12. Sınıf Sanat Tarihi · Türk ve İslam Mimarisi

Türbe ve Kümbetler (Mezar Yapıları)

türbe
kümbet
Kubbetü's-Sulaybiye
Döner Kümbet
Mama Hatun Kümbeti
Tac Mahal
Bursa Yeşil Türbe

Türbe ve kümbet nedir, önemli örnekleri hangileridir?

Türbe ve kümbetler, İslam ve Türk mimarisindeki anıtsal mezar yapılarıdır; hem ölüyü anar hem de dönemin mimari ustalığını gösterir. İslam sanatının ilk türbesi, Abbasi döneminde Samarra'da yapılan Kubbetü's-Sulaybiye'dir (862); iç içe iki sekizgen duvar ve ortada bir kubbeden oluşur. Karahanlı ve Gazneliler tuğladan, kare planlı, kubbeli ve yüksek portalli türbeler yapmış, kubbeye geçişte Türk üçgeni kullanmıştır. Tac Mahal, Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için Agra'da yaptırdığı, beyaz mermerden sekizgen gövdeli ve dört minareli türbedir. Büyük Selçuklu kümbetlerinde alt kat mezar odası, üst kat mescit olarak kullanılmıştır; Merv'deki Sultan Sencer Türbesi en gelişmiş örnektir. Anadolu Selçuklu döneminde Tercan Mama Hatun Kümbeti ile on iki köşeli Kayseri Döner Kümbet öne çıkar. Osmanlı'da Bursa Yeşil Türbe çinileriyle, Sinan'ın Kanuni ve Hürrem Sultan türbeleri revaklı girişleri ve çift kubbeleriyle bilinir.

Türbe ve Kümbetler (Mezar Yapıları): konu anlatımı ve özeti

Bu konu, İslam ve Türk mimarisindeki anıtsal mezar yapılarını, yani türbe ve kümbetleri dönem dönem tanıtıyor. Bu yapılar hem ölüyü anar hem de dönemin mimari ustalığını gösterir.

İlk türbe: İslam sanatının ilk türbesi Abbasi döneminde Samarra'da yapılan Kubbetü's-Sulaybiye'dir (862). İç içe iki sekizgen duvar ve ortada bir kubbeden oluşur.
Karahanlı ve Gazneli: Tuğladan, kare planlı, kubbeli ve yüksek portalli türbeler yapıldı. Kubbeye geçişte Türk üçgeni kullanıldı.
Tac Mahal: Hint-Türk hükümdarı Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için Agra'da yaptırdığı türbe. Beyaz mermerden sekizgen gövdeli, dört minareli bir yapıdır.
Büyük Selçuklu: Kümbetlerde alt kat mezar odası, üst kat mescit olarak kullanıldı. Merv'deki Sultan Sencer Türbesi en gelişmiş örnektir.
Anadolu Selçuklu: Tercan Mama Hatun Kümbeti dairesel bir avlunun ortasında, Kayseri Döner Kümbet on iki köşeli ve zengin taş işçiliğiyle öne çıkar.
Beylikler: Silindirik ya da çokgen gövdeli, kare gövdeli, baldaken, eyvan tipi ve iki katlı mezar anıtları yapıldı.
Osmanlı: Bursa Yeşil Türbe çinileriyle, Sinan'ın Kanuni ve Hürrem Sultan türbeleri revaklı girişleri ve çift kubbeleriyle bilinir.

Unutma: Kümbetin alt katı mezar odası, üst katı mescittir; Osmanlı türbelerinde ise genellikle ayrı bir mezar odası (kripta) bulunmaz.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Hata
Kitapta (s. 54): ~~Ayşe Bibi Türbesi’nin “11. yy’ın sonunda Özbekistan-Talas’ta inşa edildiği” söyleniyor.~~
Doğrusu: Ayşe Bibi Türbesi Kazakistan’da, Taraz (eski Talas) şehri yakınındadır.
Hata
Kitapta (s. 60): ~~Fotoğrafı “İstanbul Mahmut Paşa Türbesi” diye verilen yapı, metinde “İstanbul Murat Paşa Türbesi (1473): Sekizgen gövdeli… lacivert ve turkuaz renkli çiniler” diye anlatılıyor.~~
Doğrusu: Sekizgen gövdesi çini mozaikle kaplı 1473-74 tarihli türbe, Fatih’in veziri Mahmut Paşa’nın türbesidir (İstanbul, Çemberlitaş).

