12. Sınıf Sanat Tarihi · Türk ve İslam Mimarisi

İslam Mimarisinin Gelişimi ve Camiler

Kûfe planı
transept plan
eyvan
merkezî kubbe
son cemaat yeri
Mimar Sinan
Selimiye Camii
Türk Barok

Cami mimarisi İslam tarihinde nasıl gelişmiştir?

Cami mimarisi, Hz. Muhammed dönemindeki sade kerpiç mescitlerden Osmanlı'nın merkezî kubbeli büyük camilerine doğru plan, örtü ve malzeme bakımından değişerek gelişmiştir. Kuba Mescidi ve Mescid-i Nebevi küçük, kerpiç duvarlı yapılardı; Dört Halife döneminde çok sütunlu Kûfe planı ortaya çıktı. Emeviler Şam Emeviye Camii'nde transept planı, Abbasiler Samarra Ulu Camii'nde tuğla ve alçı süslemeyi kullandı. Karahanlılar kubbeyi öne çıkardı, Büyük Selçuklular Isfahan Mescid-i Cuma'da dört eyvanlı planı geliştirdi. Anadolu Selçukluları Konya Alâeddin Camii'nde Kûfe, Divriği Ulu Camii'nde bazilikal planı uyguladı. Beylikler döneminde son cemaat yeri ilk kez plana girdi. Mimar Sinan Şehzade'yi çıraklık, Süleymaniye'yi kalfalık, Selimiye'yi ustalık eseri sayar. Geç dönemde Nuruosmaniye'de Türk Barok, Nusretiye'de Ampir üslubu görüldü. Osmanlı cami mimarisinin hedefi ibadet alanını tek ve büyük bir merkezî kubbe altında toplamaktı; bu hedefe Selimiye'de ulaşıldı.

İslam Mimarisinin Gelişimi ve Camiler: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, İslam mimarisinin yapı tiplerini tanıtıyor ve caminin Hz. Muhammed döneminden Osmanlı'nın son dönemine kadar geçirdiği değişimi anlatıyor. Plan tipi, örtü sistemi ve malzeme her dönemde farklılaşır.

İlk camiler: Kuba Mescidi ve Mescid-i Nebevi küçük, kerpiç duvarlı ve sade yapılardı. Dört Halife döneminde çok sütunlu Kûfe planı gelişti.
Emevi ve Abbasi camileri: Emeviler transept planı kullandı (Şam Emeviye Camii). Kudüs'teki sekizgen planlı Kubbetü's-Sahra da bu dönemdendir; cami değil, kutsal kayayı örten kubbeli bir yapıdır. Abbasiler tuğla ve alçı süsleme kullandı (Samarra Ulu Camii).
Türk-İslam öncüleri: Karahanlılar kubbeyi öne çıkardı; Gazneliler ahşap destek kullandı. Büyük Selçuklular dört eyvanlı planı geliştirdi (Isfahan Mescid-i Cuma).
Anadolu Selçuklu: Transept (Diyarbakır Ulu), Kûfe (Konya Alâeddin), bazilikal (Divriği Ulu), eyvanlı (Malatya Ulu) ve ahşap destekli (Ankara Arslanhane) camiler yapıldı.
Beylikler: Son cemaat yeri ilk kez plana girdi. Balat İlyas Bey ve Mut Lâl Ağa camileri merkezî kubbeye hazırlık oldu.
Osmanlı klasik dönem: Mimar Sinan Şehzade'yi çıraklık, Süleymaniye'yi kalfalık, Selimiye'yi ustalık eseri sayar.
Geç dönem: Lale Devri, Türk Barok (Nuruosmaniye), Ampir (Nusretiye), Eklektik (Hamidiye) ve Neoklasik (Bebek Camii) üsluplar görüldü.

