11. Sınıf Biyoloji · Tepki

Bitkilerde Yönelme Hareketleri

koleoptil
oksin
fototropizma
agar
asimetrik büyüme
hücre uzaması

Bitki gövdesi ışığa doğru neden yönelir?

Bitki gövdesi, ışık alan taraftaki oksin hormonunun gölge tarafa geçmesi ve gölge taraftaki hücrelerin daha çok uzaması sonucu ışığa doğru yönelir. Bu mekanizma koleoptil deneyleriyle açıklanmıştır. Koleoptil; buğday, yulaf ve mısır fidelerinde henüz açılmamış yaprağı saran silindir biçimli kılıftır. 1880 deneylerinde koleoptil ucu kesildiğinde ya da ışık geçirmeyen başlıkla örtüldüğünde yönelme olmamış, ışığın uçta algılandığı anlaşılmıştır. 1913 deneylerinde uca mika konunca yönelme durmuş, jelatin konunca sürmüştür; böylece uçtan aşağı hareket eden bir kimyasal madde olduğu gösterilmiştir. 1926’da uçtan alınan madde agar bloğa geçirilmiş, agar ucu kesik koleoptilin bir yanına konunca koleoptil karanlıkta bile karşı tarafa kıvrılmıştır; bu madde oksindir. Tarımda kuzey-güney doğrultusunda ekim ve seralarda yapay aydınlatma bu bilgiden yararlanır. Gövde, oksinin az olduğu aydınlık tarafın değil, oksinin biriktiği gölge tarafın hızlı uzaması sayesinde bükülür.

Bitkilerde Yönelme Hareketleri: konu anlatımı ve özeti

Bitki gövdesinin ışığa doğru kıvrılması basit görünse de arkasında oksin hormonunun bitkide eşit dağılmaması yatar. Bu konu, ışığa yönelmenin mekanizmasını bilim insanlarının koleoptil deneyleri üzerinden ve tarımdaki kullanımıyla açıklar.

Koleoptil; buğday, yulaf, mısır gibi bitkilerin fidelerinde henüz açılmamış yaprağı saran silindir biçimli kılıftır.
İlk deneylerde (1880) koleoptil ucu kesildiğinde ya da ışık geçirmeyen başlıkla örtüldüğünde ışığa yönelme olmamış; ışığın uç kısımda algılandığı anlaşılmıştır.
1913 deneylerinde uca mika konulunca yönelme durmuş, jelatin konulunca sürmüştür. Böylece uçtan aşağıya hareket eden bir kimyasal madde olduğu gösterilmiştir.
1926'da uçtan alınan madde agar bloğa geçirilmiş; agar ucu kesik koleoptilin bir yanına konunca koleoptil karanlıkta bile karşı tarafa doğru kıvrılmıştır. Bu madde oksindir.
Mekanizma: Işık alan taraftaki oksin gölge tarafa geçer; gölge taraftaki hücreler daha çok uzar ve gövde ışığa doğru bükülür.
Işığa yönelme şeması: oksin gölge tarafa geçer, bu taraftaki hücreler daha çok uzar ve gövde ışığa doğru bükülür
Tarımda bu bilgiden yararlanılır: Tarlalarda kuzey-güney doğrultusunda ekim, seralarda yapay aydınlatma, dikey tarım ve meyve ağaçlarının budanması bitkilerin ışığı dengeli almasını sağlar.

Unutma: Gövde, oksinin az olduğu aydınlık tarafa değil, oksinin biriktiği gölge tarafın daha hızlı uzaması sayesinde ışığa doğru bükülür; yönelme ile büyüme hızı farkını birbirine karıştırma.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Gövdenin ışığa eğilmesini, yan yana yürüyen bir sıranın dönmesine benzetebilirsin: Dış taraftakiler daha uzun adım atarsa sıra iç tarafa doğru döner.

