12. Sınıf Sanat Tarihi · Türk ve İslam Mimarisi
Minareler
- minare
- şerefe
- külah
- malviye
- Yivli Minare
- sırlı tuğla
- kürsü
Minare hangi bölümlerden oluşur ve tarihte nasıl gelişmiştir?
Minare, ezanın uzağa duyurulması için yapılan ve zamanla bir sanat eserine dönüşen, caminin dikey öğesidir. Minarenin bölümleri aşağıdan yukarıya kürsü (taban), pabuç (geçiş), gövde, müezzinin dolaştığı balkon olan şerefe, petek, külah ve alemdir. Mescid-i Nebevi'de Bilâl-i Habeşî'nin ezan okumak için çıktığı yüksek yer minarenin ilk şekli sayılır. Camiye ilk minare Emeviler döneminde eklenmiş, Abbasi döneminde Samarra Ulu Camii'nin sarmal (malviye) minaresi yapılmıştır. Karahanlı ve Gazneliler çokgen kaide üzerinde silindirik gövdeli, tuğla süslemeli anıt minareler yapmıştır; Buhara Kalan Minaresi buna örnektir. Büyük Selçuklularda minareler genellikle portalin iki yanında yer alır. Anadolu'da Konya İnce Minareli Medrese ve Erzurum Çifte Minareli Medrese çini ve tuğla süslemeli, Antalya Yivli Minare firuze sırlı tuğlalıdır. Osmanlı'da tuğlanın yerini taş almış, 16. yüzyıldan sonra uzun külahlar yaygınlaşmıştır. Edirne Üç Şerefeli Camii adını minarelerinden birindeki üç şerefeden alır.
Minareler: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, caminin dikey öğesi olan minarenin bölümlerini ve İslam dünyasından Osmanlı'ya kadar biçim değişimini anlatıyor. Minare ezanın uzağa duyurulması için yapılır, zamanla bir sanat eserine dönüşür.
- Bölümler: Aşağıdan yukarıya kürsü (taban), pabuç (geçiş), gövde, şerefe (müezzinin dolaştığı balkon), petek, külah ve alem (hilal).
- İlk biçim: Mescid-i Nebevi'de Bilâl-i Habeşî'nin ezan okumak için çıktığı yüksek yer minarenin ilk şekli sayılır.
- Emevi ve Abbasi: Camiye ilk minare Emeviler döneminde eklendi. Abbasi döneminde Samarra Ulu Camii'nin sarmal (malviye) minaresi yapıldı.
- Karahanlı ve Gazneli: Çokgen kaide üzerinde silindirik gövdeli, tuğla süslemeli anıt minareler yapıldı (Buhara Kalan Minaresi, Gazne III. Mesut Minaresi).
- Büyük Selçuklu: Minareler genellikle portalin iki yanında, zengin tuğla süslemeliydi (Isfahan Mescid-i Cuma).
- Anadolu Selçuklu ve Beylikler: Konya İnce Minareli Medrese ve Erzurum Çifte Minareli Medrese çini ve tuğla süslemeli, Antalya Yivli Minare firuze sırlı tuğlalıdır.
- Osmanlı: Tuğlanın yerini taş aldı, 16. yüzyıldan sonra uzun külahlar yaygınlaştı.
Unutma: Şerefe minarenin balkonudur; Edirne Üç Şerefeli Camii adını minarelerinden birindeki üç şerefeden alır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Minarenin yedi bölümünü aşağıdan yukarıya sırala ve bir çizimde göster.
- Malviye minarenin biçimini tanımla ve örneğini yaz (Samarra).
- Anadolu'daki üç minare örneğini malzemesiyle eşleştir: İnce Minareli (çini-tuğla), Çifte Minareli (tuğla-çini), Yivli Minare (firuze sırlı tuğla).
Günlük hayattan: Bir camiye uzaktan bakınca minarenin tepesindeki sivri külahı ve en üstteki hilali görürsün. O hilalin adı alemdir.
Sık yapılan hata: Kürsü ile pabucu karıştırmak. Kürsü minarenin oturduğu tabandır, pabuç ise kürsüden gövdeye geçişi sağlayan bölümdür.
İpucu: Bölümleri "Kürsü-Pabuç-Gövde-Şerefe-Petek-Külah-Alem" sırasıyla, ilk harflerden bir cümle kurarak ezberle.
Derinleş
Kitaptaki Antalya Yivli Minare ve Konya İnce Minareli Medrese minaresi tanıtımlarını oku. İki minareyi gövde biçimi ve süsleme malzemesi bakımından karşılaştıran kısa bir metin yaz. Düşün: Selçuklu ustaları minarelerde neden taş yerine tuğla ve sırlı tuğlayı tercih etmiş olabilir?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ders kitabına göre minarenin tepesindeki konik çatıya verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Petek
- B) Külah
- C) Kürsü
- D) Pabuç
- E) Şerefe
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Külah
Kitaba göre külah, minarenin tepesindeki konik çatıdır.
