11. Sınıf Psikoloji · Psikoloji Bilimini Tanıyalım

Psikolojinin Ölçütleri ve Amaçları

gözlenebilirlik
ölçülebilirlik
tekrarlanabilirlik
betimleme
açıklama
yordama
kontrol

Psikolojinin ölçütleri ve amaçları nelerdir?

Psikolojinin ölçütleri gözlenebilirlik, ölçülebilirlik, iletilebilirlik, tekrarlanabilirlik ve sağlanabilirliktir; amaçları ise betimleme, açıklama, yordama ve kontroldür. Gözlenebilirlik, olayın çıplak gözle ya da teknolojik araçlarla izlenebilmesidir; beyin dalgalarının cihazla ölçülmesi buna örnektir. Ölçülebilirlik, olayın zekâ testi puanı gibi sayıyla ifade edilebilmesidir. İletilebilirlik, sonuçların makale, kitap ya da sunumla herkesin aynı biçimde anlayacağı şekilde aktarılmasıdır. Tekrarlanabilirlik, araştırmanın aynı koşullarda yinelendiğinde yakın sonuçlar vermesidir. Psikoloji önce davranışı betimler, sonra neden-sonuç ilişkisi kurarak açıklar; örneğin kaygının ne olduğu belirlenir, ardından aile, okul, yorgunluk gibi nedenleri araştırılır. Yordama, nedenleri bilinen bir davranışın hangi koşulda ortaya çıkacağını önceden kestirmektir. Kontrol ise davranışı istenen yönde etkilemek ve istenmeyen davranışı önlemektir. Amaçlar bu sırayı izler; insanı tanımadan davranışını etkilemek mümkün değildir.

Psikolojinin Ölçütleri ve Amaçları: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, psikolojinin bilimsel sayılmak için uyduğu ölçütleri ve ulaşmaya çalıştığı dört amacı anlatıyor. Her bilim gibi psikoloji de bulgularının başkalarınca anlaşılabilmesi ve sınanabilmesi için belli kurallara uyar.

Gözlenebilirlik: Olayın çıplak gözle ya da teknolojik araçlarla izlenebilmesidir; beyin dalgalarının cihazla ölçülmesi gibi.
Ölçülebilirlik: Olayın sayıyla ifade edilebilmesidir; zekâ testi puanı gibi.
İletilebilirlik: Sonuçların makale, kitap ya da sunumla herkesin aynı biçimde anlayacağı şekilde aktarılmasıdır.
Tekrarlanabilirlik ve sağlanabilirlik: Araştırma aynı koşullarda tekrarlandığında yakın sonuçlar vermeli ve sonuçlar sınanabilmelidir. İlk iki ölçüt olayın, son üçü araştırma sonuçlarının özelliğidir.
Betimleme ve açıklama: Psikoloji önce davranışı tanımlar, sonra neden-sonuç ilişkisi kurarak açıklar. Kaygının ne olduğu belirlenir, ardından aile, okul, yorgunluk gibi nedenleri araştırılır.
Yordama: Nedenleri bilinen bir davranışın hangi koşulda ortaya çıkacağını önceden kestirmektir.
Kontrol: Davranışı istenen yönde etkilemek, istenmeyen davranışı önlemektir. Klinik ve eğitim psikolojisi bu amaçla çalışır.

Unutma: Amaçlar bir sıra izler: betimlemeden açıklamaya, açıklamadan yordamaya, yordamadan kontrole gidilir. İnsanı tanımadan davranışını etkilemek mümkün değildir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Beş ölçütü sırayla yaz ve ilk ikisini “olayın”, son üçünü “sonucun” özelliği diye işaretle.
Dört amacı bir merdiven gibi çiz: betimle, açıkla, yordama yap, kontrol et.
Kaygı örneğini her basamağa yerleştir.

Günlük hayattan: Bir öğretmen sınıfta konuşmaların hep son derste arttığını fark ederse (betimleme), bunun yorgunluktan kaynaklandığını düşünür (açıklama), son dersin gürültülü geçeceğini tahmin eder (yordama) ve ders arasında kısa bir mola verir (kontrol).

Sık yapılan hata: Yordama ile kontrolü karıştırmak. Yordama davranışı önceden kestirmektir; kontrol ise davranışı değiştirmeye ya da önlemeye çalışmaktır.

İpucu: Amaçları “Ne? Neden? Ne zaman? Nasıl değiştiririm?” sorularıyla hatırla.

