12. Sınıf Sanat Tarihi · Türk ve İslam Mimarisi

Askerî Mimari

kale
sur
hisar
Rumeli Hisarı
Anadolu Hisarı
Alanya Kalesi

Askerî mimari nedir ve Türklerin askerî yapıları nelerdir?

Askerî mimari, savunma amacıyla yapılan kale, sur, burç, kule, hisar, tersane, kışla ve ordugâh gibi yapıları kapsayan mimari alanıdır. Askerî mimari, savaş tekniği geliştikçe biçim değiştirmiştir. Kale, askerî mimarinin en önemli yapı tipidir; şehir çevresi ya da yol kavşağı gibi stratejik yerlere, arazinin doğal yapısına uygun biçimde kurulur. Selçuklu ve Beylikler döneminde Anadolu'da şehirlerin çevresi surlarla çevrilmiş ya da şehirler bir kaleyle korunmuştur. Bazı eski kaleler onarılarak Türk kalesine dönüştürülmüştür; Alanya ve Karaman kaleleri buna örnektir. Osmanlılar Çanakkale ve İstanbul boğazları başta olmak üzere stratejik noktalara kaleler yapmıştır. Anadolu ve Rumeli hisarları, İstanbul Boğazı'ndan geçişi denetlemek için karşılıklı yapılmış hisarlardır. Halep, Şam, Ohri, Belgrad ve Semendire gibi pek çok Osmanlı kalesi bugün millî sınırların dışında kalmıştır. Bir kalenin yeri rastgele seçilmez; stratejik konum ve arazinin doğal korunaklılığı belirleyicidir.

Askerî Mimari: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, savunma amacıyla yapılan kale, sur ve hisar gibi askerî yapıları ve Türklerin bu alandaki eserlerini anlatıyor. Askerî mimari, savaş tekniği geliştikçe biçim değiştirmiştir.

Yapı tipleri: Kale, sur, burç, kule, hisar, tersane, kışla ve ordugâh askerî mimarinin yapılarıdır.
Kale: Askerî mimarinin en önemli yapı tipidir. Şehir çevresi ya da yol kavşağı gibi stratejik yerlere, arazinin doğal yapısına uygun biçimde kurulur.
Selçuklu ve Beylikler: Anadolu'da şehirlerin çevresi surlarla çevrildi ya da bir kaleyle korundu. Bazı eski kaleler onarılarak Türk kalesine dönüştürüldü; Alanya ve Karaman kaleleri örnektir.
Osmanlı: Çanakkale ve İstanbul boğazları başta olmak üzere stratejik noktalara kaleler yapıldı.
Anadolu ve Rumeli hisarları: İstanbul Boğazı'ndan geçişi denetlemek için karşılıklı yapılmış hisarlardır.
Sınır dışındaki kaleler: Halep, Şam, Ohri, Belgrad ve Semendire gibi pek çok Osmanlı kalesi bugün millî sınırlarımızın dışında kalmıştır.

Unutma: Bir kalenin yeri rastgele seçilmez; stratejik konum ve arazinin doğal korunaklılığı belirleyicidir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Askerî yapı tiplerini bir liste hâlinde yaz.
Bir kalenin yeri seçilirken nelere dikkat edildiğini iki maddeyle açıkla.
Boğaz'ı denetleyen iki hisarın adını ve konumunu öğren.

Günlük hayattan: İstanbul Boğazı'nda vapurla geçerken Rumeli Hisarı ile karşısındaki Anadolu Hisarı'nı aynı anda görebilirsin. Boğaz'ın en dar yerinde karşılıklı durmaları rastlantı değildir.

Sık yapılan hata: Askerî mimariyi yalnız kale ile sınırlamak. Tersane, kışla ve ordugâh da askerî yapılardır.

İpucu: "Kale korur, sur çevreler, hisar denetler" diye üç yapıyı işleviyle eşleştir.

