11. Sınıf Psikoloji · Psikoloji Bilimini Tanıyalım
Psikolojide Etik Kurallar
- bilim etiği
- bilgilendirilmiş onam
- gizlilik
- zarar vermeme
- çekilme hakkı
- Türk Psikologlar Derneği
Psikoloji araştırmalarında uyulması gereken etik kurallar nelerdir?
Psikolojide etik kurallar, araştırmalarda katılımcıların haklarını korumak için uyulması gereken ilkelerdir. Etik, hangi eylemin doğru ya da yanlış olduğunu inceler; bilim insanlarının eylemlerini konu edinen dalına bilim etiği denir. Zarar vermeme ilkesine göre katılımcı araştırma sırasında ya da sonunda fiziksel ya da ruhsal zarar görmemeli, sakatlanmamalıdır. Bilgilendirilmiş onam, katılımcıya araştırma hakkında bilgi verilmesi ve rızasının alınmasıdır. Çekilme hakkı, katılımcının araştırmadan istediği an ayrılabilmesi demektir. Araştırmanın sonunda katılımcıya çalışma hakkında bilgi edinme imkânı tanınmalıdır. Gizlilik ilkesi gereği kişi hakkında elde edilen bilgiler saklı tutulur ve rızası olmadan başkasıyla paylaşılmaz. Türk Psikologlar Derneği’nin 2004’te kabul ettiği etik yönetmelik, araştırmalarda izlenecek bu temel ilkeleri belirler. Bilimsel merak, katılımcının sağlığından, rızasından ve mahremiyetinden önce gelmez.
Psikolojide Etik Kurallar: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, psikoloji araştırmalarında katılımcıların haklarını korumak için uyulması gereken etik kuralları anlatıyor. Etik, hangi eylemin doğru ya da yanlış olduğunu inceler; bilim insanlarının eylemlerini konu edinen dalına bilim etiği denir.
- Zarar vermeme: Katılımcı araştırma sırasında ya da sonunda fiziksel ya da ruhsal zarar görmemeli, sakatlanmamalıdır.
- Bilgilendirilmiş onam: Katılımcıya araştırma hakkında bilgi verilmeli ve rızası alınmalıdır.
- Çekilme hakkı: Katılımcı araştırmadan istediği an ayrılabilmelidir.
- Bilgi alma hakkı: Araştırmanın sonunda katılımcıya çalışma hakkında bilgi edinme imkânı tanınmalıdır.
- Gizlilik: Kişi hakkında elde edilen bilgiler saklı tutulur, rızası olmadan başkasıyla paylaşılmaz.
- Kurallar: Türk Psikologlar Derneği’nin 2004’te kabul ettiği etik yönetmelik, araştırmalarda izlenecek bu temel ilkeleri belirler.
- Yöntem seçimi: Aynı bölümde bir araştırmada tek yöntemin yetmeyebileceği, lokum testinde olduğu gibi gözlem, korelasyon ve sistematik gözlemin birlikte kullanılabileceği vurgulanır.
Unutma: Bilimsel merak, katılımcının sağlığından, rızasından ve mahremiyetinden önce gelmez.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Beş etik ilkeyi kısa başlıklarla yaz: zarar yok, bilgi ve rıza, istediğinde çık, sonuçları öğren, gizlilik.
- Her ilkeyi bir sorunun cevabı gibi düşün: “Bu araştırma bana zarar verir mi?” “Bana soruldu mu?”
- Bir araştırma senaryosunda hangi ilkenin çiğnendiğini bulmaya çalış.
Günlük hayattan: Bir uygulama senden kişisel bilgi isterken neyi neden topladığını ve kimseyle paylaşmayacağını söylüyorsa, gizlilik ve bilgilendirme ilkelerine uyuyordur.
Sık yapılan hata: Katılımcı bir kez onay verdiyse araştırmadan çıkamayacağını sanmak. Onay vermiş kişi de araştırmayı istediği an bırakabilir.
İpucu: Kendini katılımcının yerine koy ve “Bana yapılmasını istemediğim şey ne?” diye sor; kurallar çoğunlukla bu sorunun cevabıdır.
