11. Sınıf Psikoloji · Psikoloji Bilimini Tanıyalım
Psikoloji Araştırmalarında Uygulanan Yöntem ve Teknikler
- gözlem
- anket
- örneklem
- vaka incelemesi
- korelasyon
- deneysel yöntem
- bağımsız değişken
- kontrol grubu
Psikoloji araştırmalarında hangi yöntem ve teknikler kullanılır?
Psikoloji araştırmalarında gözlem, anket, görüşme, vaka incelemesi, test, korelasyonel yöntem ve deneysel yöntem gibi yöntem ve teknikler uygulanır. Doğal gözlemde kişiler doğal ortamda, haberleri olmadan izlenir; sistematik gözlemde koşulları araştırmacı önceden hazırlar. Anket, plana göre hazırlanmış soru listesidir; geniş kitleye ulaşır ama güvenilirliği düşüktür ve evreni temsil eden örneklemin seçilmesi gerekir. Vaka incelemesi kişinin hayat hikâyesini çıkarır ve en çok klinik psikolojide kullanılır. Korelasyonel yöntem, iki değişken arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü −1 ile +1 arasında bir katsayıyla gösterir, ancak neden-sonuç bildirmez. Deneysel yöntem hipotezi sınar ve neden-sonuç bağı kurar: Bağımsız değişken neden, bağımlı değişken sonuçtur; bağımsız değişken deney grubuna uygulanır, kontrol grubuna uygulanmaz. İki şeyin birlikte artması, birinin ötekine yol açtığını kanıtlamaz; nedenselliği yalnız deney gösterir.
Psikoloji Araştırmalarında Uygulanan Yöntem ve Teknikler: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, psikolojinin veri toplamak ve davranışı açıklamak için kullandığı yöntemleri anlatıyor. Bütün bilimler tümevarım, tümdengelim ve analojiye dayanır; psikoloji bunların yanında kendine özgü teknikler geliştirmiştir.
- Gözlem: İç gözlemde kişi kendi duygularını aktarır (öznel bulunur). Doğal gözlemde kişiler doğal ortamda, haberleri olmadan izlenir. Sistematik gözlemde koşullar araştırmacı tarafından önceden hazırlanır ve tekrarlanabilir.
- Anket: Plana göre hazırlanmış soru listesidir. Ucuz ve geniş kitleye ulaşır ama güvenilirliği düşüktür. En önemli nokta, evreni temsil eden örneklemin seçilmesidir.
- Görüşme, vaka incelemesi, test: Görüşme yüz yüze konuşmaya dayanır ve uzman ister. Vaka incelemesi kişinin hayat hikâyesini çıkarır, en çok klinik psikolojide kullanılır. Test, insanları karşılaştırmaya yarayan sistemli ölçmedir.
- Korelasyonel yöntem: İki değişken arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü −1 ile +1 arasında bir katsayıyla gösterir. Pozitif, negatif ya da sıfır olabilir; neden-sonuç bildirmez.
- Deneysel yöntem: Hipotezi sınar ve neden-sonuç bağı kurar. Bağımsız değişken neden, bağımlı değişken sonuçtur.
- Deney ve kontrol grubu: Denk iki gruptan deney grubuna bağımsız değişken uygulanır, kontrol grubuna uygulanmaz.
- Lokum testi: Mischel’in çalışmasında doyumu erteleyebilen çocukların ergenlikte daha başarılı olduğu görüldü; birden fazla yöntem birlikte kullanıldı.
Unutma: İki şeyin birlikte artması, birinin ötekine yol açtığını kanıtlamaz; nedenselliği yalnız deney gösterir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Yöntemleri üç gruba ayır: betimleyici (gözlem, anket, görüşme, vaka, test), ilişkisel (korelasyon), deneysel.
- Deneyde önce bağımsız değişkeni (neden), sonra bağımlı değişkeni (sonuç) bul.
- Korelasyon katsayısını yorumla: +1’e yakınsa güçlü pozitif, −1’e yakınsa güçlü negatif, 0 ise ilişki yok.