Unutma: Osmanlı cami mimarisinin hedefi, ibadet alanını tek ve büyük bir merkezî kubbe altında toplamaktı; bu hedefe Selimiye'de ulaşıldı.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Çelişki
Kitapta (s. 37): ~~Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi bu sayfada 1228-1229 tarihiyle veriliyor; kitabın 85. sayfasında ise “(1288)” yazıyor.~~
Doğrusu: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası 1228-1229 yıllarında yapılmıştır. 85. sayfadaki 1288 tarihi yanlıştır.
Hata
Kitapta (s. 50): ~~Nuruosmaniye Camii’nin “yapımına Sultan II. Mahmut tarafından başlanıp, III. Osman zamanında tamamlanmıştır.”~~
Doğrusu: Nuruosmaniye Camii’ne 1748’de Sultan I. Mahmut başlatmış, 1755’te III. Osman zamanında tamamlanmıştır. II. Mahmut 19. yüzyıl padişahıdır.
Hata
Kitapta (s. 51): ~~“İstanbul Hamidiye Camii (1866): Sultan II. Abdülhamit tarafından yaptırılmıştır.”~~
Doğrusu: Yıldız Hamidiye Camii 1884-1886 yıllarında yapılmıştır. II. Abdülhamit 1876’da tahta çıktığı için 1866 tarihi mümkün değildir.

Önce temeli pekiştir

Plan tiplerini birer örnekle eşleştir: Kûfe (Konya Alâeddin), transept (Diyarbakır Ulu), bazilikal (Divriği Ulu), eyvanlı (Malatya Ulu), merkezî kubbe (Selimiye).
Dönemleri sıraya koy: Hz. Muhammed, Dört Halife, Emevi, Abbasi, Karahanlı-Gazneli, Selçuklu, Beylikler, Osmanlı.
Osmanlı camilerini erken, klasik ve geç dönem diye üçe ayır, her birine bir örnek yaz.

Günlük hayattan: Mahallendeki camiye gittiğinde girişteki revaklı bölüme bak. Burası son cemaat yeridir ve Anadolu'da ilk kez Beylikler döneminde plana girmiştir.

Sık yapılan hata: Sinan'ın üç eserini karıştırmak. Sıra çıraklık-kalfalık-ustalık olarak Şehzade, Süleymaniye, Selimiye'dir. Ayrıca kitapta Nuruosmaniye'yi II. Mahmut'un başlattığı yazıyor; doğrusu I. Mahmut'tur. Hamidiye Camii de 1866'da değil, II. Abdülhamit döneminde (1884-1886) yapılmıştır.

İpucu: Sinan'ın eserlerini "Şehzade çocuk, Süleymaniye genç, Selimiye usta" diye kodla.

Derinleş

Kitaptaki Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camilerinin tanıtımını oku. Üç caminin merkezî kubbeyi nasıl desteklediğini (yarım kubbe, çeyrek kubbe sayısı) bir tabloda karşılaştır. Düşün: Sinan Selimiye'de yarım kubbe sayısını azaltarak iç mekânda neyi kazanmış olabilir?

Bu konuda neler var?