Kolay
2Bir minarede müezzinin ezan okurken dolaşabilmesi için yapılmış balkona ne ad verilir?
- A) Şerefe
- B) Petek
- C) Pabuç
- D) Kürsü
- E) Külah
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şerefe
Kitaba göre şerefe, müezzinin ezan okurken dolaşabilmesi için yapılmış balkondur.
Kolay
3Minarenin en üst kısmında bulunan madenî hilale ne ad verilir?
- A) Külah
- B) Petek
- C) Alem
- D) Şerefe
- E) Pabuç
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alem
Kitaba göre alem, minarenin en üst kısmındaki madenî hilaldir. Külah ise minarenin tepesindeki konik çatıdır.
Kolay
4Minare gövdesinin pabuç aracılığıyla üzerine oturduğu tabana ne ad verilir?
- A) Şerefe
- B) Petek
- C) Alem
- D) Külah
- E) Kürsü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kürsü
Kitapta kürsü, minare gövdesinin pabuç aracılığıyla üzerine oturduğu taban olarak tanımlanır.
Kolay
5Ders kitabına göre Hz. Peygamber döneminde minarenin ilk şekli olarak düşünülebilecek yer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kuba Mescidi'nin kubbesinin üstündeki şerefe
- B) Kâbe'nin çevresine yapılan dört köşe kule
- C) Medine surlarının üzerindeki gözetleme kulesi
- D) Bilâl-i Habeşî'nin ezan okumak için çıktığı yüksek yer
- E) Mescid-i Nebevi'nin avlusundaki sarmal kule
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bilâl-i Habeşî'nin ezan okumak için çıktığı yüksek yer
Kitapta Mescid-i Nebevi'nin kıble tarafında Bilâl-i Habeşî'nin ezan okumak için üzerine çıktığı özel yerin minarenin ilk şekli olarak düşünülebileceği belirtilir.
Kolay
6Abbasi döneminde yapılan, sarmal (spiral) biçimli ve ulu camiden ayakta kalan tek öğe olan minare aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Buhara Kalan Minaresi
- B) Antalya Yivli Minare
- C) Gazne III. Mesut Minaresi
- D) Samarra Ulu Camii Minaresi
- E) Erzurum Tepsi Minare
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Samarra Ulu Camii Minaresi
Kitaba göre Samarra Ulu Camii'nin minaresi spiral, malviye tipindedir ve ulu camiden ayakta kalan tek öğedir.
Kolay
7Antalya'daki bir minare aşağıdan yukarıya hafifçe daralan, yivli silindirik gövdesi ve firuze renkli sırlı tuğla süslemesiyle dikkat çeker. Bu minare aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tepsi Minare
- B) Yivli Minare
- C) Kalan Minaresi
- D) İnce Minare
- E) Güdük Minare
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yivli Minare
Kitapta Antalya Yivli Minare'nin aşağıdan yukarıya daralan, yivli silindirik gövdeli olduğu ve firuze (turkuaz) sırlı tuğla dekorasyonuyla dikkat çektiği belirtilir.
Kolay
8Ders kitabına göre Erzurum'daki Çifte Minareli Medrese'nin adı nereden gelmektedir?
- A) Girişindeki iki minareden
- B) Avlusundaki iki havuzdan
- C) İki katlı öğrenci odalarından
- D) İki kubbeli dershanesinden
- E) Yanındaki iki türbeden
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Girişindeki iki minareden
Kitaba göre Erzurum Çifte Minareli Medrese'nin adı çifte minaresinden gelir; bu minareler tuğla ve çini işçiliğinin güzel örneklerindendir.
Orta
9Ders kitabına göre minarenin bölümlerinin aşağıdan yukarıya doğru sıralanışı hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Pabuç, kürsü, gövde, petek, şerefe, alem, külah
- B) Kürsü, gövde, pabuç, şerefe, külah, petek, alem
- C) Gövde, kürsü, pabuç, petek, şerefe, külah, alem
- D) Kürsü, pabuç, şerefe, gövde, petek, alem, külah
- E) Kürsü, pabuç, gövde, şerefe, petek, külah, alem
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kürsü, pabuç, gövde, şerefe, petek, külah, alem
Minare aşağıdan yukarıya kürsü (taban), pabuç (geçiş), gövde, şerefe (balkon), petek (şerefenin üstündeki gövde), külah ve alemden oluşur.
Orta
10Bir minarenin şerefesinin üzerinde kalan ve külaha kadar uzanan gövde parçası inceleniyor. Ders kitabına göre bu bölümün adı nedir?