Günlük hayattan: Dondurma satışları arttıkça boğulma olayları da artar. Bu pozitif bir korelasyondur ama dondurma boğulmaya yol açmaz; ikisini de sıcak hava artırır.
Sık yapılan hata: Korelasyonu neden-sonuç ilişkisi gibi okumak. Korelasyon yalnız ilişkinin varlığını, yönünü ve gücünü söyler.
İpucu: “Araştırmacı bir şeyi değiştirdi mi?” diye sor. Değiştirdiyse deneysel, yalnız ölçtüyse korelasyonel yöntemdir.
Derinleş
Kitaptaki “düzenli tekrar öğrenmeyi artırır” deneyini incele: deney grubuna tekrar yaptırılıyor, kontrol grubuna yaptırılmıyor. Aynı biçimde “müzik dinleyerek çalışmak dikkati azaltır” hipotezi için bir deney tasarla; bağımsız ve bağımlı değişkeni, iki grubu yaz. Düşün: Grupların yaş ve zekâ bakımından denk olması neden önemlidir?
Bu konuda neler var?
- Betimleyici ve Tanımlayıcı Yöntemler
- Korelasyonel Yöntem
- Deneysel Yöntem
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Belli bir evrenden belli kurallara göre seçilmiş ve seçildiği evreni temsil ettiği kabul edilen küçük kümeye ne ad verilir?
- A) Değişken
- B) Örneklem
- C) Kontrol grubu
- D) Hipotez
- E) Korelasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Örneklem
Örneklem, evreni temsil yeteneği yeterli kabul edilen küçük kümedir; araştırma sonucu tüm evrene genellenir.
Kolay
2Ders kitabına göre bütün bilimlerin kullandığı temel yöntemler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Anket, görüşme ve test
- B) Gözlem, korelasyon ve deney
- C) İç gözlem, sezgi ve empati
- D) Hipnoz, telkin ve serbest çağrışım
- E) Tümevarım, tümdengelim ve analoji
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tümevarım, tümdengelim ve analoji
Kitapta bilimlerin kullandığı yöntemlerin tümevarım, tümdengelim ve analoji olduğu, bütün bilimlerdeki yöntemlerin bu üçüne dayandığı belirtilir.
Kolay
3Çok sayıda gözlem ve deney sonucundan genel ilkelere varmaya ne ad verilir?
- A) Tümdengelim
- B) Analoji
- C) Korelasyon
- D) Tümevarım
- E) Örneklem
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tümevarım
Tümevarım (endüksiyon) çok sayıda gözlem ve deney sonucundan genel ilkelere varmaktır; bilimlerin kanun ve prensipleri bu yolla elde edilir.
Kolay
4Bir uyarıcının etkisiyle bireyin yaşadığı duyguları kendi kendini gözlemleyip araştırmacıya aktarmasına dayanan gözlem türü hangisidir?
- A) Doğal gözlem
- B) İç gözlem
- C) Sistematik gözlem
- D) Vaka incelemesi
- E) Görüşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İç gözlem
İç gözlemde birey kendi duygularını gözlemleyip araştırmacıya aktarır; objektif olmadığı için eleştirilse de tümüyle terk edilmemiştir.
Kolay
5Bireyin biyografisinin, yani hayat hikâyesinin çıkarılmasına dayanan ve daha çok klinik psikolojide kullanılan yöntem hangisidir?
- A) Anket
- B) Doğal gözlem
- C) Vaka incelemesi
- D) Korelasyon yöntemi
- E) Test tekniği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Vaka incelemesi
Vaka incelemesi geçmiş yaşamın ve çevrenin davranışa etkisini öğrenmek için bireyin hayat hikâyesini çıkarmaya dayanır ve daha çok klinik psikolojide kullanılır.
Kolay
6Ders kitabına göre deneysel yöntemde etkisi araştırılan, neden olarak ele alınan değişkene ne ad verilir?