Derinleş
Kitaptaki uygulamada dört araştırma durumu veriliyor (ilgi alanları, kayıt araçları, aile geçmişi, sosyoekonomik düzey ve başarı ilişkisi). Her biri için uygun yöntemi yaz, sonra her araştırmada hangi etik ilkenin özellikle önem kazanacağını ekle. Düşün: Katılımcıya araştırmanın gerçek amacını baştan söylemek sonuçları değiştirebilirse araştırmacı ne yapmalıdır?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Hangi eylemin doğru ve iyi, hangisinin yanlış ve kötü olduğunu irdeleyen etiğin bilim insanlarının eylemlerini konu edinmesine ne ad verilir?
- A) Bilim tarihi
- B) Bilim felsefesi
- C) Bilimsel yöntem
- D) Bilim sosyolojisi
- E) Bilim etiği
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilim etiği
Etiğin bilim insanlarının eylemlerini de konu edinmesine bilim etiği denir.
Kolay
2Ders kitabına göre Türk Psikologlar Derneği'nin kabul ettiği etik yönetmelik neyi belirtir?
- A) Psikologların danışanlardan alacağı ücret miktarlarını
- B) Psikoloji bölümlerine giriş puanlarını
- C) Araştırma sırasında izlenmesi gereken temel ilkeleri
- D) Psikolojinin alt dallarının listesini
- E) Psikoloji ekollerinin temsilcilerini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Araştırma sırasında izlenmesi gereken temel ilkeleri
Kitapta Türk Psikologlar Derneği'nin 2004 yılında kabul ettiği etik yönetmeliğin araştırma sırasında izlenmesi gereken temel ilkeleri belirttiği yazılıdır.
Kolay
3Bir araştırmacının, katılımcılardan elde ettiği kişisel bilgileri onların rızası olmadan başkalarıyla paylaşmaması hangi etik ilkeye uygundur?
- A) Çekilme hakkı ilkesi
- B) Bilgi alma hakkı ilkesi
- C) Gizlilik ilkesi
- D) Zarar vermeme ilkesi
- E) Tekrarlanabilirlik ölçütü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gizlilik ilkesi
Kişi hakkında elde edilen bilgilerin saklı tutulması ve rızası olmadan başkalarına verilmemesi gizlilik hakkıdır.
Kolay
4Ders kitabına göre bir katılımcının araştırmaya katılmadan önce bilgilendirilmesi ve ondan neyin alınması gerekir?
- A) Ücretinin
- B) Rızasının
- C) Sınav puanının
- D) Aile geçmişinin
- E) Fotoğrafının
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Rızasının
Kitapta deneğin bilgilendirilmesi ve rızasının alınması gerektiği belirtilir.
Kolay
5Bir deney sırasında rahatsız olduğunu söyleyen katılımcının araştırmadan ayrılmasına izin verilmesi hangi etik ilkeyle ilgilidir?
- A) Gizlilik hakkı ilkesi
- B) Bilgi alma hakkı ilkesi
- C) Çekilme hakkı ilkesi
- D) İletilebilirlik ölçütü
- E) Sağlanabilirlik ölçütü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çekilme hakkı ilkesi
Kitaba göre katılımcılar araştırmadan istedikleri zaman çıkabilmelidir.
Kolay
6Ders kitabındaki etik ilkelerden ilki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Deneğin fiziksel bir zarara ya da sakatlığa uğramaması
- B) Deneğin araştırmaya mutlaka ücret karşılığı katılması
- C) Deneğin araştırmanın sonucunu önceden bilmesi
- D) Deneğin yalnız yetişkinlerden seçilmesi
- E) Deneğin araştırmacıyla akraba olmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Deneğin fiziksel bir zarara ya da sakatlığa uğramaması
Kitapta ilk ilke olarak deneğin araştırma sırasında ya da sonunda fiziksel bir zarara ya da sakatlığa uğramasının etik olarak doğru olmadığı belirtilir.
Kolay
7Bir araştırma tamamlandıktan sonra katılımcılara çalışmanın amacı ve sonuçları hakkında bilgi verilmesi hangi etik ilkeye uygundur?