Derinleş

Kitaptaki şiddet eğilimi olan birey uygulamasını düşün. Bu kişinin davranışı için psikolojinin dört amacından her birine uyan bir cümle yaz. Düşün: Aşırı kaygı yaşayan birinin davranışının nedenlerini bilen bir psikolog bu davranışı ne ölçüde değiştirebilir?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Başka bilim insanlarının bir çalışmayı farklı zamanlarda aynı koşullarda yinelediğinde birbirine yakın sonuçlar elde etmesi hangi ölçüttür?
- A) Tekrarlanabilirlik
- B) İletilebilirlik
- C) Gözlenebilirlik
- D) Ölçülebilirlik
- E) Açıklama
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tekrarlanabilirlik
Tekrarlanabilirlik çalışmaların farklı zamanlarda aynı biçim ve koşullarda yinelendiğinde birbirine yakın sonuçlar vermesidir.
Kolay
2Bilimsel araştırma sonuçlarının doğruluğunun sınanabilmesi ve test edilebilmesi hangi ölçüttür?
- A) Gözlenebilirlik
- B) İletilebilirlik
- C) Betimleme
- D) Sağlanabilirlik
- E) Yordama
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sağlanabilirlik
Sağlanabilirlik araştırma sonuçlarının doğruluğunun sınanabilmesidir; özellikle tekrarlanabilen araştırmaların sağlaması yapılmış olur.
Kolay
3Ders kitabına göre beynin ürettiği elektriksel dalgaların bir aygıtla kaydedilmesi psikolojinin hangi ölçütüne örnektir?
- A) Gözlenebilirlik
- B) İletilebilirlik
- C) Tekrarlanabilirlik
- D) Sağlanabilirlik
- E) Yordama
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gözlenebilirlik
Gözlenebilirlik yalnız çıplak gözle izlemeyi değil, duyu organlarının yetersiz kaldığı durumda teknolojik aygıtlardan yararlanmayı da kapsar.
Kolay
4Bir zekâ testinden alınan sonucun 112 puan gibi bir sayıyla ifade edilmesi psikolojinin hangi ölçütüne örnektir?
- A) Gözlenebilirlik
- B) İletilebilirlik
- C) Ölçülebilirlik
- D) Tekrarlanabilirlik
- E) Kontrol
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ölçülebilirlik
Ölçülebilirlik sayısal olarak belirlenebilirliği ifade eder; kitapta zekâ testi puanının sayıyla belirtilmesi örnek verilir.
Kolay
5Bir psikoloğun araştırma sonuçlarını bir makaleyle yayımlaması ve bunların herkesçe aynı biçimde anlaşılabilmesi hangi ölçütle ilgilidir?
- A) Ölçülebilirlik
- B) Gözlenebilirlik
- C) İletilebilirlik
- D) Betimleme
- E) Yordama
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İletilebilirlik
İletilebilirlik bilim insanının anlatmak istediğinin herkesçe aynı biçimde anlaşılması ve sonuçların makale, kitap, sunum gibi yollarla bildirilebilmesidir.
Kolay
6Ders kitabına göre psikolojinin ilk amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Davranışı betimlemek
- B) Davranışı kontrol etmek
- C) Davranışı yordamak
- D) Davranışı ödüllendirmek
- E) Davranışı cezalandırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Davranışı betimlemek
Kitaba göre psikolojinin amaçları betimleme, anlama ve açıklama, yordama ve kontrol etme olarak sıralanır; görsel açıklamasında da amacın öncelikle davranışları tanımlamak olduğu belirtilir.
Kolay
7Nedenleri bilinen bir davranışın hangi koşullarda ortaya çıkacağını önceden kestirmek psikolojinin hangi amacıdır?
- A) Betimleme
- B) Yordama
- C) Açıklama
- D) İletme
- E) Gözlem
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yordama
Yordama, nedenleri ortaya konmuş bir davranışın benzer durumlarda ortaya çıkabileceğini önceden tahmin etmektir.
Kolay
8Davranışın istenen yönde gelişmesi için istenmeyen davranışların önlenmesini amaçlayan amaç hangisidir?
- A) Betimleme
- B) Kontrol etme
- C) Açıklama
- D) Yordama
- E) Ölçme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kontrol etme
Kontrol etme aşamasında davranışın istenen yönde gelişmesi ve istenmeyen davranışların önlenmesi amaçlanır.
Orta
9Ders kitabına göre psikolojinin ölçütlerinden ilk ikisi ile diğerleri arasında bir ayrım vardır. Bu ayrım aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Gözlenebilirlik ve ölçülebilirlik sonuçların; diğerleri incelenen olayın özelliğidir.
- B) İletilebilirlik ve tekrarlanabilirlik olayın; diğerleri araştırmacının özelliğidir.
