11. Sınıf Biyoloji · Tepki

Bitkisel Hormonların Etkileri

oksin
sitokinin
giberellin
absisik asit
etilen
dormansi
bitki gelişim düzenleyicileri

Bitkisel hormonlar nelerdir ve ne işe yarar?

Bitkisel hormonlar, bitkinin büyümesini, çiçeklenmesini, meyve olgunlaşmasını ve strese dayanmasını düzenleyen kimyasal habercilerdir. Başlıcaları oksin, sitokinin, giberellin, absisik asit ve etilendir. Sürgün ve kök uçları, tomurcuklar, tohumlar, meyveler ve genç yapraklarda üretilir, iletim demetleri ya da difüzyonla taşınır. Oksin hücre uzamasını sağlar, yan tomurcukları baskılar ve çelik köklendirmeyi teşvik eder. Sitokinin hücre bölünmesini uyarır, dallanmayı artırır ve yaprakların yaşlanmasını geciktirir. Giberellin gövdeyi uzatır, tohum uykusunu (dormansi) kaldırıp çimlenmeyi başlatır; çekirdeksiz üzümde tane iriliği için kullanılır. Absisik asit kuraklıkta stomaları kapatan stres hormonudur. Gaz hâlindeki etilen meyveyi olgunlaştırır; bu yüzden çürük bir elma yanındaki elmaların olgunlaşmasını hızlandırır. Tarımda bitki gelişim düzenleyicileri verimi artırır ama aşırı dozu sağlığa zarar verebilir. Uykuyu sürdüren hormon absisik asit, uykuyu kaldıran ise giberellindir.

Bitkisel Hormonların Etkileri: konu anlatımı ve özeti

Bitkiler büyümek, çiçek açmak, meyve olgunlaştırmak ya da kuraklığa dayanmak için hücreleri arasında kimyasal mesajlaşmaya ihtiyaç duyar. Bu mesajları taşıyan bitkisel hormonlar hem bitkinin yaşamı hem de tarım için çok önemlidir.

Bitkisel hormonlar sürgün ve kök uçları, tomurcuklar, tohumlar, meyveler ve genç yapraklarda üretilir; iletim demetleri ya da difüzyonla taşınır.
Oksin: Hücre uzamasını sağlar, yan tomurcukları baskılar (uç baskınlığı), ışığa yönelmeyi yönetir, yan kök oluşumunu ve çelik köklendirmeyi teşvik eder.
Sitokinin: Hücre bölünmesini (sitokinez) uyarır, yan tomurcukları geliştirerek dallanmayı artırır, yaprak ve çiçeklerin yaşlanmasını geciktirir.
Giberellin: Gövde boyunu uzatır, tohum uykusunu (dormansi) kaldırıp çimlenmeyi başlatır; eksikliğinde bitki cüce kalır, çekirdeksiz üzümde tane iriliği için kullanılır.
Absisik asit (ABA): Stres hormonudur; kuraklıkta stomaları kapatır, tomurcuk ve tohumu uykuda tutar, genellikle büyümeyi engeller.
Etilen: Gaz hâlindeki hormondur; meyveyi olgunlaştırır, yumuşatır ve tatlandırır. Difüzyonla yayıldığı için çürük bir elma yanındaki elmaların da olgunlaşmasını hızlandırır.
Tarımda bitki gelişim düzenleyicileri verimi artırmak ve depolamayı yönetmek için kullanılır; aşırı dozda kullanım insan sağlığına ve ekosisteme zarar verebilir.

Unutma: Büyümeyi engelleyen ve uykuyu sürdüren hormon absisik asittir, uykuyu kaldırıp çimlenmeyi başlatan ise giberellindir; bu ikisi sınavda sık karıştırılır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bitkisel hormonları bir şantiyedeki ustalar gibi düşünebilirsin; her birinin bir uzmanlık alanı vardır.

Oksin: Hücreleri uzatır, gövdenin ışığa eğilmesini yönetir.
Giberellin: Gövdeyi boyca uzatır, tohumu uykudan uyandırır.
Sitokinin: Hücre bölünmesini artırır, yaprakların yaşlanmasını geciktirir.
Absisik asit: Zor koşullarda frene basar; kuraklıkta stomaları kapatır.
Etilen: Gaz hâlindedir, meyveyi olgunlaştırır.