Derinleş

Kitapta adı geçen Alanya Kalesi ya da Rumeli Hisarı'nı seç. Haritada konumunu bul ve bu yerin neden seçildiğini arazi ve deniz yolu açısından açıklayan kısa bir not yaz. Düşün: Topun gelişmesi kale duvarlarının biçimini nasıl etkilemiş olabilir?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre tarih boyunca askerî mimarinin en önemli yapı tipi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kale
- B) Kışla
- C) Tersane
- D) Ordugâh
- E) Burç
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kale
Kitapta kalelerin tarih boyunca askerî mimarinin en önemli yapı tipi olduğu belirtilir.
Kolay
2Aşağıdakilerden hangisi ders kitabında askerî mimari yapıları arasında sayılmaz?
- A) Sur
- B) Burç
- C) Medrese
- D) Tersane
- E) Kışla
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Medrese
Kitaba göre askerî mimari yapıları kale, sur, burç, tersane, kule, hisar, kışla ve ordugâhlardır. Medrese bir eğitim yapısıdır.
Kolay
3İstanbul Boğazı'nın iki yakasında karşılıklı olarak yapılan ve Boğaz'dan geçişi denetlemeye yarayan iki yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Alanya Kalesi ve Karaman Kalesi
- B) Belgrad Kalesi ve Semendire Kalesi
- C) Halep Kalesi ve Şam Kalesi
- D) Ohri Kalesi ve Alanya Kalesi
- E) Anadolu Hisarı ve Rumeli Hisarı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Anadolu Hisarı ve Rumeli Hisarı
Kitaba göre Anadolu ve Rumeli hisarları Boğaz'dan geçişi kontrol etmek amacıyla yapılmıştır.
Kolay
4Ders kitabına göre kalelerin kurulduğu yerlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnız düz ve korunaksız ovaların ortasına kurulmuşlardır.
- B) Şehirlerin çevresi ya da yol kavşağı gibi stratejik yerlere kurulmuşlardır.
- C) Yalnız deniz kıyısındaki kumsallara kurulmuşlardır.
- D) Yerleri hiçbir ölçüt gözetilmeden seçilmiştir.
- E) Yalnız şehirlerin en kalabalık ve korunaksız çarşı içlerine kurulmuşlardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şehirlerin çevresi ya da yol kavşağı gibi stratejik yerlere kurulmuşlardır.
Kitaba göre kaleler genellikle şehirlerin etrafı, yol kavşağı gibi stratejik öneme sahip yerlere, arazinin doğal durumuna uygun olarak inşa edilmiştir.
Kolay
5Ders kitabına göre Osmanlıların kale inşasında öncelik verdiği stratejik yerler arasında özellikle hangileri anılır?
- A) Konya ve Kayseri ovaları
- B) Van ve Tuz gölleri
- C) Toros ve Kaçkar dağları
- D) Çanakkale ve İstanbul boğazları
- E) Fırat ve Dicle kaynakları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çanakkale ve İstanbul boğazları
Kitapta Osmanlıların stratejik bakımdan önemli yerlerde, başta Çanakkale ve İstanbul Boğazı olmak üzere kaleler inşa ettiği belirtilir.
Kolay
6Bir şehrin çevresini kuşatan ve onu dış saldırılara karşı koruyan kalın duvarlara ne ad verilir?
- A) Kümbet
- B) Revak
- C) Eyvan
- D) Sur
- E) Portal
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sur
Sur, şehrin çevresini kuşatan savunma duvarıdır. Kitaba göre Selçuklular ve Beylikler şehir ve kasabaların etrafını surlarla çevirmiştir.
Kolay
7Ders kitabına göre Anadolu'da Selçuklular ve Beylikler sahip oldukları şehir ve kasabaları korumak için hangi yolu izlemiştir?
- A) Şehirleri savunmasız bırakıp yalnız ordularına güvenmişlerdir.
- B) Etraflarını surlarla çevirmiş ya da bir kaleyle korumuşlardır.
- C) Şehirlerin çevresine yalnız hendek kazmakla yetinmişlerdir.
- D) Şehirleri yalnız kervansaraylarla koruma altına almışlardır.
- E) Şehirlerin içine yalnız medreseler yapmışlardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Etraflarını surlarla çevirmiş ya da bir kaleyle korumuşlardır.
Kitapta Anadolu'da hüküm süren Selçuklular ve Beyliklerin şehir ve kasabaların etrafını ya surlarla çevirdiği ya da bir kaleyle koruma altına aldığı belirtilir.
Kolay
8Ders kitabında Anadolu'daki Türk kalelerine örnek olarak gösterilen kaleler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Alanya Kalesi ve Karaman Kalesi