- C) Tekrarlanabilirlik ve sağlanabilirlik olayın; diğerleri yöntemin özelliğidir.
- D) Bütün ölçütler yalnız araştırmacının kişisel özelliklerini gösterir.
- E) Gözlenebilirlik ve ölçülebilirlik olayın; diğerleri araştırma sonuçlarının özelliğidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gözlenebilirlik ve ölçülebilirlik olayın; diğerleri araştırma sonuçlarının özelliğidir.
Kitapta ilk iki ölçütün (gözlenebilirlik, ölçülebilirlik) incelenen olayların özellikleri olduğu, diğerlerinin araştırma sonuçlarıyla ilgili olduğu belirtilir.
Orta
10Bir psikolog aşırı kaygı yaşayan bir kişinin gözlenebilen ve gözlenemeyen davranışlarını inceleyerek kaygının ne olduğunu tanımlamaya çalışıyor. Psikolog bu aşamada hangi amaca yönelik çalışmaktadır?
- A) Açıklama
- B) Yordama
- C) Kontrol
- D) Sağlama
- E) Betimleme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Betimleme
Kitapta bu örnek betimleme (tanımlama) amacına verilir: ele alınan davranışın anlamını belirleyip kesinliğe kavuşturmak.
Orta
11Bir psikolog kaygıya neden olabilecek aile ve okul gibi dış etmenlerle yorgunluk ve kalıtım gibi iç etmenleri araştırarak neden-sonuç ilişkisi kurmaya çalışıyor. Bu çalışma psikolojinin hangi amacına örnektir?
- A) Betimleme ve tanımlama
- B) Önceden kestirme (yordama)
- C) Etkileme ve kontrol
- D) Anlama ve açıklama
- E) İletme ve paylaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Anlama ve açıklama
Davranışın ortaya çıkış nedenini bulmak ve neden-sonuç ilişkisi kurmak anlama ve açıklama amacıdır.
Orta
12Bir okul rehber öğretmeni, sınav dönemlerinde bazı öğrencilerin kaygısının arttığını ve bunun uykusuzlukla ilişkili olduğunu biliyor. Bu bilgiyle önümüzdeki sınav haftasında hangi öğrencilerde kaygının yükseleceğini önceden tahmin ediyor. Rehber öğretmenin yaptığı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Betimleme
- B) Gözlenebilirlik
- C) Yordama
- D) İletilebilirlik
- E) Sağlanabilirlik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yordama
Nedenleri bilinen bir davranışın hangi koşulda ortaya çıkacağını önceden kestirmek yordamadır.
Orta
13Ders kitabına göre psikolojinin hangi uzmanlık alanları özellikle insan davranışını etkileme ve değiştirme konusuyla ilgilidir?
- A) Deneysel psikoloji ve kişilik psikolojisi
- B) Bilişsel psikoloji ve gelişim psikolojisi
- C) Sosyal psikoloji ve deneysel psikoloji
- D) Kişilik psikolojisi ve bilişsel psikoloji
- E) Klinik psikoloji ve eğitim psikolojisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Klinik psikoloji ve eğitim psikolojisi
Kitapta klinik psikoloji ve eğitim psikolojisi gibi uzmanlık alanlarının insan davranışını etkileme ve değiştirme konusuyla ilgili olduğu belirtilir.
Orta
14Ders kitabında "Doğayı tanımaksızın ona egemen olmak mümkün olmadığı gibi, insanı tanımadan da davranışlarını etkilemek ya da denetlemek mümkün değildir." denilmektedir. Bu ifade psikolojinin amaçlarıyla ilgili hangi düşünceyi destekler?
- A) Psikolojinin tek amacı insanı denetim altında tutmaktır.
- B) Betimleme yapılmadan da insan davranışı kolayca ve kalıcı biçimde değiştirilebilir.
- C) Kontrol amacına ulaşmak için önce betimleme ve açıklama yapılmalıdır.
- D) Yordama, kontrolden sonra yapılması gereken son aşamadır.
- E) Psikoloji yalnız doğa olaylarını kontrol etmeye çalışır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kontrol amacına ulaşmak için önce betimleme ve açıklama yapılmalıdır.
İfade, davranışı etkilemenin onu tanımaya bağlı olduğunu söyler; amaçlar betimlemeden açıklamaya, açıklamadan yordamaya, oradan kontrole doğru sıralanır.
Orta
15Bir araştırmacının elde ettiği sonucu, başka bir şehirdeki araştırmacı aynı koşullarda yeniden denediğinde çok farklı bir sonuç buluyor. Bu durumda araştırmanın hangi ölçütü karşılamadığı söylenebilir?
- A) Gözlenebilirlik
- B) Tekrarlanabilirlik
- C) İletilebilirlik
- D) Ölçülebilirlik
- E) Betimleme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tekrarlanabilirlik