- A) Pabuç
- B) Kürsü
- C) Petek
- D) Alem
- E) Kaide
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Petek
Kitapta petek, şerefenin üzerindeki gövde olarak tanımlanır.
Orta
11Karahanlı döneminde yapılan anıtsal minarelerin ders kitabında belirtilen genel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sarmal biçimli ve gövdenin dışından dolanan bir rampayla çıkılan yapılar olmaları
- B) Kesme taştan, ince ve uzun külahlı olarak yapılmaları
- C) Çokgen kaide üzerinde silindirik gövdeli ve tuğla dizilişleriyle süslü olmaları
- D) Firuze sırlı tuğlalarla kaplı yivli gövdeli olmaları
- E) Avlunun dört köşesine yerleştirilmiş kare kuleler olmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çokgen kaide üzerinde silindirik gövdeli ve tuğla dizilişleriyle süslü olmaları
Kitaba göre Karahanlı minareleri genellikle çokgen kaide üzerine silindirik gövdelidir ve üzerlerinde değişik tuğla dizilişleriyle süsleme vardır.
Orta
12Buhara'da bulunan, aşağıdan yukarıya doğru incelen silindir biçimli ve gövdesinde geometrik şekilli kabartmalı süsleme şeritleri olan minare aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yivli Minare
- B) Malviye Minaresi
- C) III. Mesut Minaresi
- D) Tepsi Minare
- E) Kalan Minaresi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kalan Minaresi
Kitapta Buhara Kalan Camii Minaresi'nin aşağıdan yukarıya incelen silindir biçiminde olduğu ve gövdesinde geometrik kabartmalı süsleme şeritleri bulunduğu belirtilir.
Orta
13Alçak bir silindir kaide üzerinde yıldız biçimli bir gövdeyle yükselen ve gövdesinde kûfi yazılar ile geometrik motifler bulunan Gazneli minaresi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gazne III. Mesut Minaresi
- B) Buhara Kalan Minaresi
- C) Samarra Ulu Camii Minaresi
- D) Isfahan Mescid-i Cuma Minaresi
- E) Antalya Yivli Minare
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gazne III. Mesut Minaresi
Kitaba göre Gazne Sultanı III. Mesut Minaresi alçak silindir kaide üzerinde yıldız biçimli gövdeyle yükselir; gövdede kûfi yazılar ve geometrik motifler vardır.
Orta
14Ders kitabına göre Büyük Selçuklu camilerinde minarelerin yeri ve süslemesi hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Avlunun ortasında tek başına yükselip hiç süslenmemeleri
- B) Mihrap duvarının hemen arkasında yer alıp dıştan yalnız çini levhalarla kaplanmaları
- C) Caminin kubbesinin üzerinde yükselip mermerle kaplanmaları
- D) Genellikle portalin iki yanında yer alıp zengin tuğla dekorasyonuna sahip olmaları
- E) Caminin uzağında ayrı bir avluda yer alıp ahşaptan yapılmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genellikle portalin iki yanında yer alıp zengin tuğla dekorasyonuna sahip olmaları
Kitapta Büyük Selçuklu camilerinde minarelerin genellikle portalin (ana giriş kapısı) iki yanında yer aldığı ve çok zengin tuğla dekorasyonuna sahip olduğu belirtilir.
Orta
15Ders kitabına göre Osmanlı döneminde minare yapımında görülen değişikliklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Taş minarelerin yerini firuze sırlı tuğla minarelerin alması
- B) Tuğla minarelerin yerini genellikle taş minarelerin alması
- C) Minarelerin yalnız portalin iki yanına yerleştirilmesi
- D) Uzun külahların kullanımının tümüyle bırakılması
- E) Minarelerin sarmal biçimde yapılmaya başlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tuğla minarelerin yerini genellikle taş minarelerin alması
Kitaba göre erken Osmanlı döneminde tuğla minarelerin yerini genellikle taş minareler almış, uzun külahlar 16. yüzyıldan itibaren ortaya çıkmıştır.
Orta
16Konya İnce Minareli Medrese'nin minaresi, ders kitabında Türkiye Selçuklu minarelerinin güzel bir örneği olarak gösterilir. Kitaba göre bu minarenin dikkat çeken özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sarmal malviye biçimi
- B) Çini ve tuğla dekorasyonu
- C) Yıldız biçimli gövdesi
- D) Kesme taş külahı
- E) Ahşap şerefesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çini ve tuğla dekorasyonu
Kitapta Konya İnce Minareli Medrese'nin minaresinin çok güzel bir çini ve tuğla dekorasyonuna sahip olduğu belirtilir.