İslam Mimarisinin Gelişimi
Dinî Mimari
Camiler

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Hz. Muhammed'in Medine'ye hicretinden hemen sonra ashabıyla birlikte inşa ettiği mescit aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mescid-i Nebevi
- B) Kuba Mescidi
- C) Mescid-i Aksa
- D) Şam Emeviye Camii
- E) Kordoba Camii
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mescid-i Nebevi
Kitaba göre Mescid-i Nebevi, Hz. Muhammed'in Medine'ye hicretinden hemen sonra ashabıyla birlikte bina ettiği mescittir. Kuba Mescidi ise Medine'ye varmadan önce Kuba köyünde yaptırılmıştır.
Kolay
2Ders kitabına göre erken dönem camilerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çok sayıda minareli ve çini kaplı büyük yapılar olmaları
- B) Merkezî büyük bir kubbeyle örtülü olmaları
- C) Kare planlı, kerpiç duvarlarla çevrili ve çok sade olmaları
- D) Kesme taştan yapılıp zengin taş süslemeli olmaları
- E) Sekizgen planlı ve iki katlı olmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kare planlı, kerpiç duvarlarla çevrili ve çok sade olmaları
Kitaba göre erken dönem camilerinde Mescid-i Nebevi'nin planı tekrarlanmıştır; bu yapılar kare planlı, etrafı kerpiç duvarlarla çevrili ve çok sadedir.
Kolay
3Dört Halife döneminde uygulanan, kare ya da dikdörtgen planlı ve çok destekli (sütunlu) cami planına ne ad verilir?
- A) Transept planı
- B) Merkezî kubbeli plan
- C) Dört eyvanlı plan
- D) Bazilikal plan
- E) Kûfe planı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kûfe planı
Kitapta Dört Halife devrinde uygulanan kare ya da dikdörtgen planlı, çok destekli (sütunlu) plana Kûfe planı dendiği belirtilir.
Kolay
4Ders kitabına göre bir camide asıl ibadet mekânına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Revak
- B) Harim
- C) Avlu
- D) Sahın
- E) Portal
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Harim
Kitapta harim, asıl ibadet mekânı olarak tanımlanır. Revak avluya açık, üstü örtülü kemerli mekân; sahın sütun dizileriyle ayrılan bölmedir.
Kolay
5Şam Emeviye Camii'nin de içinde bulunduğu Emevi camilerinde kullanılan, harimde mihraba dik bir sahının uzandığı plan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kûfe planı
- B) Dört eyvanlı plan
- C) Merkezî kubbeli plan
- D) Transept planı
- E) Sekizgen plan
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Transept planı
Kitaba göre Emevi camileri transept planlıdır; bu planda harimde mihraba dik sahın uzanır. Şam Emeviye Camii bu dönemin en güzel örneklerindendir.
Kolay
6Samarra Ulu Camii, ders kitabında özellikle bir öğesiyle ünlü olarak tanıtılır; yapıdan günümüze yalnız bu öğe sağlam ulaşabilmiştir. Bu öğe aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çini kaplı kubbesi
- B) Mukarnaslı taç kapısı
- C) Ahşap tavanı
- D) Malviye tipi minaresi
- E) Mermer mihrabı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Malviye tipi minaresi
Kitapta Samarra Ulu Camii'nin Malviye tipi minaresiyle ünlü olduğu ve yapıdan günümüze yalnız minaresinin sağlam gelebildiği belirtilir.
Kolay
7Mimar Sinan kendi eserlerini çıraklık, kalfalık ve ustalık eseri diye sınıflandırmıştır. Sinan'ın ustalık eseri saydığı cami aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İstanbul Şehzade Camii
- B) Edirne Selimiye Camii
- C) İstanbul Süleymaniye Camii
- D) Nuruosmaniye Camii
- E) Nusretiye Camii
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Edirne Selimiye Camii
Mimar Sinan Şehzade Camii'ni çıraklık, Süleymaniye Camii'ni kalfalık, Selimiye Camii'ni ustalık eseri sayar.
Kolay
8Fatımî mimarisinde taş cephe düzenlemesi önemlidir ve bu cephelerde geometrik bir taş süsleme çeşidi dikkat çeker. Ders kitabına göre bu süsleme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mukarnas
- B) Stuko
- C) Fresk
- D) Aplike
- E) Tezhip
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mukarnas
Kitapta mukarnas, İslam sanatında mimari yapılarda görülen geometrik bir taş süsleme çeşidi olarak tanımlanır ve Fatımî cephe süslemesinde dikkat çeken bir unsur olarak verilir.
Orta