- A) Çekilme hakkı ilkesi
- B) Zarar vermeme ilkesi
- C) Gizlilik ilkesi
- D) Bilgi edinme hakkı
- E) Rıza alma ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bilgi edinme hakkı
Kitaba göre katılımcılara araştırmanın sonunda araştırma hakkında bilgi edinme imkânı verilmelidir.
Kolay
8Ders kitabındaki "Kendinizi üzerinde deney yapılan bir varlık yerine koyun. Size nelerin yapılmasını istemezdiniz?" sorusu öğrenciye en çok hangi kazanımı hedefler?
- A) Deney yöntemini korelasyonel yöntemden ayırt etmeyi
- B) Psikolojinin alt dallarını sıralamayı
- C) Araştırma sonuçlarını sayıyla ifade etmeyi
- D) Ekollerin temsilcilerini öğrenmeyi
- E) Katılımcının haklarını onun bakış açısından fark etmeyi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Katılımcının haklarını onun bakış açısından fark etmeyi
Soru, öğrencinin kendini katılımcı yerine koyarak araştırma etiğinin neden gerekli olduğunu fark etmesini amaçlar.
Orta
9Bir araştırmacı katılımcılara çalışmanın gerçek amacını, süresini ve olası rahatsızlıkları önceden anlatıyor; ardından katılmayı kabul edenlerle çalışıyor. Araştırmacı bu davranışıyla hangi etik ilkeyi yerine getirmiştir?
- A) Gizlilik ilkesi
- B) Bilgilendirme ve rıza alma
- C) Çekilme hakkı ilkesi
- D) Bilgi edinme hakkı ilkesi
- E) Zarar vermeme ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilgilendirme ve rıza alma
Araştırma hakkında önceden bilgi verip katılım kararını katılımcıya bırakmak bilgilendirme ve rıza alma ilkesidir.
Orta
10Bir psikolog yürüttüğü bir araştırmanın sonuçlarını yayımlarken katılımcıların adlarını, okullarını ve telefon numaralarını da makaleye ekliyor. Bu davranış hangi etik ilkeyi ihlal eder?
- A) Gizlilik ilkesi
- B) Çekilme hakkı ilkesi
- C) Tekrarlanabilirlik ölçütü
- D) İletilebilirlik ölçütü
- E) Bilgi edinme hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gizlilik ilkesi
Katılımcılarla ilgili kişisel bilgilerin rızaları olmadan paylaşılması gizlilik ilkesini ihlal eder. İletilebilirlik sonuçların aktarılmasıdır, kişisel bilgilerin değil.
Orta
11Bir araştırmada katılımcılardan biri ara vermek istediğini ve devam etmek istemediğini söylüyor; araştırmacı ise "Başladınız, bitirmek zorundasınız." diyor. Araştırmacının tutumu hangi etik ilkeye aykırıdır?
- A) Araştırmadan istenildiği zaman çekilebilme
- B) Araştırma sonunda bilgi edinebilme
- C) Bilgilerin gizli tutulması
- D) Örneklemin evreni temsil etmesi
- E) Sonuçların başka araştırmacılarca sınanabilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Araştırmadan istenildiği zaman çekilebilme
Kitaba göre katılımcılar araştırmadan istedikleri zaman çıkabilmelidir; araştırmacının zorlaması bu ilkeye aykırıdır.
Orta
12Bir araştırmacı, katılımcıları uzun süre uykusuz bırakarak bunun bellek üzerindeki etkisini incelemek istiyor; uygulamanın katılımcılarda kalıcı sağlık sorunlarına yol açabileceği biliniyor. Ders kitabındaki etik ilkeler açısından bu araştırma için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Bilimsel merak öncelikli olduğu için etiktir.
- B) Katılımcılara ücret ödenirse her durumda etiktir.
- C) Sonuçları gizli tutulursa etik sorun ortadan kalkar.
- D) Katılımcılara zarar verme olasılığı nedeniyle etik değildir.
- E) Deneysel yöntem kullanıldığı için etik kurallar uygulanmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Katılımcılara zarar verme olasılığı nedeniyle etik değildir.
Etik yönetmeliğin ilk ilkesi deneğin fiziksel bir zarara uğramamasıdır. Konu özetinde de bilimsel merakın katılımcının sağlığından önce gelmediği vurgulanır.
