12. Sınıf Sanat Tarihi · Türk ve İslam Mimarisi

Külliyeler

külliye
imaret
Memlükler
Divriği Ulu Camii
Emineddin Külliyesi
Sultan Ahmet Külliyesi
hayır kurumu

Külliye nedir ve hangi yapılardan oluşur?

Külliye, cami, medrese, türbe, dârüşşifa ve imaret gibi farklı işlevli yapıların bir arada bulunduğu, genellikle caminin çevresinde kurulan yapılar topluluğudur. Bir hayır kurumu olan külliye, bir mahallenin pek çok ihtiyacını tek yerde karşılar. Medine'deki Mescid-i Nebevi çok işlevli ilk yapı sayılabilir; Karahanlı ve Gaznelilerdeki ribatlar da çok işlevlidir. Gerçek anlamda ilk külliyeler Mısır'da Memlüklerde görülür; Sultan Kalavun Külliyesi bunlardandır. Artuklulardan Mardin Emineddin Külliyesi Anadolu'nun ilk külliyesi olarak bilinir. Mengüceklilerin Divriği Ulu Camii ve Dârüşşifası (1228-1229) külliye olarak tasarlanmıştır. Kayseri Huand Hatun, Konya Sahib Ata ve Beyşehir Eşrefoğlu külliyeleri Selçuklu ve Beylikler dönemine örnektir. Osmanlı'da 14-15. yüzyılda Bursa ve Edirne'de, 16. yüzyılda İstanbul'da en parlak örnekler yapılmış; 17. yüzyılda Sultan Ahmet ve Yeni Cami külliyeleri öne çıkmıştır. Külliye tek bir yapı değil, her yapısı ayrı bir toplumsal ihtiyaca cevap veren cami merkezli bir topluluktur.

Külliyeler: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, cami çevresinde toplanan farklı işlevli yapıların oluşturduğu külliyeleri ve bunların dönemlere göre gelişimini anlatıyor. Külliye, bir hayır kurumu olarak bir mahallenin pek çok ihtiyacını tek yerde karşılar.

Külliye: Cami, medrese, türbe, dârüşşifa, imaret gibi yapıların bir arada bulunduğu yapılar topluluğu. Genellikle caminin çevresinde kurulur.
İlk izler: Medine'deki Mescid-i Nebevi çok işlevli ilk yapı sayılabilir. Karahanlı ve Gaznelilerdeki ribatlar da çok işlevliydi.
Memlükler: Gerçek anlamda ilk külliyeler Mısır'da Memlüklerde görülür (Sultan Kalavun Külliyesi, Sultan Hasan Medresesi ve Külliyesi).
Anadolu'da ilk örnekler: Artuklulardan Mardin Emineddin Külliyesi Anadolu'nun ilk külliyesi olarak bilinir. Mengüceklilerin Divriği Ulu Camii ve Dârüşşifası (1228-1229) külliye olarak tasarlanmıştır.
Selçuklu ve Beylikler: Kayseri Huand Hatun, Konya Sahib Ata, Beyşehir Eşrefoğlu ve Karaman İbrahim Bey külliyeleri örnektir.
Osmanlı: 14-15. yüzyılda Bursa ve Edirne'de, 16. yüzyılda İstanbul'da en parlak örnekler yapıldı (Bayezit, Yavuz Sultan Selim, Mihrimah Sultan). 17. yüzyılda Sultan Ahmet ve Yeni Cami külliyeleri öne çıkar.

Unutma: Külliyeyi bir yapı değil, cami merkezli bir yapılar topluluğu olarak düşün; her yapı ayrı bir toplumsal ihtiyaca cevap verir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Hata
Kitapta (s. 85): ~~“Mengücekliler Devri’nden kalan Divriği Ulu Cami, Dar’üş-şifası ve türbesi ile (1288) külliye olarak düşünülmüş…”~~
Doğrusu: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası 1228-1229 yıllarında yapılmıştır.