- B) Ohri Kalesi ve Belgrad Kalesi
- C) Halep Kalesi ve Şam Kalesi
- D) Semendire Kalesi ve Ohri Kalesi
- E) Belgrad Kalesi ve Şam Kalesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Alanya Kalesi ve Karaman Kalesi
Kitapta Anadolu'daki kalelere Alanya Kalesi ve Karaman Kalesi örnek gösterilir. Halep, Şam, Ohri, Belgrad ve Semendire kaleleri bugün millî sınırlarımızın dışındadır.
Orta
9Ders kitabına göre Türk hâkimiyetine giren Anadolu topraklarındaki eski kalelerle ilgili hangi uygulama yapılmıştır?
- A) Eski kaleler tümüyle yıkılıp yerlerine medrese yapılmıştır.
- B) Eski kaleler olduğu gibi bırakılıp hiç kullanılmamıştır.
- C) Eski kaleler yalnız müze olarak korunmuştur.
- D) Eski kalelerin taşları yalnız sarayların yapımında kullanılmıştır.
- E) Bazı eski kaleler onarılarak Türk kalesi hâline getirilmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bazı eski kaleler onarılarak Türk kalesi hâline getirilmiştir.
Kitaba göre Anadolu'da Türk hâkimiyetine giren yerlerde pek çok yeni kale inşa edilmiş, bazı eski kaleler de onarılarak Türk kalesi hâline getirilmiştir.
Orta
10Ders kitabına göre kale mimarisinin tarih boyunca gelişimini belirleyen etken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Süsleme sanatlarındaki moda
- B) Dinî inanışlardaki değişim
- C) Askerlik ve teknikteki ilerleme
- D) Tarımsal üretimdeki artış
- E) Edebiyat akımlarındaki değişim
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Askerlik ve teknikteki ilerleme
Kitapta tarihin erken dönemlerinden itibaren kale mimarisinin askerlik ve teknik ilerlemeye paralel olarak geliştiği belirtilir.
Orta
11Bir kale yüksek ve sarp bir yarımadanın üzerine, çevresindeki doğal kayalıklardan yararlanılarak kurulmuştur. Bu yer seçiminde ders kitabında vurgulanan hangi ilke gözetilmiştir?
- A) Kalenin süsleme bakımından gösterişli olması
- B) Kalenin şehir çarşısının tam ortasında, düz bir alanda yer alması
- C) Kalenin arazinin doğal durumuna uygun olarak inşa edilmesi
- D) Kalenin bir külliyenin parçası olarak yapılması
- E) Kalenin yalnız ticaret yolunu süslemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kalenin arazinin doğal durumuna uygun olarak inşa edilmesi
Kitaba göre kaleler stratejik yerlere, arazinin doğal durumuna uygun olarak inşa edilir. Sarp kayalıklardan yararlanmak doğal korunaklılığı artırır.
Orta
12Ders kitabına göre Halep, Şam, Ohri, Belgrad ve Semendire kaleleri için ortak olarak belirtilen durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anadolu Selçuklu Devleti'nin başkentlerinde yapılıp yalnız onlarca kullanılmış olmaları
- B) İstanbul Boğazı'ndan geçişi denetlemek için yapılmış olmaları
- C) Yalnız Beylikler döneminde yapılıp kullanılmış olmaları
- D) Bugün Türkiye sınırları içinde bulunan kaleler olmaları
- E) Osmanlı döneminde kullanılmış olup bugün millî sınırlarımızın dışında kalmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Osmanlı döneminde kullanılmış olup bugün millî sınırlarımızın dışında kalmaları
Kitapta Osmanlı kalelerinin birçoğunun bugün millî sınırlarımızın dışında kaldığı belirtilir ve Halep, Şam, Ohri, Belgrad, Semendire kaleleri örnek verilir.
Orta
13Bir surun belirli aralıklarla dışa doğru çıkıntı yapan, savunmacıların surun önünü yandan da görebildiği kule biçimli bölümlerine ne ad verilir?
- A) Burç
- B) Eyvan
- C) Şerefe
- D) Revak
- E) Mihrap
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Burç
Burç, sur duvarındaki çıkıntılı, kule biçimli savunma bölümüdür ve kitapta askerî mimari yapıları arasında sayılır. Eyvan, şerefe, revak ve mihrap askerî yapı öğesi değildir.
Orta
14Bir devlet, savaş ve ticaret gemilerini inşa etmek ve onarmak için kıyıda büyük bir yapı topluluğu kuruyor. Bu yapı, ders kitabında sayılan askerî yapılardan hangisidir?
- A) Kışla
- B) Hisar
- C) Ordugâh
- D) Tersane
- E) Sur
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tersane