Orta
13Ders kitabında psikolojide etik kuralların yer almasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Araştırmaların daha hızlı bitirilmesini sağlamak
- B) Araştırmalarda katılımcıların haklarını korumak
- C) Yalnız deneysel yöntemin kullanılmasını sağlamak
- D) Psikologların araştırma yapmasını engellemek
- E) Katılımcı sayısını azaltmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Araştırmalarda katılımcıların haklarını korumak
Etik kurallar araştırmalarda katılımcıların fiziksel ve ruhsal sağlığını, rızasını ve mahremiyetini, yani haklarını korumak için vardır.
Orta
14Bir öğrenci, okulundaki arkadaşlarının ders çalışma alışkanlıklarını araştırmak için bir anket hazırlıyor. Ankete isim yazılmamasını sağlıyor, katılımın gönüllü olduğunu belirtiyor ve sonuçları sınıfta genel olarak paylaşacağını söylüyor. Öğrencinin bu uygulamalarla gözettiği etik ilkeler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Zarar vermeme, tekrarlanabilirlik ve ölçülebilirlik
- B) Gizlilik, rıza ve bilgi edinme hakkı
- C) Çekilme hakkı, örneklem ve kontrol grubu
- D) Gözlenebilirlik, iletilebilirlik ve sağlanabilirlik
- E) Betimleme, açıklama ve yordama
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gizlilik, rıza ve bilgi edinme hakkı
İsim yazılmaması gizliliği, gönüllülük rızayı, sonuçların paylaşılması bilgi edinme hakkını karşılar. Öteki şıklar etik ilke değil ölçüt, yöntem ya da amaçtır.
Orta
15Ders kitabındaki deney örneğinde bir grup öğrenciye düzenli tekrar yaptırılmış, diğerine yaptırılmamış ve sonunda iki gruba aynı sınav uygulanmıştır. Bu araştırmanın etik kurallara uygun yürütülmesi için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?
- A) Kontrol grubundaki öğrencilerin sınav sonuçları adlarıyla ilan edilmelidir.
- B) Çalışmadan ayrılmak isteyen öğrencilere izin verilmemelidir.
- C) Sonuçlar katılımcılardan tamamen gizlenmelidir.
- D) Daha kesin sonuç için öğrencilere haber vermeden sınav sonuçları kullanılmalıdır.
- E) Öğrencilere çalışma anlatılmalı ve katılmak isteyip istemedikleri sorulmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Öğrencilere çalışma anlatılmalı ve katılmak isteyip istemedikleri sorulmalıdır.
Etik ilkelere göre katılımcılar bilgilendirilmeli ve rızaları alınmalı, istedikleri zaman ayrılabilmeli, sonunda bilgi alabilmeli ve kişisel bilgileri gizli tutulmalıdır.
Orta
16Bir araştırmacı, bir gruba kötü bir haber verildiğinde nasıl tepki verdiklerini incelemek için katılımcılara gerçek olmayan bir kaza haberini doğruymuş gibi veriyor ve araştırma bitince de durumu açıklamıyor. Ders kitabındaki etik ilkeler açısından bu araştırmanın en temel sorunu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Katılımcıları ruhsal olarak zarara uğratma olasılığı taşıması
- B) Örneklemin evreni temsil edecek kadar geniş seçilmemesi
- C) Sonuçların bir korelasyon katsayısıyla ifade edilmemesi
- D) Deney grubunun kontrol grubuyla karşılaştırılmaması
- E) Araştırmanın laboratuvar dışında yürütülmüş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Katılımcıları ruhsal olarak zarara uğratma olasılığı taşıması
Konu özetine göre katılımcı araştırma sırasında ya da sonunda fiziksel ya da ruhsal zarar görmemelidir; ayrıca sonunda bilgi edinme hakkı da çiğnenmiştir. Öteki şıklar yöntem sorunlarıdır, etik ilke değildir.
Zor
17Bir araştırmacı bir okulda öğrencilerin stresle baş etme yollarını inceliyor. Velilere ve öğrencilere bilgi verip izin alıyor; ancak araştırma bitince sonuçları hiçbir katılımcıyla paylaşmıyor ve katılımcıların sorularını cevapsız bırakıyor. Bu araştırma ders kitabındaki ilkelerden hangisi bakımından eksik kalmıştır?