Önce temeli pekiştir

Külliyeyi oluşturan yapıları say: cami, medrese, türbe, dârüşşifa, imaret, hamam.
Her yapının karşıladığı ihtiyacı yaz (ibadet, eğitim, anma, sağlık, yemek, temizlik).
Anadolu'daki ilk külliye örneğini (Mardin Emineddin) ve Osmanlı'dan iki örneği not al.

Günlük hayattan: Bugün bir yaşam merkezi ya da kampüste okul, sağlık birimi, yemekhane ve spor salonu bir arada bulunur. Osmanlı külliyesi de aynı düşünceyle kurulmuş, vakıf eliyle yaşatılmıştı.

Sık yapılan hata: Külliyeyi tek bir büyük cami sanmak. Kitapta Divriği Ulu Camii'nin tarihi bu bölümde 1288 diye geçiyor; doğrusu 1228-1229'dur ve kitabın camiler bölümünde de böyle verilmiştir.

İpucu: Yüzyıllara göre birer örnek seç: 14. yy Bursa Orhan Gazi, 15. yy Bursa Yeşil, 16. yy Süleymaniye, 17. yy Sultan Ahmet.

Derinleş

Kitaptaki Osmanlı külliyeleri listesinden bir külliye seç ve hangi yapılardan oluştuğunu araştırarak basit bir yerleşim şeması çiz. Düşün: Bir külliye çevresinde yeni bir mahalle nasıl oluşur?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre Osmanlı döneminde külliye yapımı için çok parlak bir dönem olarak belirtilen yüzyıl hangisidir?
- A) 13. yüzyıl
- B) 14. yüzyıl
- C) 16. yüzyıl
- D) 18. yüzyıl
- E) 19. yüzyıl
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 16. yüzyıl
Kitapta 16. yüzyılın külliye yapımı için çok parlak bir dönem olduğu belirtilir; Bayezit, Yavuz Sultan Selim ve Mihrimah Sultan külliyeleri bu dönemdendir.
Kolay
2Aşağıdakilerden hangisi 17. yüzyılda İstanbul'da yapılan külliyelerden biridir?
- A) Sultan Ahmet Külliyesi
- B) Bursa Yeşil Cami Külliyesi
- C) İznik Orhan Gazi Külliyesi
- D) Mardin Emineddin Külliyesi
- E) Konya Sahib Ata Külliyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sultan Ahmet Külliyesi
Kitapta 17. yüzyıl örnekleri arasında İstanbul Sultan Ahmet ve Yeni Cami külliyeleri sayılır. Öteki seçenekler daha erken dönemlere aittir.
Kolay
3Cami, medrese, türbe ve dârüşşifa gibi farklı işlevlerdeki yapıların bir arada bulunmasıyla oluşan yapılar topluluğuna ne ad verilir?
- A) Külliye
- B) Kervansaray
- C) Ribat
- D) Kümbet
- E) Kasır
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Külliye
Kitaba göre külliye, değişik işlevlerdeki birkaç yapının (cami, medrese, türbe, dârüşşifa gibi) bir arada yer almasıyla oluşan yapılar topluluğudur.
Kolay
4Ders kitabına göre külliyeyi oluşturan yapılar genellikle hangi yapının çevresinde yer alır?
- A) Sarayın
- B) Kalenin
- C) Caminin
- D) Hamamın
- E) Çarşının
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Caminin
Kitapta külliyenin genellikle cami etrafında yer alan yapılar grubu olduğu belirtilir.
Kolay
5Ders kitabına göre gerçek anlamda ilk külliyeler hangi devlet döneminde görülür?
- A) Emeviler
- B) Abbasiler
- C) Karahanlılar
- D) Gazneliler
- E) Memlükler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Memlükler
Kitaba göre gerçek manada ilk külliyeler Mısır'da Memlükler döneminde görülür; cami, şifahane, medrese ve türbe bir arada ya da aynı yapıda birleştirilmiştir.
Kolay
6Ders kitabına göre Anadolu'daki ilk külliye olarak bilinen yapı topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kayseri Huand Hatun Külliyesi
- B) Mardin Emineddin Külliyesi
- C) Konya Sahib Ata Külliyesi
- D) Bursa Yeşil Cami Külliyesi