Işık uçta algılanır: Fidenin ucu ışığın hangi taraftan geldiğini fark eder.
Oksin yer değiştirir: Oksin, ışık alan taraftan gölgedeki tarafa geçer.
Gölge taraf uzar: Oksinin çok olduğu gölge taraftaki hücreler daha fazla uzar.
Gövde eğilir: Bir taraf daha çok uzayınca gövde az uzayan tarafa, yani ışığa doğru kıvrılır.

Günlük hayattan: Karanlık bir bodrumda filizlenen patates, filizlerini küçük pencereden sızan ışığa doğru uzatır; filizlerin yönü pencerenin yerini gösterir.

Sık yapılan hata: "Fidenin ucu kesilse de gövde ışığa yönelmeye devam eder." Doğrusu: Işık uçta algılanır ve oksin uçta üretilir; ucu kesilen ya da ışık geçirmeyen bir başlıkla örtülen fide ışığa yönelmez.

Derinleş

Koleoptil deneyleri, bir sorunun yaklaşık yarım yüzyıl boyunca farklı bilim insanlarının deneyleriyle adım adım çözüldüğünü gösterir. Bir kutu, birkaç fasulye ya da buğday fidesi ve kutunun bir yanına açılmış ışık deliğiyle kendi yönelme deneyini tasarla. Bağımsız değişkeni, kontrol grubunu ve ölçüm yöntemini belirle; bir hafta boyunca fotoğrafla kaydet. Sonuçlarını 1880–1926 arasındaki deneylerle karşılaştır: Sen hangi soruyu yanıtlayabildin, hangisi için başka bir deneye ihtiyaç var?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