- A) Bilgilendirilmiş rıza alma ilkesi
- B) Zarar vermeme ilkesi
- C) İstediğinde çekilme hakkı
- D) Araştırma sonunda bilgi edinme hakkı
- E) Gizlilik ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Araştırma sonunda bilgi edinme hakkı
Araştırmacı bilgilendirme ve izin almayı yapmıştır; ancak kitaba göre katılımcılara araştırmanın sonunda bilgi edinme imkânı verilmelidir. Bu ilke ihmal edilmiştir.
Zor
18Bir araştırmacı şu iki seçenek arasında kalıyor: I. Katılımcılara amacı açıklamadan çalışmayı yürütmek; böylece daha "doğal" sonuç almak II. Amacı açıklayıp rıza almak; bazı katılımcıların katılmama ihtimalini kabullenmek Ders kitabındaki etik ilkeler ve konu özetindeki "Bilimsel merak, katılımcının sağlığından, rızasından ve mahremiyetinden önce gelmez." ifadesi dikkate alındığında hangisi doğrudur?
- A) I seçilmelidir; doğal sonuç almak her durumda etik kuraldan önce gelir.
- B) İkisi de uygundur; araştırmacı istediğini seçebilir.
- C) I seçilmelidir; rıza yalnız deneysel çalışmalarda gerekir.
- D) II seçilmelidir; katılımcının rızası araştırmanın sonucundan önce gelir.
- E) İkisi de uygun değildir; bu konu araştırılmamalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) II seçilmelidir; katılımcının rızası araştırmanın sonucundan önce gelir.
Etik ilkelere göre katılımcı bilgilendirilmeli ve rızası alınmalıdır; bilimsel merak rızanın önüne geçmez. Konunun araştırılmasında sorun yoktur, sorun yöntemin etik olup olmamasıdır.
Zor
19Bir psikolog, katılımcılarının gizliliğini korumak için verileri kodlarla saklıyor, kimlik bilgilerini ayrı ve kilitli bir dosyada tutuyor ve yayımladığı makalede yalnız toplu sonuçlara yer veriyor. Bu uygulama ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Gizlilik korunduğu için araştırma artık tekrarlanamaz.
- B) Toplu sonuç paylaşmak katılımcılardan rıza alınmasını gereksiz kılar.
- C) Gizlilik ilkesi korunurken sonuçların iletilebilirliği de sağlanmıştır.
- D) Kimlik bilgileri saklandığı için araştırma etik dışıdır.
- E) Makale yayımlandığı için gizlilik ilkesi çiğnenmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gizlilik ilkesi korunurken sonuçların iletilebilirliği de sağlanmıştır.
Kodlama ve toplu sonuç paylaşımı katılımcıların kimliğini korur (gizlilik); sonuçlar makaleyle aktarıldığı için iletilebilirlik de sağlanır. Gizlilik rızayı gereksiz kılmaz.
Zor
20Ders kitabında etik kurallar şu sırayla verilir: zarar vermeme, bilgilendirme ve rıza, istenildiğinde çekilebilme, sonunda bilgi edinme ve gizlilik. Bir araştırmacının bütün bu ilkelere uyduğu hâlde katılımcılarından biri araştırmanın ortasında kendini kötü hissettiğini söylüyor. Araştırmacının bu durumda yapması gereken en uygun davranış aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Veri kaybı olmasın diye katılımcıyı uygulamayı bitirmeye ikna etmek
- B) Katılımcının şikâyetini kaydedip uygulamaya kesintisiz devam etmek
- C) Katılımcının adını raporda belirterek durumu açıklamak
- D) Katılımcıyı araştırmadan çıkarıp hiçbir bilgi vermemek
- E) Uygulamayı durdurup katılımcının iyiliğini öncelemek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uygulamayı durdurup katılımcının iyiliğini öncelemek
Zarar vermeme ve çekilme hakkı ilkeleri katılımcının iyiliğinin öncelenmesini gerektirir. Adının raporda belirtilmesi gizliliğe, bilgi verilmemesi bilgi edinme hakkına aykırıdır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.