Günlük hayattan: Ham bir kiviyi olgun bir muzla aynı kese kâğıdına koyarsan daha çabuk olgunlaşır; muzun yaydığı etilen gazı yanındaki meyveyi de etkiler.

Sık yapılan hata: "Her hormon yalnızca tek bir iş yapar." Doğrusu: Aynı hormonun bitkinin farklı bölümlerinde farklı etkileri olabilir ve hormonlar çoğu zaman birlikte çalışır; sonucu tek bir hormon değil hormonların dengesi belirler.

Derinleş

Tarımda bitki gelişim düzenleyicileri verimi artırmak için kullanılır, ama yanlış ya da aşırı kullanımı tartışma konusudur. Seracılıkta kullanılan bir uygulamayı (örneğin meyve olgunlaşmasını hızlandıran bir yöntemi) araştır. Bir üreticinin, bir tüketicinin ve bir ziraat mühendisinin bu uygulamaya bakışını karşılaştıran kısa bir rol tartışması hazırla. Hangi bilgilerin ürün etiketiyle tüketiciye duyurulması gerektiğine dair bir öneri yaz.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

BİY.11.1.2Bitkisel hormonların etkileri hakkında akıl yürütebilme
- a) Bitkisel hormonların etkilerini deney yaparak gözlemler.
- b) Bitkisel hormonların etkilerini tespit eder.
- c) Bitkisel hormonların etkilerinin benzerlikleri üzerinden çıkarım yapar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir laboratuvarda tütün dokusundan alınan hücreler besin ortamında çoğaltılıyor. Ortama yalnızca oksin eklenen kaplarda hücreler büyüyor ama pek bölünmüyor; oksine ek olarak ikinci bir hormon eklenen kaplarda hücre sayısı hızla artıyor. İkinci hormon büyük olasılıkla hangisidir?
- A) Absisik asit
- B) Etilen
- C) Giberellin
- D) Daha yüksek derişimde oksin
- E) Sitokinin
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sitokinin
Sitokinin hücre bölünmesini (sitokinezi) uyarır ve adını da bu olaydan alır; oksinle birlikte doku kültüründe hücre sayısını artırır. Oksinin derişimini artırmak hücrelerin büyümesini etkiler ama bölünmeyi sağlayan eksik hormonun yerini tutmaz.
Kolay
2Bir tarım araştırmasında cüce boylu bezelye fidelerinin bir grubuna bir hormon püskürtülüyor, diğer gruba yalnızca su veriliyor. Üç hafta sonra hormon uygulanan fideler normal boylu bezelyelerle aynı boya ulaşırken su verilenler kısa kalıyor. Püskürtülen hormon hangisidir?
- A) Absisik asit
- B) Sitokinin
- C) Etilen
- D) Oksin
- E) Giberellin
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Giberellin
Giberellin gövde boğum aralarını uzatır; cüce bitkilerin çoğunda bu hormonun üretimi yetersizdir ve dışarıdan verilince bitki normal boya ulaşır. Oksin de hücre uzamasını sağlar; ancak cüce bitkileri normal boya ulaştıran klasik etki giberelline aittir.
Kolay
3Bir manav, kapalı bir kasadaki tek bir aşırı olgun elmanın birkaç gün içinde çevresindeki elmaların da hızla olgunlaşmasına yol açtığını fark ediyor. Elmaların birbirine değmediği bölmeli kasalarda da aynı durum gözleniyor. Bu gözlem en çok hangi bitkisel hormonun etkisiyle açıklanır?
- A) Oksin
- B) Sitokinin
- C) Giberellin
- D) Absisik asit
- E) Etilen
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Etilen
Etilen gaz hâlindeki bitkisel hormondur; olgun meyveden yayılıp kapalı ortamda birikir ve birbirine değmeyen meyveleri de olgunlaştırır. Absisik asit de yaşlanmayla ilişkilendirilse de gaz değildir ve meyveden meyveye hava yoluyla geçemez.
Kolay