BİY.11.1.4Bitkilerde yönelme hareketlerini gözlemleyebileceği deney yapabilme
- a) Bitkilerde yönelme hareketlerini gözlemleyebileceği bir deney tasarlar.
- b) Tasarladığı deneyden elde ettiği sonuçların analizini yapar ve bu sonuçları bitkilerde hareketi etkileyen faktörleri açıklamak için kullanır.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğrenci yulaf koleoptillerinden birinin ucunu alüminyum folyodan bir başlıkla, diğerinin hemen uç altındaki bölgesini folyodan bir halkayla örtüyor ve ikisine de soldan ışık veriyor. Ucu örtülen koleoptil düz büyürken uç altı örtülen koleoptil ışığa doğru bükülüyor. Bu deneyin sonucu en çok neyi gösterir?
- A) Işığın koleoptilin uç kısmında algılandığını
- B) Işığın bükülmenin olduğu uç altı bölgede algılandığını
- C) Yönelme için ışığın gerekli olmadığını
- D) Alüminyum folyonun büyümeyi durdurduğunu
- E) Işığın kökte algılanıp gövdeye iletildiğini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işığın koleoptilin uç kısmında algılandığını
Uç örtülünce bükülme olmuyor, uç açıkken bükülme bölgesi örtülse bile oluyor; demek ki ışık uçta algılanır. Bükülme uç altında görüldüğü için ışığın orada algılandığı sanılabilir; oysa uçta algılanan uyarı aşağıya iletilerek bükülmeye yol açar.
Kolay
2Bir araştırmacı ucu kesilmiş fasulye gövdelerinin bir bölümüne oksin içeren macun, diğerlerine oksinsiz macun sürüyor. Bir hafta sonra yaptığı ölçümlerde oksinli gruptaki gövdelerin daha uzun olduğunu, ancak iki grupta birim uzunluktaki hücre sayısının benzer kaldığını buluyor. Bu sonuçtan oksinle ilgili hangi çıkarım yapılabilir?
- A) Oksin gövdede hücre bölünmesini hızlandırır.
- B) Oksin gövde hücrelerinde su kaybına yol açar.
- C) Oksin gövdede hücrelerin uzamasını uyarır.
- D) Oksin gövdenin büyümesini tümüyle durdurur.
- E) Oksin etkisini yalnızca ışık varlığında gösterir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Oksin gövdede hücrelerin uzamasını uyarır.
Gövde uzadığı hâlde birim uzunluktaki hücre sayısı değişmediyse her hücre daha uzun hâle gelmiştir; oksinin gövdedeki temel etkisi hücre uzamasıdır. Uzamanın bölünmeyle olduğu düşüncesi yanlıştır: Öyle olsaydı birim uzunlukta daha çok hücre bulunurdu.
Kolay
3Bir öğrenci karanlık bir kutunun yalnızca bir yanına küçük bir delik açarak içine mısır fideleri koyuyor. İki gün sonra fidelerin delikten gelen ışığa doğru büküldüğünü ve bükülmenin uca yakın bölgede oluştuğunu görüyor. Bu bükülmeyi sağlayan hormon hangisidir?
- A) Etilen
- B) Absisik asit
- C) Sitokinin
- D) Oksin
- E) Giberellin
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Oksin
Işığa yönelme, oksinin gövde ucunda gölge tarafa geçip orada hücre uzamasını artırmasıyla oluşur. Giberellin de gövdeyi uzatır ama gövdenin iki yanında farklı dağılarak bükülmeye yol açan hormon oksindir.
Kolay
4Tek yandan ışık alan bir fidenin gövde ucundan ince boyuna kesitler alınarak hücreler mikroskopla inceleniyor. Gölgede kalan yandaki hücrelerin, ışık alan yandakilerden belirgin biçimde daha uzun olduğu görülüyor. Bu fidede oksin en çok hangi bölgede birikmiştir?
- A) Gövdenin ışık alan yanında
- B) Gövdenin iki yanında eşit olarak
- C) Gövdenin gölgede kalan yanında
- D) Yalnızca kök ucunda
- E) Yalnızca yaprakların uç kısmında
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gövdenin gölgede kalan yanında
Oksin gövde hücrelerinin uzamasını artırır; hücrelerin gölge tarafta daha uzun olması oksinin orada biriktiğini gösterir. Oksinin ışık alan tarafta biriktiği düşüncesi, bitkinin ışığa doğru büküldüğünü görüp nedeni ters kurmaktan doğan bir yanılgıdır.
Kolay