Önce temeli pekiştir

Türbe ile kümbetin tanımlarını yaz ve aradaki farkı çatı biçimiyle belirt.
Her dönemden bir örnek seç: Abbasi (Kubbetü's-Sulaybiye), Büyük Selçuklu (Sultan Sencer), Anadolu Selçuklu (Döner Kümbet), Osmanlı (Yeşil Türbe).
Beylikler dönemindeki beş mezar anıtı tipini sırala.

Günlük hayattan: Kayseri'deki Döner Kümbet bugün şehrin ortasında, trafiğin arasında durur. Etrafında dönerek bakınca on iki yüzün her birinde farklı taş süslemeler görürsün.

Sık yapılan hata: Kitapta İstanbul Murat Paşa Türbesi diye anlatılan mozaik çinili yapı, resim altında da yazdığı gibi Mahmut Paşa Türbesi'dir (1474). Kitap Ayşe Bibi Türbesi'ni Özbekistan'da gösteriyor; Talas (Taraz) bugün Kazakistan'dadır. Şehzade Mehmet Türbesi'nin tarihi de 1543-1544'tür.

İpucu: Selçuklu kümbetlerini "Mama Hatun = avlulu, Döner = on iki köşeli" diye ayır.

Derinleş

Kitaptaki Büyük Selçuklu kümbetleri açıklamasını ve Tercan Mama Hatun Kümbeti tanıtımını oku. Bir kümbetin kesitini çizip mezar odasını ve mescit katını işaretle. Düşün: Bir mezar yapısının üstüne mescit eklemek ziyaretçinin yapıyla kurduğu ilişkiyi nasıl değiştirir?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre İslam mimarisinde ilk türbe hangi dönemde görülür?
- A) Abbasi dönemi
- B) Emevi dönemi
- C) Fatımî dönemi
- D) Osmanlı dönemi
- E) Memlük dönemi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Abbasi dönemi
Kitaba göre İslam mimarisinde ilk türbe Abbasi döneminde görülür; bu türbe Samarra'daki Kubbetü's-Sulaybiye'dir.
Kolay
2Samarra'da bulunan, iç içe iki sekizgen duvar ve ortada bir kubbeden oluşan, İslam sanatının ilk türbesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Arap Ata Türbesi
- B) Sultan Sencer Türbesi
- C) Kubbetü's-Sulaybiye
- D) Bursa Yeşil Türbe
- E) Döner Kümbet
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kubbetü's-Sulaybiye
Kitapta İslam sanatının ilk türbesinin Samarra'daki Kubbetü's-Sulaybiye olduğu, iç içe iki sekizgen duvar ve ortada bir kubbeden oluştuğu belirtilir.
Kolay
3Daire ya da çokgen bir gövde üzerine konik ya da piramit çatıyla örtülen mezar yapısına ne ad verilir?
- A) Türbe
- B) Kurgan
- C) Medrese
- D) Ribat
- E) Kümbet
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kümbet
Kitapta kümbet, daire veya çokgen gövde üzerine konik veya piramit çatıyla örtülü mezar yapısı olarak tanımlanır.
Kolay
4Hindistan'ın Agra kenti yakınlarında, Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için yaptırdığı beyaz mermerden türbe aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Arap Ata Türbesi
- B) Tac Mahal
- C) Sultan Sencer Türbesi
- D) Kümbed-i Surkh
- E) Bursa Yeşil Türbe
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tac Mahal
Kitaba göre Tac Mahal, Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için Agra yakınlarında yaptırdığı büyük türbedir; Şah Cihan da burada gömülüdür.
Kolay
5Merv şehrinde bulunan, tuğla malzemeyle yapılmış ve ders kitabında Selçuklu türbe mimarisinin en gelişmiş örneği olarak gösterilen yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tac Mahal
- B) Kubbetü's-Sulaybiye
- C) Mama Hatun Kümbeti
- D) Sultan Sencer Türbesi
- E) Hürrem Sultan Türbesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sultan Sencer Türbesi
Kitapta Merv'deki Sultan Sencer Türbesi'nin tuğla malzemeyle yapıldığı ve Selçuklu türbe mimarisinin en gelişmiş örneği olduğu belirtilir.
Kolay
6Erzincan'da bulunan, dairesel bir avlunun ortasında yer alan ve plan özellikleri bakımından tek örnek sayılan kümbet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kayseri Döner Kümbet
- B) Ahlat Emir Bayındır Kümbeti
- C) Sivas Güdük Minare Kümbeti
- D) Tercan Mama Hatun Kümbeti
- E) Kümbed-i Surkh
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tercan Mama Hatun Kümbeti