4Soğuk iklimde yetişen bir elma ağacının tomurcukları sonbaharda oluşuyor ama kış boyunca, havanın ılıdığı birkaç günde bile açılmıyor. Araştırmacılar bu tomurcuklarda bir hormonun sonbaharda arttığını, ilkbahara doğru azaldığını ölçüyor. Tomurcukları kış boyunca uykuda tutan bu hormon hangisidir?
- A) Giberellin
- B) Sitokinin
- C) Oksin
- D) Etilen
- E) Absisik asit
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Absisik asit
Absisik asit tomurcuk ve tohumları uyku (dormansi) hâlinde tutar; ilkbaharda azalınca tomurcuklar açılabilir. Giberellin ise uykuyu kaldıran hormondur; sonbaharda artıp uykuyu sürdüren hormon olarak düşünülmesi tam tersi bir yanılgıdır.
Kolay
5Bitkisel hormonların üretildiği yerlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca çiçeklerde üretilip meyvelerde depolanır.
- B) Yalnızca olgun yapraklarda fotosentezle birlikte üretilir.
- C) Bitkiye dışarıdan, yalnızca topraktan alınarak kazandırılır.
- D) Yalnızca köklerde üretilip oradan yapraklara gönderilir.
- E) Kök ve gövde uçları, tomurcuklar, tohumlar ve genç yapraklarda üretilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kök ve gövde uçları, tomurcuklar, tohumlar ve genç yapraklarda üretilir.
Bitkisel hormonlar aktif büyüyen kök ve gövde uçlarında, tomurcuklarda, tohumlarda, meyvelerde ve genç yapraklarda üretilir. Üretim tek bir organla sınırlı olmadığından yalnız köklerde üretildiği söylenemez.
Kolay
6Bir bitkinin gövde ucunda üretilen hormon, birkaç gün içinde gövdenin alt bölümlerine ulaşıp etkisini gösteriyor. Bitkisel hormonlar bitki içinde nasıl taşınır?
- A) Sinir hücreleri boyunca iletilerek
- B) Kan damarlarıyla kalbin pompalaması sonucu
- C) İletim demetleriyle ya da difüzyonla
- D) Lenf sıvısı ve kan dolaşımıyla
- E) Yalnızca topraktaki suyla
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İletim demetleriyle ya da difüzyonla
Bitkisel hormonlar iletim demetleriyle veya difüzyonla taşınır. Kan damarı ve sinir hücresi bitkilerde bulunmayan, hayvanlara özgü yapılardır.
Kolay
7Bir bitkinin genç dokularında hücre bölünmesinin, yani sitokinezin hızlandığı gözleniyor. Bu olayı doğrudan uyaran hormon hangisidir?
- A) Etilen
- B) Sitokinin
- C) Absisik asit
- D) Giberellin
- E) Oksin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sitokinin
Sitokinin hücre bölünmesini (sitokinez) uyaran hormondur; adı da bu işlevden gelir. Oksin ise daha çok hücrelerin uzamasını sağlar.
Kolay
8Aşağıdaki hormon–etki eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- A) Absisik asit – tohum uykusunun kaldırılması
- B) Giberellin – gövde boyunun uzaması
- C) Oksin – kuraklıkta stomaların kapatılması
- D) Etilen – yaprak yaşlanmasının geciktirilmesi
- E) Sitokinin – meyvenin yumuşaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Giberellin – gövde boyunun uzaması
Giberellin gövde boyunu uzatır. Tohum uykusunu kaldıran giberellin, sürdüren ise absisik asittir; bu yüzden absisik asit eşleştirmesi yanlıştır.
Kolay
9Bitki gelişim düzenleyicilerinin tarımda bilinçsiz ve aşırı dozda kullanılmasının olası sonucu hangisidir?
- A) Meyvelerin daha uzun süre bozulmadan kalması
- B) Toprağın su tutma kapasitesinin artması
- C) Ürün veriminin her koşulda kalıcı olarak artması
- D) İnsan sağlığına ve ekosisteme zarar verebilmesi
- E) Bitkilerin zararlılara tamamen dayanıklı olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İnsan sağlığına ve ekosisteme zarar verebilmesi