Zor
17Bir öğrenci iki minareyi karşılaştırıyor: - Minare 1: Dıştan dolanan sarmal bir biçimi var; ait olduğu camiden ayakta kalan tek öğe. - Minare 2: Mescid-i Cuma adını taşıyan bir caminin portalinin iki yanında yükselen, zengin tuğla dekorasyonlu minarelerden biri. Bu minareler sırasıyla hangi devletlerin dönemine aittir?
- A) Emeviler, Osmanlılar
- B) Abbasiler, Karahanlılar
- C) Gazneliler, Beylikler
- D) Abbasiler, Büyük Selçuklular
- E) Fatımîler, Osmanlılar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Abbasiler, Büyük Selçuklular
Sarmal (malviye) minare Abbasi dönemindeki Samarra Ulu Camii'ne, portalin iki yanında yükselen zengin tuğla dekorlu minareler ise Isfahan Mescid-i Cuma gibi Büyük Selçuklu camilerinin özelliğidir.
Zor
18Ders kitabında "minar" sözcüğünün İslam'dan önce gözetleme ya da işaret kulesi için kullanıldığı, menârenin sözlükte "ışık ya da ateş görünen yer" anlamına geldiği belirtilir. Bu bilgiler minarenin işlevi hakkında hangi yorumu destekler?
- A) Minare, İslam'dan önceki kulelerle hiçbir anlam ilişkisi taşımayan tümüyle yeni bir yapıdır.
- B) Minare, yalnız aydınlatma için yapılmış ve ezanla ilgisi olmayan bir yapıdır.
- C) Minare, uzaktan görülen ve duyulan yüksek bir işaret yapısı olma özelliğini sürdürmüştür.
- D) Minare, ilk kez Osmanlı döneminde ezan okumak için kullanılmıştır.
- E) Minare, yalnız süs amacıyla yapılan ve işlevi olmayan bir öğedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Minare, uzaktan görülen ve duyulan yüksek bir işaret yapısı olma özelliğini sürdürmüştür.
Sözcüğün gözetleme ve işaret kulesi anlamı ile minarenin ezanı uzağa duyurma işlevi birlikte düşünüldüğünde, minarenin uzaktan görülen ve duyulan yüksek bir işaret yapısı olma özelliğini sürdürdüğü söylenebilir.
Zor
19Bir öğrenci şu çıkarımı yapıyor: "Erzurum Çifte Minareli Medrese'nin ve Konya İnce Minareli Medrese'nin minareleri vardır. Demek ki Anadolu Selçuklu döneminde minareler yalnız camilere yapılmamıştır." Bu çıkarım için hangisi söylenebilir?
- A) Verilen örneklere dayanan ve ders kitabındaki bilgilerle desteklenen bir çıkarımdır.
- B) Medreselerin hiç minaresi olmadığı bilindiği için yanlış bir çıkarımdır.
- C) Bu yapıların cami olduğu bilindiği için yanlış bir çıkarımdır.
- D) Minarelerin yalnız Osmanlı döneminde yapıldığı bilindiği için yanlış bir çıkarımdır.
- E) Minarelerin yalnız Emevi döneminde kullanıldığı bilindiği için yanlıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Verilen örneklere dayanan ve ders kitabındaki bilgilerle desteklenen bir çıkarımdır.
Kitapta Erzurum Çifte Minareli Medrese ile Konya İnce Minareli Medrese'nin minareleri Anadolu Selçuklu örnekleri olarak verilir; ikisi de medresedir. Bu yüzden çıkarım verilen örneklerle desteklenir.
Zor
20Bir mimarlık tarihçisi minarelerin malzeme ve süslemesindeki değişimi şöyle özetliyor: "Önce tuğla dizilişleriyle süslenen anıtsal gövdeler, sonra tuğla arasına giren renkli sırlar ve çiniler, en sonunda taş gövde ve uzun külahlar." Bu özetteki aşamalar sırasıyla hangi dönemlerle en iyi eşleşir?
- A) Osmanlı, Karahanlı-Gazneli, Anadolu Selçuklu-Beylikler
- B) Anadolu Selçuklu-Beylikler, Osmanlı, Karahanlı-Gazneli
- C) Emevi, Abbasi, Karahanlı-Gazneli
- D) Karahanlı-Gazneli, Osmanlı, Anadolu Selçuklu-Beylikler
- E) Karahanlı-Gazneli, Anadolu Selçuklu-Beylikler, Osmanlı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Karahanlı-Gazneli, Anadolu Selçuklu-Beylikler, Osmanlı
Tuğla dizilişleriyle süslü anıtsal minareler Karahanlı ve Gazneli dönemine, çini ve sırlı tuğla süsleme Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemine, taş gövde ve uzun külahlar Osmanlı dönemine aittir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.