51913 yılında yapılan koleoptil deneylerinde uç ile gövde arasına mika levha yerleştirilmiştir. Bu deneylerde mikanın kullanılma nedeni hangisidir?
- A) Kimyasal maddelerin geçişini engellemesi
- B) Işığın uca ulaşmasını kolaylaştırması
- C) Koleoptilin ucunu yerinden çıkarması
- D) Kimyasal maddelerin geçişine izin vermesi
- E) Koleoptile besin sağlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kimyasal maddelerin geçişini engellemesi
Mika kimyasal madde geçişini engeller; bu sayede uçtan aşağı inen bir madde olup olmadığı test edilmiştir. Kimyasal madde geçişine izin veren ise jelatindir.
Kolay
6Oksinin keşfedildiği deneylerde kullanılan agar ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Işık geçirmeyen sert bir mineral levhadır.
- B) Koleoptil ucunda üretilen bir bitki hormonudur.
- C) Deniz yosunlarından elde edilen jel kıvamında bir maddedir.
- D) Bitki köklerini kurutan bir kimyasal maddedir.
- E) Yalnızca hayvan dokularından elde edilen bir sıvıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Deniz yosunlarından elde edilen jel kıvamında bir maddedir.
Agar deniz yosunlarından elde edilen, jel gibi bir maddedir ve laboratuvarda kültür ortamı olarak kullanılır. Işık ve madde geçişini engelleyen sert levha mikadır.
Kolay
71926 yılındaki deneylerde koleoptil uçlarından agar bloğa geçen ve ucu kesik koleoptilde yönelmeye yol açan kimyasal maddeye ne ad verilmiştir?
- A) Oksin
- B) Sitokinin
- C) Etilen
- D) Klorofil
- E) Absisik asit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Oksin
Koleoptil ucundan agara geçip büyümeyi ve yönelmeyi sağlayan maddeye oksin adı verilmiştir. Etilen ise meyve olgunlaşmasıyla ilgili gaz hâlindeki hormondur.
Kolay
8Dikey tarım, seralarda yapay aydınlatma ve meyve ağaçlarının budanması gibi uygulamalarda ortak amaç, bitkilerin hangi çevresel etkenden dengeli yararlanmasını sağlamaktır?
- A) Işık
- B) Toprak tuzluluğu
- C) Rüzgâr
- D) Yer çekimi
- E) Sarsıntı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işık
Bu uygulamaların hepsi bitkilerin ışığı dengeli almasını sağlamaya yöneliktir. Işık tek yönden geldiğinde gövdeler o yöne eğilir; dengeli ışık bu eğilmeyi azaltır.
Kolay
91880 yılındaki deneylerde koleoptilin ucu kesilip koleoptile tek yönden ışık verilmiştir. Bu grupta gözlenen sonuç hangisidir?
- A) Koleoptil ışığa doğru hızla kıvrılmıştır.
- B) Koleoptil ışığın tersine doğru kıvrılmıştır.
- C) Koleoptilin kesik ucu yeniden oluşmuştur.
- D) Koleoptil kendi etrafında dönmüştür.
- E) Işığa yönelme gözlenmemiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Işığa yönelme gözlenmemiştir.
Ucu kesilen koleoptilde ışığa yönelme olmamıştır; çünkü ışığı algılayan ve sinyali üreten kısım uçtur. Kontrol grubundaki ucu sağlam koleoptiller ise ışığa yönelmiştir.
Kolay
10Bitkilerin ışığa yönelmesini açıklamaya yönelik ilk sistematik deneyler 1880 yılında koleoptiller üzerinde yapılmıştır. Bu deneylerin ortaya koyduğu sonuç hangisidir?
- A) Işığa yönelmeyi sağlayan maddenin oksin olduğunun kanıtlandığı
- B) Işığa yönelmenin yalnızca köklerde görülen bir hareket olduğu
- C) Işığın koleoptil ucunda algılandığı ve uçtan alta sinyal gönderildiği
- D) Koleoptilin ışığa yönelmesi için ucunun kesilmesi gerektiği
- E) Işığın koleoptilin tabanında algılandığı ve köke iletildiği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işığın koleoptil ucunda algılandığı ve uçtan alta sinyal gönderildiği
1880 deneyleri ışığın koleoptil ucunda algılandığını ve uçtan alt kısımlara sinyal gönderildiğini göstermiştir. Bu sinyalin oksin olduğu ancak 1926 deneyleriyle anlaşılmıştır.
Kolay
11Defne, fidelerin ışığa yönelmesinde ışığın geldiği yönün etkisini araştıran bir deney tasarlıyor. Bu deneyde bağımsız değişken hangisidir?