Gelişim düzenleyiciler verimi artırmak için kullanılır, ancak aşırı dozda insan sağlığına ve ekosisteme zarar verebilir. Verimin her koşulda kalıcı olarak artacağı düşüncesi bilinçsiz kullanımın yol açtığı bir yanılgıdır.
Kolay
10Bitkilerde “stres hormonu” olarak bilinen ve genellikle büyümeyi engelleyen hormon hangisidir?
- A) Absisik asit
- B) Giberellin
- C) Etilen
- D) Sitokinin
- E) Oksin
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Absisik asit
Absisik asit stres hormonudur; kuraklıkta stomaları kapatır, tohum ve tomurcuğu uykuda tutar ve genellikle büyümeyi engeller. Giberellin ise tam tersine uykuyu kaldırıp büyümeyi destekler.
Kolay
11Bir fidanın kök sisteminde yan köklerin sayısının arttığı gözleniyor. Yan kök oluşumunu teşvik eden hormon hangisidir?
- A) Etilen
- B) Oksin
- C) Absisik asit
- D) Sitokinin
- E) Giberellin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Oksin
Oksin yan kök oluşumunu ve çeliklerin köklenmesini teşvik eder. Sitokinin ise gövdedeki yan tomurcukları geliştirerek dallanmayı artırır.
Kolay
12Gövde ucundaki hücrelerin boyca uzamasını sağlayan ve bitkinin ışığa yönelmesini yöneten hormon hangisidir?
- A) Absisik asit
- B) Oksin
- C) Etilen
- D) Giberellin
- E) Sitokinin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Oksin
Oksin hücre uzamasını sağlar ve ışığa yönelmeyi yönetir. Giberellin de gövde boyunu uzatır ama ışığa yönelmeyi yöneten hormon oksindir.
Kolay
13Bitkisel hormonlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- A) Yalnızca üretildikleri dokuda etki gösterirler.
- B) Hücre bölünmesi, uzaması ve farklılaşmasını etkilerler.
- C) İletim demetleriyle ya da difüzyonla taşınabilirler.
- D) Bitkinin çevresel uyaranlara tepki vermesini sağlarlar.
- E) Düşük miktarlarda üretilip etki gösterirler.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yalnızca üretildikleri dokuda etki gösterirler.
Bitkisel hormonların bir kısmı üretildiği dokuda, bir kısmı ise taşındığı doku ve organda etki gösterir. Hormonların düşük derişimde etkili olması doğru bir bilgidir.
Kolay
14Dalında yeşil olan domateslerin zamanla kızardığı, yumuşadığı ve tatlandığı görülüyor. Meyvedeki bu değişimlerden sorumlu hormon hangisidir?
- A) Oksin
- B) Absisik asit
- C) Etilen
- D) Giberellin
- E) Sitokinin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Etilen
Etilen meyveyi olgunlaştırır; renginin değişmesini, yumuşamasını ve tatlanmasını sağlar. Sitokinin ise yaşlanmayı geciktiren bir hormondur.
Kolay
15Bir bahçıvan, çalı görünümünde ve bol dallı bir süs bitkisi yetiştirmek istiyor. Bunun için yan tomurcukların gelişmesini sağlayıp dallanmayı artıran bir hormon uygulaması gerekiyor. Bu hormon hangisidir?
- A) Absisik asit
- B) Etilen
- C) Giberellin
- D) Sitokinin
- E) Oksin
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sitokinin
Sitokinin yan tomurcukları geliştirerek dallanmayı artırır. Oksin ise yan tomurcukları baskıladığı için dallanmayı azaltır.
Kolay
16Toprağa düşen bir tohum uzun süre uykuda kalıyor; uygun koşullar oluştuğunda tohum uykusu kalkıyor ve çimlenme başlıyor. Tohum uykusunu (dormansi) kaldırıp çimlenmeyi başlatan hormon hangisidir?
- A) Giberellin
- B) Etilen
- C) Absisik asit
- D) Oksin
- E) Sitokinin
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Giberellin