9Ders kitabına göre Emevi camilerindeki transept planın ortaya çıkış nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Orta Asya'daki göçebe çadırlarının biçiminin camilere doğrudan uygulanması
- B) Mimar Sinan'ın merkezî kubbe denemelerinin yaygınlaşması
- C) Abbasilerin tuğla ve alçı süslemeyi geliştirmesi
- D) Karahanlıların kubbeyi örtü sistemi olarak öne çıkarması
- E) Fethedilen bölgelerdeki Hristiyan ibadethanelerinin camiye çevrilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fethedilen bölgelerdeki Hristiyan ibadethanelerinin camiye çevrilmesi
Kitaba göre transept plan şeması, fethedilen bölgelerdeki Hristiyan ibadethanelerinin camiye çevrilmesi sonucunda ortaya çıkmıştır.
Orta
10Ders kitabına göre Abbasi mimarisinin özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
- A) Yalnız kesme taş kullanılıp süslemede çininin baskın olması
- B) Camilerin tek bir büyük merkezî kubbeyle örtülmesi
- C) Tuğla ve kerpiç malzemenin, alçı süslemenin (stuko) kullanılması
- D) Dört eyvanlı medrese planının camilere uygulanması
- E) Camilerin transept planlı ve ahşap destekli yapılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tuğla ve kerpiç malzemenin, alçı süslemenin (stuko) kullanılması
Kitaba göre Abbasiler malzeme olarak tuğla ve kerpiç kullanmış, camilerini Kûfe planlı yapmış, süslemede stuko (alçı süsleme) ve tuğla dekorasyonu uygulamışlardır.
Orta
11Kudüs'te bulunan, Halife Abdülmelik'in yaptırdığı, sekizgen planlı ve üzeri kubbeyle örtülü yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Samarra Ulu Camii
- B) Tolunoğlu Camii
- C) Kubbetü's-Sahra
- D) Kayrevan Seydi Ukba Camii
- E) El-Ezher Camii
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kubbetü's-Sahra
Kitapta Kudüs'teki Kubbetü's-Sahra'nın Halife Abdülmelik tarafından yaptırıldığı, sekizgen planlı olduğu ve üzerinin kubbeyle örtüldüğü belirtilir.
Orta
12Ders kitabına göre Karahanlı camilerinin Türk mimarisi açısından önemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Transept planı ilk kez kullanarak kendilerinden önceki Emevi camilerine örnek olmaları
- B) Yalnız ahşap destekli düz tavanlı camiler yapmaları
- C) Sekizgen planlı ilk ve tek camiyi inşa etmeleri
- D) Malviye tipi minareyi ilk kez kullanmaları
- E) Kubbeyi örtü sistemi olarak öne çıkarıp merkezî kubbeli camilere öncülük etmeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kubbeyi örtü sistemi olarak öne çıkarıp merkezî kubbeli camilere öncülük etmeleri
Kitaba göre Karahanlı camilerinde kubbe örtü sistemi olarak öne çıkar; bu camiler Mimar Sinan'ın merkezî kubbeli büyük camilerinin âdeta ilk örnekleridir.
Orta
13Bir Anadolu Selçuklu camisinin ibadet mekânı, ahşap direklerle taşınan düz bir ahşap tavanla örtülmüştür. Aşağıdaki camilerden hangisi bu tipe örnektir?
- A) Ankara Arslanhane Camii
- B) Diyarbakır Ulu Camii
- C) Edirne Selimiye Camii
- D) Isfahan Mescid-i Cuma
- E) Malatya Ulu Camii
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ankara Arslanhane Camii
Ankara Arslanhane Camii ahşap destekli Anadolu Selçuklu camilerindendir. Diyarbakır Ulu Camii transept, Malatya Ulu Camii eyvanlı plandadır; Selimiye Osmanlı, Isfahan Mescid-i Cuma Büyük Selçuklu yapısıdır.
Orta
14Büyük Selçuklular döneminde bir avlunun dört yanına açılan büyük eyvanlarla kurulan plan geliştirilmiştir. Bu planın tanınmış örneği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şam Emeviye Camii
- B) Kordoba Camii
- C) Samarra Ulu Camii
- D) Isfahan Mescid-i Cuma
- E) Divriği Ulu Camii
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Isfahan Mescid-i Cuma
Büyük Selçuklular dört eyvanlı planı geliştirmiştir; Isfahan Mescid-i Cuma bunun tanınmış örneğidir.
Orta
15Beylikler döneminde cami planına ilk kez giren bir bölüm, caminin giriş cephesinin önünde yer alan revaklı kısımdır. Bu bölüm aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Harim
- B) Son cemaat yeri
- C) Mihrap
- D) Şadırvan avlusu
- E) Kürsü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Son cemaat yeri
Beylikler döneminde son cemaat yeri ilk kez cami planına girmiştir; caminin giriş önündeki revaklı bölümdür.
Orta
