatması III. Genç ayçiçeği gövdesinin ışık aldığı yöne doğru büyümesi Bu videolardaki hareketlerden hangileri tropizmadır?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız II
- C) I ve II
- D) I ve III
- E) II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: D) I ve III
Polen tüpü yumurtacıktan gelen kimyasallara doğru uzar (kemotropizma), ayçiçeği gövdesi ışığa doğru büyür (fototropizma); ikisinde de yön uyarana bağlıdır. Küstüm otunun kapanması hangi yönden dokunulursa dokunulsun aynı olduğu için nastidir.
Orta
20Akşamsefası çiçekleri güneşli öğleden sonralarda kapalı duruyor, gün batımına doğru ışık azalınca açılıyor. Kapalı ve bulutlu bir günde çiçeklerin daha erken açıldığı gözleniyor; açılma, çiçeğin hangi yöne baktığından etkilenmiyor. Bu hareket hangisine örnektir?
- A) Pozitif fototropizma
- B) Negatif fototropizma
- C) Fotonasti
- D) Haptotropizma
- E) Kemotropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fotonasti
Çiçeklerin açılması ışık şiddetindeki azalmaya bağlıdır ve çiçeğin baktığı yönden etkilenmez; yönden bağımsız, ışığa bağlı hareket fotonastidir. Fototropizmada ise organ ışığın geldiği yöne doğru ya da tersine büyür.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.