- A) Fidelerin eğilme miktarı
- B) Işığın geldiği yön
- C) Saksı toprağının türü
- D) Fidelere verilen su miktarı
- E) Fidelerin türü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Işığın geldiği yön
Araştırmacının bilerek değiştirdiği etken bağımsız değişkendir; burada bu, ışığın yönüdür. Fidelerin eğilme miktarı ise ölçülen sonuç, yani bağımlı değişkendir.
Kolay
12Işığa yönelme sırasında bitki gövdesinin ışığa doğru bükülmesini doğrudan sağlayan olay hangisidir?
- A) Kökün yer çekimi yönünde büyümeye başlaması
- B) Gövdenin iki yanındaki hücrelerin aynı hızda uzaması
- C) Gövdedeki kas hücrelerinin ışık tarafında kasılması
- D) Gövdenin ışık alan tarafındaki hücrelerin ölmesi
- E) Gövdenin iki yanındaki hücrelerin farklı hızda uzaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gövdenin iki yanındaki hücrelerin farklı hızda uzaması
Gölge taraftaki hücreler daha çok uzadığı için gövde asimetrik büyür ve ışığa doğru bükülür. Hücreler eşit hızda uzasaydı gövde düz büyürdü.
Kolay
13Emre, tek yönden verilen ışığın fidelerin gövdesini eğip eğmediğini araştırıyor. Deney grubundaki fideler yalnızca sağdan ışık alıyor. Kontrol grubundaki fidelerin bulunduğu ortam nasıl olmalıdır?
- A) Daha sıcak ve nemli bir ortam
- B) Yalnızca soldan ışık alan bir ortam
- C) Her yönden eşit ışık alan bir ortam
- D) Daha az sulanan bir ortam
- E) Yalnızca sağdan ve daha güçlü ışık alan bir ortam
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Her yönden eşit ışık alan bir ortam
Kontrol grubu, incelenen etken dışında deney grubuyla aynı olmalı ve tek yönlü ışık almamalıdır; bu yüzden her yönden eşit ışık almalıdır. Sıcaklık veya sulama değiştirilirse sonuç ışığın yönüne bağlanamaz.
Kolay
14Tek yönden ışık alan bir bitki gövdesinde oksin hormonunun dağılımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Işık oksini gövdenin her yerinde tamamen yok eder.
- B) Oksin yalnızca köklerde birikir.
- C) Oksin gövdenin iki yanına her zaman eşit dağılır.
- D) Gölgedeki oksin ışık alan tarafa geçer.
- E) Işık alan taraftaki oksin gölgedeki tarafa geçer.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Işık alan taraftaki oksin gölgedeki tarafa geçer.
Işık alan taraftaki oksin gölgedeki tarafa geçer ve orada birikir. Oksinin eşit dağılması ancak her yönden eşit ışık alan gövdede beklenir.
Kolay
15Meyve bahçelerinde ağaçların budanması, ağaçların ışıktan en iyi biçimde yararlanması için de yapılır. Budamanın bu açıdan amacı hangisidir?
- A) Dalların ve yaprakların ışığı dengeli almasını sağlamak
- B) Yaprakların ışıktan uzaklaşmasını sağlamak
- C) Ağacın köklerinin daha derine inmesini engellemek
- D) Ağacın oksin üretmesini engellemek
- E) Meyvelerin olgunlaşmasını tamamen durdurmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dalların ve yaprakların ışığı dengeli almasını sağlamak
Budama dalların birbirini gölgelemesini azaltır ve ağacın her bölümünün ışığı dengeli almasını sağlar. Budamanın amacı oksin üretimini engellemek değildir.
Kolay
16Seralarda yapay aydınlatma ile bitkilerin her yönden dengeli ışık alması sağlanıyor. Bu uygulamanın bitkilerin büyümesine katkısı hangisidir?
- A) Gövdelerin tek yöne eğilmeden düzgün büyümesi
- B) Bitkilerin oksin üretmeyi tamamen bırakması
- C) Gövdelerin ışığın tersi yönde eğilmesi
- D) Tohumların uykuda kalmasının sağlanması
- E) Köklerin toprağın yüzeyine doğru büyümesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gövdelerin tek yöne eğilmeden düzgün büyümesi
Işık her yönden dengeli geldiğinde oksin dağılımı dengelenir ve gövde tek yöne eğilmeden büyür. Yapay aydınlatma oksin üretimini durdurmaz.
Kolay