Giberellin tohum uykusunu kaldırır ve çimlenmeyi başlatır. Absisik asit ise tersine tohumu uykuda tutar; bu iki hormon sık karıştırılır.
Kolay
17Bir tarım işletmesinde aynı gelişim düzenleyici iki ayrı amaçla kullanılıyor: serada çekirdeksiz meyve üretmek ve tarladaki yabani otları yok etmek. Bu düzenleyici, aşağıdaki bitkisel hormonlardan hangisinin sentetik (yapay) biçimidir?
- A) Etilen
- B) Oksin
- C) Sitokinin
- D) Giberellin
- E) Absisik asit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Oksin
Tarım uygulamalarında ticari olarak kullanılan sentetik oksin, çekirdeksiz meyve üretiminde ve yabani otların yok edilmesinde kullanılır. Etilen meyve olgunlaşmasında, sitokinin dallanmayı artırmada ve yaşlanmayı geciktirmede, giberellin çimlenmeyi başlatmada, absisik asit ise uyku hâlinin sürdürülmesinde etkilidir; hiçbiri yabani ot yok etmede kullanılan düzenleyici olarak anılmaz.
Kolay
18Sık ağaçlı bir ormanda büyüyen genç bir fidanın, alt kısımlarındaki yan tomurcuklar gelişmeden kısa sürede boyuna uzadığı gözleniyor. Bu fidanın sürgün ucunda üretilen oksin, gövdedeki yan tomurcukların gelişimini engellemektedir. Yan tomurcukların gelişiminin engellenmesi fidana öncelikle hangi yararı sağlar?
- A) Kökün toprağın derinlerine doğru daha hızlı ilerlemesini sağlar.
- B) Yapraklardaki stomaları kapatarak bitkinin su kaybını azaltır.
- C) Tohumların uyku hâlinden çıkarak çimlenmeye başlamasını sağlar.
- D) Meyvelerin dalında daha kısa sürede olgunlaşmasını sağlar.
- E) Boyuna uzayan bitkinin ışıktan daha çok yararlanmasını sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Boyuna uzayan bitkinin ışıktan daha çok yararlanmasını sağlar.
Oksin gövdede yan tomurcukların gelişimini engeller; böylece bitki dallanmak yerine boyuna uzar ve ışıktan en yüksek düzeyde yararlanır. Sık ormanda bu, fidanın gölgede kalmamasını sağlar. Stomaların kapanması absisik asidin, çimlenmenin başlaması giberellinin, meyve olgunlaşması etilenin etkisidir; bunlar yan tomurcukların baskılanmasının sonucu değildir.
Orta
19Bir fidancı budadığı asma dallarından çelik hazırlıyor. Çeliklerin yarısının kesik uçlarını bir hormon tozuna batırıp toprağa dikiyor. Üç hafta sonra bu çeliklerde çok sayıda kök oluştuğunu, tozsuz çeliklerin ise çoğunun köklenmediğini görüyor. Köklendirme tozundaki hormon büyük olasılıkla hangisidir?
- A) Etilen
- B) Oksin
- C) Absisik asit
- D) Giberellin
- E) Sitokinin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Oksin
Oksin kesik uçlarda yan ve ek kök oluşumunu uyarır; bu nedenle köklendirme tozlarında kullanılır. Sitokinin hücre bölünmesini uyarsa da oksine göre baskın olduğunda kök yerine sürgün oluşumunu destekler.
Orta
20Bir üretici çekirdeksiz üzüm salkımlarına bir hormon uyguluyor ve tanelerin belirgin biçimde irileştiğini görüyor. Tarım danışmanı, aynı hormonun arpa tohumlarında nişastayı sindiren enzimlerin üretimini başlatarak çimlenmeyi hızlandırdığını da anlatıyor. Bu hormon hangisidir?
- A) Absisik asit
- B) Giberellin
- C) Etilen
- D) Sitokinin
- E) Oksin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Giberellin
Giberellin hücre uzamasını artırarak tane iriliğini artırır; tohumda nişastayı parçalayan enzimlerin üretimini başlatıp uykuyu kaldırır. Absisik asit ise tohumu uykuda tutar ve çimlenmeyi engeller; bu iki hormonun etkisi birbirinin tersidir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.