- E) Edirne Muradiye Külliyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mardin Emineddin Külliyesi
Kitapta Artuklulara ait 12. yüzyıldan Mardin Emineddin Külliyesi'nin Anadolu'daki ilk külliye örneği olarak bilindiği belirtilir.
Kolay
7Ders kitabına göre İslam'ın ilk döneminde bir külliye gibi birçok işleve sahip ilk yapı olarak görülebilecek yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şam'daki Emeviye Camii
- B) Kudüs'teki Kubbetü's-Sahra
- C) Samarra Ulu Camii
- D) Medine'deki Mescid-i Nebevi
- E) Kahire'deki Tolunoğlu Camii
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Medine'deki Mescid-i Nebevi
Kitaba göre Medine'deki Mescid-i Nebevi, bir külliye gibi birçok işleve sahip ilk yapı olarak görülebilir.
Kolay
8Mengücekliler döneminden kalan, cami ve dârüşşifası birlikte külliye olarak tasarlanıp inşa edilen yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Konya Alâeddin Camii
- B) Diyarbakır Ulu Camii
- C) Bursa Yeşil Cami
- D) Divriği Ulu Camii ve Dârüşşifası
- E) Edirne Selimiye Camii
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Divriği Ulu Camii ve Dârüşşifası
Kitaba göre Mengücekliler döneminden kalan Divriği Ulu Camii, dârüşşifası ve türbesiyle külliye olarak düşünülmüş ve inşa edilmiş bir yapıdır.
Orta
9Ders kitabına göre Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu dönemlerinde külliyelere karşılık gelen çok işlevli yapılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kümbetler
- B) Sebiller
- C) Ribatlar
- D) Minareler
- E) Selsebiller
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ribatlar
Kitapta Karahanlı ve Gazneli dönemlerinde görülen ve ribat olarak bilinen yapıların çok işlevli olduğu, Büyük Selçuklulardaki ribatların da külliyelere karşılık geldiği belirtilir.
Orta
10Memlükler döneminde yapılan ve ders kitabında külliyelerin en önemli örnekleri arasında gösterilen yapı topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mardin Emineddin Külliyesi
- B) Beyşehir Eşrefoğlu Külliyesi
- C) Sultan Hasan Medresesi ve Külliyesi
- D) İstanbul Bayezit Külliyesi
- E) Kayseri Huand Hatun Külliyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sultan Hasan Medresesi ve Külliyesi
Kitapta Memlüklerin Sultan Kalavun Külliyesi ve Sultan Hasan Medresesi ve Külliyesi en önemli örnekler olarak verilir.
Orta
11Ders kitabına göre Osmanlı külliyelerinin hangi düşünceyle ele alındığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Yalnız padişahın gücünü göstermek için yapılan anıtlar olarak
- B) Yalnız askerlerin barınması için kurulan yapılar olarak
- C) Yalnız yabancı elçileri ağırlamak için yapılan saraylar olarak
- D) Yalnız ticaret mallarını depolamak için kurulan yapılar olarak
- E) Topluma faydalı hayır kurumları kazandırma düşüncesiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Topluma faydalı hayır kurumları kazandırma düşüncesiyle
Kitaba göre Osmanlı külliyeleri topluma faydalı hayır kurumları kazandırma düşüncesiyle ele alınmış ve inşa edildikleri yerde birçok ihtiyacı karşılamıştır.
Orta
12Aşağıdaki külliyelerden hangisi ders kitabında Beylikler dönemi örnekleri arasında sayılır?
- A) Kayseri Huand Hatun Külliyesi
- B) İstanbul Süleymaniye Cami ve Külliyesi
- C) Sultan Kalavun Külliyesi
- D) Edirne Muradiye Külliyesi