17Bir sera üreticisi, ışığı her yönden dengeli alan ve ışığa doğru düzgün büyüyen domates fidelerinden daha çok ürün aldığını fark ediyor. Işıktan daha iyi yararlanan bitkilerde ürün miktarının artması öncelikle hangisiyle açıklanır?
- A) Bitkinin köklerinin ışığa doğru yönelerek daha çok su alması
- B) Bitkinin gövdesinde oksin üretiminin tümüyle durması
- C) Bitkinin daha fazla fotosentez yaparak daha hızlı büyümesi
- D) Bitkinin yapraklarındaki stomaların sürekli kapalı kalması
- E) Bitkinin yan tomurcuklarının gelişiminin baskılanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bitkinin daha fazla fotosentez yaparak daha hızlı büyümesi
Bitkiler ışığa doğru büyüyerek daha fazla fotosentez yapar; bu da büyüme hızını ve ürün miktarını artırır. Seralarda, tarlalarda ve meyve bahçelerinde yapılan uygulamalar bu nedenle bitkilerin ışığı dengeli almasını amaçlar. Kökler ışığa yönelmez, ışıktan kaçar; oksin üretiminin durması ya da stomaların kapalı kalması ise büyümeyi artırmaz.
Kolay
18Kerem, iki grup fasulye fidesinden birine yalnız sağ yandan, diğerine tam tepeden ışık veriyor. Bir hafta sonra iki grubu karşılaştırarak ışığın geliş yönünün gövdenin yönelmesine etkisini belirlemek istiyor. Kerem'in bu deneyde ölçmesi gereken bağımlı değişken hangisidir?
- A) Gövdenin düşey doğrultudan sapma açısı
- B) Fidelere verilen ışığın geliş yönü
- C) Fidelerin günlük sulanma miktarı
- D) Fidelerin ekildiği toprağın türü
- E) Deneyin sürdürüldüğü gün sayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gövdenin düşey doğrultudan sapma açısı
Bağımlı değişken, deneyde değiştirilen koşula bağlı olarak değişmesi beklenen ve ölçülen büyüklüktür. Kerem ışığın geliş yönünü değiştirmekte (bağımsız değişken), bunun gövdenin yönelmesine etkisini aramaktadır; bu nedenle gövdenin düşey doğrultudan ne kadar saptığını ölçmelidir. Sulama miktarı, toprak türü ve süre iki grupta aynı tutulması gereken kontrol değişkenleridir.
Orta
19Went'in deneyini yeniden yapmak isteyen öğrenciler, kesilen koleoptil uçlarını bir süre jöle kıvamındaki agar bloklarının üzerinde bekletiyor. Ardından bu blokları uçsuz koleoptillerin kesik yüzeyine yerleştiriyor. Deneyde agar bloğu kullanılmasının nedeni hangisidir?
- A) Koleoptile ışığı iletebilmesi
- B) Uçtan salınan maddeyi emip başka yüzeye aktarabilmesi
- C) Koleoptili mikroplardan koruyabilmesi
- D) Koleoptile su ve mineral sağlayabilmesi
- E) Kesik yüzeyde yeni uç oluşumunu başlatabilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uçtan salınan maddeyi emip başka yüzeye aktarabilmesi
Agar, içine geçen kimyasal maddeyi tutup başka bir yüzeye aktarabilen jelimsi bir maddedir; böylece uçtaki maddenin etkisi uçtan bağımsız olarak denenebilmiştir. Agar besin ortamı olarak da kullanıldığı için su ve mineral sağladığı düşünülebilir; ama bu deneydeki işlevi taşıyıcılıktır.
Orta
20Bir çiftçi ayçiçeği tarlasında sıraları doğu-batı yerine kuzey-güney doğrultusunda ekmeyi tercih ediyor. Ziraat mühendisi bu tercihin bitkilerin büyüme biçimini olumlu yönde etkileyeceğini söylüyor. Bu tercihin temel amacı hangisidir?
- A) Bitkilerin gün boyu ışığı dengeli alması
- B) Bitkilerin rüzgârdan korunması
- C) Sulama suyunun daha hızlı akması
- D) Köklerin yer çekimine daha iyi yönelmesi
- E) Polenlerin daha uzağa taşınması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bitkilerin gün boyu ışığı dengeli alması
Kuzey-güney doğrultusundaki sıralar gün boyunca güneşi iki yandan daha dengeli alır, bitkiler birbirini gölgelemez ve tek yana bükülme azalır. Köklerin yer çekimine yönelmesi ekim doğrultusundan etkilenmez; bu yüzden o şık tercihin amacı olamaz.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.