- A) Bağımsız değişken
- B) Bağımlı değişken
- C) Kontrol grubu
- D) Örneklem
- E) Korelasyon katsayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bağımsız değişken
Deneyde etkisi araştırılan değişken bağımsız değişkendir; ona bağlı olarak ortaya çıkan sonuç bağımlı değişkendir.
Kolay
7Ders kitabına göre korelasyon katsayısı hangi aralıkta değer alır?
- A) −1 ile +1 arasında
- B) 0 ile 100 arasında
- C) 0 ile +10 arasında
- D) −10 ile +10 arasında
- E) +1 ile +100 arasında
Cevabı göster
Doğru cevap: A) −1 ile +1 arasında
Korelasyon katsayısı −1 ile +1 arasında derecelendirilir; −1'e yakınlık güçlü negatif, +1'e yakınlık güçlü pozitif ilişkiyi gösterir.
Kolay
8Birden fazla insanın dikkat, bellek, zekâ veya kişilik özelliklerini karşılaştırmak amacıyla uygulanan sistematik ölçme tekniği hangisidir?
- A) Görüşme
- B) Doğal gözlem
- C) Test
- D) İç gözlem
- E) Analoji
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Test
Test, birden fazla insanın davranışlarını karşılaştırmak için uygulanan sistematik ölçme tekniğidir.
Orta
9Bir psikolog anaokulu bahçesinde oynayan çocukları, onlara hiç müdahale etmeden ve çocukların haberi olmadan izleyerek gruba uyum davranışlarını kaydediyor. Psikoloğun kullandığı yöntem ve bu yöntemin bir sınırlılığı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Sistematik gözlem; gözlenen kişi gözlendiğinin farkındadır.
- B) İç gözlem; kişinin kendi gözlemine dayandığı için öznel kalır.
- C) Deney; bağımsız değişken araştırmacı tarafından ayarlanır.
- D) Anket; geniş kitleye ulaşır ama güvenilirliği düşüktür.
- E) Doğal gözlem; gözlenen olayın aynen tekrarlanması mümkün değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğal gözlem; gözlenen olayın aynen tekrarlanması mümkün değildir.
Doğal ortamda, müdahalesiz ve gözlenenlerin haberi olmadan yapılan gözlem doğal gözlemdir; doğal koşullarda gerçekleştiği için olayın tekrarlanması mümkün değildir.
Orta
10Bir araştırmacı, laboratuvarda yeri, zamanı ve koşulları önceden hazırlanmış bir ortamda katılımcıların davranışlarını video ile kaydediyor; katılımcılar gözlendiklerini biliyor. Ders kitabına göre bu gözlem türünün bir üstünlüğü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gözlenenlerin gözlendiğini hiç bilmediği için tamamen doğal davranması
- B) Koşullar araştırmacı tarafından oluşturulduğu için tekrarlanabilir olması
- C) Kişinin yalnız kendi duygularını aktarmasına dayanması
- D) Hiçbir araç ve gereç gerektirmeden yapılabilmesi
- E) İki değişken arasındaki ilişkinin yönünü sayıyla vermesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Koşullar araştırmacı tarafından oluşturulduğu için tekrarlanabilir olması
Sistematik gözlemde koşullar araştırmacı tarafından önceden hazırlandığı için gözlem tekrarlanabilir ve ayrıntılı yapılabilir.
Orta
11Ders kitabına göre anket yöntemi geçerliliği ve güvenilirliği düşük olmasına rağmen en çok kullanılan tekniklerden biridir. Bunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Neden-sonuç ilişkisini kesin olarak ortaya koyması
- B) Görüşmeyi yapan uzmanın kişisel yorumuna dayanması
- C) Bireyin hayat hikâyesini ve aile geçmişini ayrıntılı biçimde çıkarması
- D) Kolay, ucuz olması ve çok sayıda kişiye ulaşma imkânı sağlaması
- E) Katılımcıların gözlendiğini bilmemesini sağlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kolay, ucuz olması ve çok sayıda kişiye ulaşma imkânı sağlaması
Kitapta anketin kolay, ucuz oluşu ve çok sayıda kişiye ulaşma imkânı sağlaması nedeniyle yaygın kullanıldığı belirtilir.