- E) Beyşehir Eşrefoğlu Cami ve Külliyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Beyşehir Eşrefoğlu Cami ve Külliyesi
Kitapta Beylikler dönemi örnekleri olarak Beyşehir Eşrefoğlu Cami ve Külliyesi, Seydişehir Seyyid Harun Külliyesi ve Karaman İbrahim Bey Külliyesi sayılır. Huand Hatun Anadolu Selçuklu, Kalavun Memlük, Yeni Cami ve Edirne Muradiye Osmanlı yapısıdır.
Orta
13Aşağıdaki külliyelerden hangisi ders kitabında Anadolu Selçuklu dönemi örnekleri arasında sayılır?
- A) Kayseri Huand Hatun Külliyesi
- B) Karaman İbrahim Bey Külliyesi
- C) İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi
- D) Bursa Muradiye Külliyesi
- E) Mardin Emineddin Külliyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kayseri Huand Hatun Külliyesi
Kitapta Anadolu Selçuklu dönemi örnekleri olarak Konya İnce Minareli Medrese ve mescidi, Kayseri Huand Hatun Külliyesi ve Konya Sahib Ata Külliyesi sayılır. Emineddin Külliyesi Artuklu, İbrahim Bey Beylikler dönemi eseridir.
Orta
14Ders kitabına göre Osmanlı külliyelerinin önceki dönem külliyelerinden farkı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Cami olmadan kurulmaları
- B) Yalnız tek bir yapıdan oluşmaları
- C) Yalnız medrese ve türbeden oluşmaları
- D) Daha fazla yapıyı bünyelerinde barındırmaları
- E) Şehir dışında, ıssız yollar üzerinde kurulmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Daha fazla yapıyı bünyelerinde barındırmaları
Kitaba göre Osmanlı döneminde sayıları artarak süren külliyeler daha fazla yapıyı bünyesinde barındırır ve inşa edildikleri yerde birçok ihtiyacı karşılar.
Orta
15Ders kitabına göre Osmanlı döneminde 14. ve 15. yüzyıllarda külliyeler en çok hangi şehirlerde yapılmıştır?
- A) Konya ve Kayseri
- B) Bursa ve Edirne
- C) Mardin ve Divriği
- D) Kahire ve Şam
- E) Semerkant ve Buhara
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bursa ve Edirne
Kitapta 14. ve 15. yüzyıl Osmanlı külliyeleri olarak İznik ve Bursa'da Orhan Gazi, Bursa Hüdavendigâr, Yeşil Cami ve Muradiye, Edirne Muradiye ve Üç Şerefeli külliyeleri sayılır.
Orta
16Ders kitabına göre Anadolu'da ilk Türkmen beylikleri ve Anadolu Selçuklu döneminde en sık görülen külliye biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Saray ve kalenin birleştiği yapı grupları
- B) Medrese ve mescidin birleştiği yapı grupları
- C) Hamam ve çarşının birleştiği yapı grupları
- D) Kervansaray ve tersanenin birleştiği yapı grupları
- E) Türbe ve minarenin ayrı ayrı yapıldığı gruplar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Medrese ve mescidin birleştiği yapı grupları
Kitapta bu dönemde genellikle medrese ve mescidin birleştiği yapı gruplarının görüldüğü belirtilir.
Zor
17Bir mahallede yeni bir külliye yapılıyor: Ortada bir cami, yanında bir medrese, bir dârüşşifa, bir imaret ve bir sebil yer alıyor. Bu külliyenin mahalle halkına sağladığı hizmetler aşağıdakilerden hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
- A) Medrese sağlık, dârüşşifa eğitim, sebil konaklama hizmeti sağlar.
- B) Medrese konaklama, dârüşşifa su, sebil eğitim hizmeti sağlar.
- C) Medrese su, dârüşşifa konaklama, sebil sağlık hizmeti sağlar.
- D) Medrese eğitim, dârüşşifa sağlık, sebil su hizmeti sağlar.