Aynı koşullarda yinelenen çalışmaların birbirine yakın sonuçlar vermesi tekrarlanabilirliktir; burada bu ölçüt karşılanmamıştır.
Orta
16Ders kitabına göre bir psikolog öğrenme üzerinde etkili olan koşulları bilirse insanların daha kolay ve kalıcı bilgi edinmesini sağlayabilir. Bu örnek psikolojinin hangi amacına aittir?
- A) Betimleme
- B) Kontrol etme
- C) Gözlenebilirlik
- D) Anlama ve açıklama
- E) Ölçülebilirlik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kontrol etme
Kitapta öğrenme koşulları bilinirse daha kolay ve kalıcı öğrenmenin sağlanabileceği örneği etkileme ve kontrol etme amacına verilir.
Zor
17Bir psikolog çocuklardaki saldırgan davranışlarla ilgili bir çalışmayı şu sırayla yürütüyor: - Saldırganlığın hangi davranışlarla kendini gösterdiğini tanımlıyor. - ... - Hangi ortamlarda saldırganlığın artacağını önceden tahmin ediyor. - Saldırganlığı azaltacak bir okul programı uyguluyor. Ders kitabındaki amaç sırasına göre boş bırakılan aşamada psikoloğun yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Saldırgan çocukları okuldan uzaklaştırarak sorunu çözmek
- B) Programı uygulayıp sonuçlarını hemen kamuoyuna duyurmak
- C) Saldırganlığın tanımını hiç yapmadan rastgele ölçek puanlarını toplamak
- D) Saldırganlığı azaltacak ödül ve cezaları belirlemek
- E) Saldırganlığa yol açan nedenleri araştırıp neden-sonuç ilişkisi kurmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Saldırganlığa yol açan nedenleri araştırıp neden-sonuç ilişkisi kurmak
Amaçlar betimleme, anlama-açıklama, yordama ve kontrol sırasını izler. Tanımlamadan sonra ve tahminden önce nedenlerin araştırılıp açıklanması gerekir.
Zor
18Bir araştırmacı "öğrencilerin mutluluk düzeyini" incelemek istiyor; ancak mutluluğu hiçbir ölçme aracı kullanmadan yalnız kendi izlenimleriyle "çok mutlu", "biraz mutlu" diye değerlendiriyor ve kullandığı ölçütleri raporunda açıklamıyor. Bu araştırma ders kitabındaki ölçütlerden en çok hangileri bakımından eksik kalır?
- A) Ölçülebilirlik ve iletilebilirlik
- B) Gözlenebilirlik ve betimleme amacı
- C) Yordama ve kontrol
- D) Açıklama ve yordama
- E) Betimleme ve kontrol
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ölçülebilirlik ve iletilebilirlik
Değerlendirme sayısal bir ölçüme dayanmadığı için ölçülebilirlik, kullanılan ölçütler açıklanmadığı için de iletilebilirlik eksiktir. Yordama ve kontrol ölçüt değil amaçtır.
Zor
19Ders kitabına göre gözlenebilen ve ölçülebilen olaylar iletilebilir, tekrarlanabilir ve sağlanabilir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
- A) Bir olay gözlenemese de sonuçları kesin olarak tekrarlanabilir.
- B) İletilebilirlik, incelenen olayın gözlenip ölçülüp ölçülmemesinden tamamen bağımsızdır.
- C) Sağlanabilirlik yalnız gözle görülebilen olaylar için geçerlidir.
- D) Gözlenip ölçülemeyen bir olayla ilgili sonuçların başkalarınca sınanması güçleşir.
- E) Ölçülebilen her olay mutlaka kontrol edilebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gözlenip ölçülemeyen bir olayla ilgili sonuçların başkalarınca sınanması güçleşir.
Kitaba göre iletme, tekrarlama ve sağlama gözlenebilen ve ölçülebilen olaylar için mümkündür; gözlenip ölçülemeyen bir olayın sonuçlarını başkalarının sınaması güçleşir.
Zor
20Bir öğretmen, kalabalık sınıflarda öğrencilerin dikkatinin dağıldığını biliyor. Bu nedenle kalabalık bir sınıfa ders vermeden önce ders arasına kısa etkinlikler yerleştiriyor ve sınıfı daha küçük gruplara bölerek dikkat dağınıklığını önlüyor. Öğretmenin bu uygulaması, psikolojinin amaçlarından hangi ikisini birlikte yansıtır?
- A) Betimleme ve açıklama
- B) Betimleme ve yordama
- C) Gözlenebilirlik ve ölçülebilirlik
- D) Yordama ve kontrol
- E) İletilebilirlik ve sağlanabilirlik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yordama ve kontrol
Öğretmen kalabalık sınıfta dikkat dağınıklığı olacağını önceden kestirir (yordama) ve bunu önleyici düzenlemeler yapar (kontrol).

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.