Orta
12Ders kitabına göre görüşme yöntemi oldukça öznel bir yöntemdir. Güvenilir bir görüşme için kitapta belirtilen gereklilik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Görüşmenin yazılı soru listesiyle yapılması
- B) Görüşülen kişinin gözlendiğini bilmemesi
- C) Görüşmenin bir korelasyon katsayısıyla özetlenmesi
- D) Görüşmenin yalnız laboratuvarda yapılması
- E) Görüşmecinin alanında uzman olması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Görüşmecinin alanında uzman olması
Görüşme görüşmeyi yapan kişiye dayandığı için özneldir; güvenilir bir görüşme için görüşmeci alanında uzman olmalıdır.
Orta
13Bir araştırmada öğrencilerin günlük ekran süresi arttıkça uyku sürelerinin azaldığı bulunuyor. Bu bulgu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) İki değişken arasında negatif korelasyon vardır.
- B) İki değişken arasında pozitif korelasyon vardır.
- C) Ekran süresinin uykuyu azalttığı kesin olarak kanıtlanmıştır.
- D) İki değişken arasında hiçbir ilişki yoktur.
- E) Korelasyon katsayısı +1'e yakın bir değerdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İki değişken arasında negatif korelasyon vardır.
Bir değişken artarken diğeri azalıyorsa ilişki negatiftir. Korelasyon neden-sonuç bildirmediği için "kesin olarak kanıtlanmıştır" yargısı yanlıştır.
Orta
14Bir araştırmacı "düzenli tekrar öğrenmeyi artırır" hipotezini sınamak için yaş, zekâ ve ekonomik durum bakımından denk iki grup oluşturuyor. Birinci gruba düzenli tekrar yaptırıyor, ikinci gruba yaptırmıyor; bir ay sonra iki gruba da aynı sınavı uyguluyor. Bu araştırmada tekrar yaptırılmayan gruba ne ad verilir?
- A) Deney grubu
- B) Örneklem
- C) Kontrol grubu
- D) Bağımlı değişken
- E) Evren
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kontrol grubu
Bağımsız değişkenin (tekrar) uygulanmadığı gruba kontrol grubu, uygulandığı gruba deney grubu denir.
Orta
15Ders kitabına göre bir psikoloğun gelir dağılımındaki eşitsizliğin toplumdaki insan ilişkilerine etkisini araştırırken deney yerine korelasyonel yöntemi kullanmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Korelasyonun neden-sonuç ilişkisini kesin göstermesi
- B) Deneysel yöntemin hiçbir zaman kullanılamaması
- C) Gelir dağılımının ölçülemeyen bir değişken olması
- D) Gelir dağılımına müdahale etmenin imkânsız olması
- E) Korelasyonun yalnız bireysel vakalarda kullanılması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gelir dağılımına müdahale etmenin imkânsız olması
Kitapta korelasyonel yöntemin değişkenleri deneysel olarak yönlendiremediğimiz durumlarda kullanıldığı ve psikoloğun gelir dağılımına müdahale etmesinin imkânsız olduğu belirtilir.
Orta
16Mischel'in "lokum testi" çalışmasında dört yaşındaki çocuklara hemen bir lokum alabilecekleri ya da on beş dakika beklerlerse iki lokum alabilecekleri söylenmiş; çocuklar ergenlikte yeniden izlenmiştir. Ders kitabına göre bu çalışmada araştırılan ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Zekâ ile boy uzunluğu arasındaki ilişki
- B) Beslenme ile uyku süresi arasındaki ilişki
- C) Aile geliri ile arkadaş sayısı arasındaki ilişki
- D) Dürtü kontrolü ile başarı arasındaki ilişki
- E) Yaş ile tat tercihi arasındaki ilişki
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dürtü kontrolü ile başarı arasındaki ilişki
Kitapta lokum testinde dürtü kontrolü (doyumu erteleme) ile başarı arasında ne tür bir ilişki olduğunun araştırıldığı belirtilir.