- E) Medrese eğitim, dârüşşifa konaklama, sebil sağlık hizmeti sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Medrese eğitim, dârüşşifa sağlık, sebil su hizmeti sağlar.
Medrese eğitim kurumudur; dârüşşifa hastaların tedavi edildiği yerdir; sebil ise suyun halka ücretsiz dağıtıldığı yapıdır. Külliye böylece bir mahallenin pek çok ihtiyacını tek yerde karşılar.
Zor
18Bir öğrenci şu çıkarımı yapıyor: "Külliye düşüncesi Osmanlılarla birdenbire ortaya çıkmıştır." Ders kitabındaki bilgilere göre bu çıkarıma karşı en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Osmanlıların hiç külliye yapmamış olması
- B) Külliyelerin yalnız 19. yüzyılda ve yalnız İstanbul'da yapılmış olması
- C) Çok işlevli yapıların daha önce Mescid-i Nebevi, ribatlar ve Memlüklerde görülmesi
- D) Külliyelerin yalnız Avrupa'da görülen ve İslam dünyasında bilinmeyen yapılar olması
- E) Külliyelerde caminin hiçbir zaman bulunmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çok işlevli yapıların daha önce Mescid-i Nebevi, ribatlar ve Memlüklerde görülmesi
Kitaba göre çok işlevli ilk yapı Mescid-i Nebevi'dir; Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu ribatları çok işlevlidir; gerçek anlamda ilk külliyeler Memlüklerde görülür. Bu, külliye düşüncesinin uzun bir geçmişi olduğunu gösterir.
Zor
19Aşağıdaki külliyelerin yapıldıkları yüzyıllara göre eskiden yeniye sıralanışı hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Bursa Yeşil Cami Külliyesi, İstanbul Bayezit Külliyesi, İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi
- B) İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi, Bursa Yeşil Cami Külliyesi, İstanbul Bayezit Külliyesi
- C) İstanbul Bayezit Külliyesi, Bursa Yeşil Cami Külliyesi, İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi
- D) Bursa Yeşil Cami Külliyesi, İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi, İstanbul Bayezit Külliyesi
- E) İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi, İstanbul Bayezit Külliyesi, Bursa Yeşil Cami Külliyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bursa Yeşil Cami Külliyesi, İstanbul Bayezit Külliyesi, İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi
Kitaba göre Bursa Yeşil Cami Külliyesi 15. yüzyıl, İstanbul Bayezit Külliyesi 16. yüzyıl, İstanbul Sultan Ahmet Külliyesi 17. yüzyıl örnekleri arasındadır.
Zor
20Bir şehir plancısı şöyle diyor: "Osmanlı külliyesi yalnız bir ibadet yeri değil, kurulduğu yerin çevresinde yeni bir mahallenin doğmasını sağlayan bir çekim merkeziydi." Bu görüşü en iyi destekleyen bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Külliyelerin yalnız tek bir kişinin mezarı için yapılması
- B) Külliyelerin şehirden uzak, kimsenin yaşamadığı ıssız yerlerde yapılması
- C) Külliyelerin yalnız askerlerin kullanımına açık olması
- D) Külliyelerin yalnız saray halkına hizmet vermesi
- E) Külliyelerin inşa edildikleri yerde birçok ihtiyacı birlikte karşılaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Külliyelerin inşa edildikleri yerde birçok ihtiyacı birlikte karşılaması
Kitaba göre Osmanlı külliyeleri topluma faydalı hayır kurumları olarak inşa edildikleri yerde birçok ihtiyacı karşılamıştır. Eğitim, sağlık, yemek ve ibadet gibi ihtiyaçların bir arada karşılanması, çevresinde yerleşimin gelişmesini kolaylaştırır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.