Gemilerin yapıldığı ve onarıldığı kıyı yapısı tersanedir; kitapta askerî mimari yapıları arasında sayılır.
Orta
15Askerlerin sürekli olarak barındığı ve eğitim gördüğü yapıya ne ad verilir?
- A) Tersane
- B) Kışla
- C) Kervansaray
- D) Medrese
- E) Kümbet
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kışla
Askerlerin barındığı ve eğitildiği yapı kışladır; kitapta askerî mimari yapıları arasında sayılır.
Orta
16Ordunun sefer sırasında geçici olarak konakladığı, çadırlardan oluşan alana ne ad verilir?
- A) Kışla
- B) Ordugâh
- C) Hisar
- D) Tersane
- E) Burç
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ordugâh
Ordugâh, ordunun konakladığı alandır; kitapta askerî mimari yapıları arasında sayılır. Kışla ise kalıcı bir yapıdır.
Zor
17Bir öğrenci Anadolu Hisarı ile Rumeli Hisarı'nın Boğaz'ın en dar yerlerinden birinde karşılıklı olarak yapıldığını öğreniyor. Bu iki hisarın karşılıklı konumunun askerî açıdan en önemli yararı hangisidir?
- A) Hisarların yalnız süsleme amacıyla birbirine benzetilmesi
- B) Hisarların ticaret mallarının depolanmasına ayrılması
- C) Hisarların şehir halkının konaklamasına ayrılması
- D) Boğaz'dan geçen gemilerin iki yakadan birlikte denetlenebilmesi
- E) Hisarların yalnız ibadet amacıyla kullanılması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Boğaz'dan geçen gemilerin iki yakadan birlikte denetlenebilmesi
Kitaba göre Anadolu ve Rumeli hisarları Boğaz'dan geçişi kontrol etmek amacıyla yapılmıştır. Boğaz'ın dar bir yerinde karşılıklı durmaları, geçişin iki yakadan birlikte denetlenmesini sağlar.
Zor
18Bir tarihçi şöyle diyor: "Kalelerin yerini mimarlar değil, önce askerler ve coğrafya seçer." Bu görüş ders kitabındaki hangi bilgiyle en iyi desteklenir?
- A) Kalelerin süslemelerinin her dönemde o dönemin sanat anlayışını yansıtması
- B) Kalelerin bugün millî sınırlarımızın dışında kalması
- C) Kalelerin stratejik yerlere, arazinin doğal durumuna uygun olarak kurulması
- D) Kalelerin bir külliyenin parçası olarak yapılması
- E) Kalelerin yalnız onarılarak kullanılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kalelerin stratejik yerlere, arazinin doğal durumuna uygun olarak kurulması
Kitaba göre kaleler stratejik öneme sahip yerlere, arazinin doğal durumuna uygun olarak inşa edilir; bu da yer seçiminde askerî gereksinimin ve coğrafyanın belirleyici olduğunu gösterir.
Zor
19Bir öğrenci şu çıkarımı yapıyor: "Ders kitabında Belgrad ve Ohri kalelerinin bugün millî sınırlarımızın dışında kaldığı yazıyor. Demek ki Osmanlı askerî mimarisi yalnız Anadolu ile sınırlı değildi." Bu çıkarım için hangisi söylenebilir?
- A) Kitaptaki bilgiden doğru biçimde çıkarılmış bir sonuçtur.
- B) Osmanlıların Anadolu dışına hiç çıkmadığı bilindiğinden yanlıştır.
- C) Bu kalelerin Osmanlılarla hiç ilgisi olmadığı için yanlıştır.
- D) Osmanlıların hiç kale yapmadığı bilindiği için yanlıştır.
- E) Kalelerin yalnız Anadolu'da bulunduğu bilindiği için yanlıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kitaptaki bilgiden doğru biçimde çıkarılmış bir sonuçtur.
Kitapta Osmanlı kalelerinin birçoğunun bugün millî sınırlarımızın dışında kaldığı ve Belgrad, Ohri gibi örnekler verildiği için çıkarım kitaptaki bilgiyle uyumludur.
Zor
20Bir sergide üç yapı tanıtılıyor: - Yapı 1: Boğaz'ın kıyısında, karşı yakadaki benzeriyle birlikte gemi geçişini denetleyen savunma yapısı - Yapı 2: Bir şehrin çevresini kuşatan kalın savunma duvarı - Yapı 3: Gemilerin yapıldığı ve onarıldığı kıyı yapısı Bu yapılar sırasıyla hangi kavramlarla eşleşir?
- A) Sur, hisar, kışla
- B) Hisar, burç, ordugâh
- C) Kışla, sur, tersane
- D) Hisar, sur, kervansaray
- E) Hisar, sur, tersane
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hisar, sur, tersane
Boğaz'dan geçişi denetleyen savunma yapısı hisardır (Anadolu ve Rumeli hisarları); şehri kuşatan duvar surdur; gemilerin yapıldığı kıyı yapısı tersanedir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.