Zor
17Bir araştırmada bir kentteki dondurma satışları arttıkça boğulma olaylarının da arttığı görülüyor. Bir gazete "Dondurma yemek boğulmaya yol açıyor." başlığını atıyor. Ders kitabındaki yöntem bilgisine göre bu başlıktaki hata aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Pozitif korelasyon negatif korelasyon olarak yorumlanmıştır.
- B) Doğal gözlem verisi sistematik gözlem sayılmıştır.
- C) Örneklem yerine evrenin tamamı incelenmiştir.
- D) Bağımsız değişken kontrol grubuna uygulanmıştır.
- E) İlişkisel bir bulgudan neden-sonuç sonucu çıkarılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İlişkisel bir bulgudan neden-sonuç sonucu çıkarılmıştır.
Korelasyonel yöntem yalnız iki değişkenin ilişki gücünü ve yönünü bildirir; nedensellik bildirmez. Neden-sonuç ilişkisini ancak deney gösterebilir.
Zor
18"Düzenli tekrar öğrenmeyi artırır" hipotezinin sınandığı bir deneyde deney grubuna tekrar yaptırılmış, kontrol grubuna yaptırılmamış ve bir ay sonra iki gruba aynı sınav uygulanmıştır. Bu deneyde iki grubun yaş, zekâ ve ekonomik durum bakımından denk seçilmesinin amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sınav sonucundaki farkın yalnız tekrara bağlanabilmesini sağlamak
- B) Deney grubunun daha başarılı olmasını garanti etmek
- C) Bağımlı değişkeni araştırmacının kendi isteğine göre önceden belirlemek
- D) Korelasyon katsayısını +1'e yaklaştırmak
- E) Kontrol grubuna da tekrar yaptırılmasını sağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sınav sonucundaki farkın yalnız tekrara bağlanabilmesini sağlamak
Gruplar denk seçildiğinde aralarındaki tek fark bağımsız değişken (tekrar) olur; böylece sonuçtaki fark tekrara bağlanabilir ve neden-sonuç ilişkisi kurulabilir.
Zor
19Ders kitabına göre lokum testi çalışmasında doğal gözlem, korelasyonel yöntem ve sistematik gözlem gibi birden fazla yöntem birlikte kullanılabilir. Bu çalışmada birden fazla yöntemin gerekli olmasının en uygun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tek bir yöntemin her araştırmada yasak olması
- B) Hem davranışın hem de onun yıllar sonraki başarıyla ilişkisinin incelenmesi
- C) Çocuklarla yalnız anket yönteminin kullanılabilmesi
- D) Korelasyonel yöntemin neden-sonuç ilişkisini kesin olarak göstermesi
- E) Lokum testinin hiçbir gözlem yöntemine uygun olmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hem davranışın hem de onun yıllar sonraki başarıyla ilişkisinin incelenmesi
Çalışma hem bekleme davranışının gözlenmesini hem de bu davranışla ergenlikteki başarı arasındaki ilişkinin belirlenmesini gerektirir; bu yüzden gözlem ve korelasyonel yöntem birlikte kullanılır.
Zor
20Bir araştırmacı Türkiye'deki bütün lise öğrencilerinin kitap okuma alışkanlığını öğrenmek istiyor ve anketini yalnız kendi okulundaki öğrencilerine uyguluyor; sonucu bütün lise öğrencilerine genelliyor. Ders kitabındaki bilgilere göre bu araştırmanın temel sorunu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anketin neden-sonuç ilişkisi kurmak için kullanılmaması
- B) Araştırmada kontrol grubunun bulunmaması
- C) Seçilen örneklemin evreni temsil edememesi
- D) Örneklem yerine evrenin tamamına ulaşılması
- E) Anket sorularının yüz yüze sorulmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Seçilen örneklemin evreni temsil edememesi
Kitaba göre ankette en önemli nokta örneklem seçimidir; örneklem evreni temsil yeteneğine sahip olmalıdır. Tek bir okul bütün lise öğrencilerini temsil edemez.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.