16Osmanlı geç dönem camileri farklı üsluplarda yapılmıştır. Aşağıdaki cami-üslup eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- A) Nusretiye Camii - Türk Barok
- B) Nuruosmaniye Camii - Türk Barok
- C) Selimiye Camii - Ampir
- D) Nuruosmaniye Camii - Neoklasik
- E) Bebek Camii - Ampir
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nuruosmaniye Camii - Türk Barok
Nuruosmaniye Türk Barok, Nusretiye Ampir, Hamidiye Eklektik, Bebek Camii Neoklasik üsluptadır. Selimiye ise klasik dönem eseridir.
Zor
17Bir öğrenci cami mimarisinin gelişimini şöyle özetliyor: "Önce çok sütunlu geniş ibadet alanları, sonra kubbenin örtü sistemi olarak öne çıkması, en sonunda ibadet alanının tek ve büyük bir kubbe altında toplanması." Bu sürecin son aşamasına ulaşıldığı yapı ve onu hazırlayan önceki aşamaların örnekleri hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Son aşama Şam Emeviye Camii; öncesinde Edirne Selimiye ve İstanbul Süleymaniye camileri
- B) Son aşama Samarra Ulu Camii; öncesinde Karahanlı ve Osmanlı camileri
- C) Son aşama Kordoba Camii; öncesinde Mescid-i Nebevi ve Selimiye
- D) Son aşama Selimiye; öncesinde Kûfe planlı camiler ve Karahanlı kubbeli camileri
- E) Son aşama Nuruosmaniye; öncesinde Bebek ve Nusretiye camileri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Son aşama Selimiye; öncesinde Kûfe planlı camiler ve Karahanlı kubbeli camileri
Çok sütunlu Kûfe planı erken dönemdedir; Karahanlılar kubbeyi öne çıkarmıştır; ibadet alanını tek büyük merkezî kubbe altında toplama hedefine Selimiye'de ulaşılmıştır.
Zor
18Bir mimarlık tarihçisi şöyle diyor: "Balat İlyas Bey ve Mut Lâl Ağa camileri büyük yapılar değildir; yine de Osmanlı cami mimarisinin gelişiminde önemli bir yerleri vardır." Tarihçinin bu yargısının dayanağı en olası hangisidir?
- A) Bu camilerin Emevi dönemine ait ve Şam'da yapılmış ilk transept planlı yapılar olması
- B) Bu camilerin Mimar Sinan'ın ustalık eseri sayılması
- C) Bu camilerin merkezî kubbeye geçişi hazırlayan Beylikler dönemi örnekleri olması
- D) Bu camilerin Malviye tipi minarenin ilk örnekleri olması
- E) Bu camilerin sekizgen planlı ilk ve tek camiler olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bu camilerin merkezî kubbeye geçişi hazırlayan Beylikler dönemi örnekleri olması
Balat İlyas Bey ve Mut Lâl Ağa camileri Beylikler dönemine aittir ve merkezî kubbeye hazırlık olmaları nedeniyle Osmanlı cami mimarisinin gelişiminde önemlidir.
Zor
19Anadolu Selçuklu camileri farklı plan tiplerinde yapılmıştır. Aşağıdaki cami-plan eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- A) Konya Alâeddin Camii - Kûfe planı
- B) Diyarbakır Ulu Camii - ahşap destekli plan
- C) Divriği Ulu Camii - transept planı
- D) Malatya Ulu Camii - bazilikal plan
- E) Ankara Arslanhane Camii - eyvanlı plan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Konya Alâeddin Camii - Kûfe planı
Konya Alâeddin Camii Kûfe planlıdır. Diyarbakır Ulu transept, Divriği Ulu bazilikal, Malatya Ulu eyvanlı, Ankara Arslanhane ahşap destekli plandadır.
Zor
20Bir öğrenci, Kordoba Camii ile Tolunoğlu Camii'ni karşılaştırırken ikisinin farklı bölgelerde yapılmasına karşın aynı plan tipinde olduğunu fark ediyor. Ders kitabındaki bilgilere göre bu ortak plan tipi ve bundan çıkarılabilecek sonuç hangisidir?
- A) Transept planı; bu plan yalnız Suriye'de kullanılmış ve başka yere yayılmamıştır.
- B) Merkezî kubbeli plan; bu plan yalnız Osmanlı döneminde kullanılmıştır.
- C) Dört eyvanlı plan; bu plan yalnız Büyük Selçuklularda görülmüştür.
- D) Sekizgen plan; bu plan yalnız Kudüs'teki yapılarda uygulanmıştır.
- E) Kûfe planı; bu plan İslam dünyasının farklı bölgelerinde uzun süre kullanılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kûfe planı; bu plan İslam dünyasının farklı bölgelerinde uzun süre kullanılmıştır.
Kitaba göre hem Kordoba (Endülüs) hem Tolunoğlu (Kahire) camileri Kûfe planlıdır. Farklı bölge ve dönemlerde aynı planın kullanılması, Kûfe planının İslam dünyasında yaygın ve uzun süreli kullanıldığını gösterir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.