Kitaba göre Tercan Mama Hatun Kümbeti tamamen kesme taştandır, dairesel bir avlunun ortasında inşa edilmiştir ve plan özellikleri bakımından tek örnektir.
Kolay
7Kayseri'de bulunan, kesme taştan yapılmış, on iki köşeli ve konik çatılı, dış yüzeyinde zengin taş işçiliği olan kümbet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mama Hatun Kümbeti
- B) Döner Kümbet
- C) Güdük Minare Kümbeti
- D) Emir Bayındır Kümbeti
- E) Kümbed-i Surkh
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Döner Kümbet
Kitaba göre Kayseri Döner Kümbet kesme taştan yapılmış, on iki köşeli ve konik çatılıdır; gövdesinin dış yüzeyinde zengin taş işçiliği vardır.
Kolay
8Adını dış cephesini ve içini kaplayan çinilerinden alan, Çelebi Mehmet döneminde yapımına başlanan Bursa'daki türbe aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yeşil Türbe
- B) Döner Kümbet
- C) Arap Ata Türbesi
- D) Aşık Paşa Türbesi
- E) Sarı Saltuk Türbesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yeşil Türbe
Kitaba göre Bursa Yeşil Türbe'nin yapımına Çelebi Mehmet zamanında başlanmış, II. Murat zamanında tamamlanmıştır; sekizgen planlıdır ve adını çinilerinden alır.
Orta
9Büyük Selçuklu kümbetlerinde yapının iki katı farklı amaçlarla kullanılmıştır. Ders kitabına göre bu kullanım hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Bodrum kat mescit, üst kat mezar odası
- B) Bodrum kat erzak deposu, üst kat medrese
- C) Merdivenle inilen bodrum mezar odası, üst kattaki salon kütüphane
- D) İki kat da yalnız mezar odası
- E) Merdivenle inilen bodrum mezar odası, mihraplı üst kat mescit
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Merdivenle inilen bodrum mezar odası, mihraplı üst kat mescit
Kitaba göre Büyük Selçuklu kümbetlerinde merdivenle inilen bodrum mezar odası, mihrabın bulunduğu üst kat ise mescit olarak kullanılır.
Orta
10Ders kitabına göre Gazneli türbelerinde kare mekânı kubbeye bağlamak için kullanılan mimari öğe aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uçan payanda
- B) Sivri kemer
- C) Türk üçgeni (tromp)
- D) Revak
- E) Malviye
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Türk üçgeni (tromp)
Kitapta Gazneli türbelerinin kare planlı ve kubbeli olduğu, kubbeye geçişlerde Türk üçgeninin (tromp) kullanıldığı belirtilir.
Orta
11Karahanlı mezar anıtlarının ders kitabında belirtilen özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
- A) Kesme taştan yapılmaları ve on iki köşeli gövdeli olmaları
- B) Ahşaptan yapılmaları ve konik çatılı olmaları
- C) Tuğladan yapılmaları ve yüksek, anıtsal portalli olmaları
- D) Mermerden yapılmaları ve dört minareli olmaları
- E) Kerpiçten yapılmaları ve hiç kubbe taşımamaları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tuğladan yapılmaları ve yüksek, anıtsal portalli olmaları
Kitaba göre Karahanlılar tuğla malzemeyle kare planlı, kubbeyle örtülü, yüksek ve anıtsal portalli mezar anıtları inşa etmişlerdir.
Orta
12Ders kitabına göre Beylikler döneminde mezar anıtları beş grupta incelenir. Aşağıdakilerden hangisi bu gruplardan biri değildir?
- A) Silindirik ya da çokgen gövdeli kümbetler
- B) Kare gövdeli türbeler
- C) Baldaken tipi türbeler
- D) İki katlı kümbetler
- E) Dört eyvanlı avlulu türbeler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dört eyvanlı avlulu türbeler
Kitaba göre Beylikler dönemi mezar anıtları silindirik ya da çokgen gövdeli kümbetler, kare gövdeli türbeler, baldaken tipi türbeler, eyvan tipi türbeler ve iki katlı kümbetler olarak incelenir; dört eyvanlı avlulu türbe bir grup değildir.
Orta
13İznik'teki Sarı Saltuk Türbesi, ders kitabında Beylikler dönemine özgü bir türbe tipinin örneği olarak verilir. Bu tip aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Baldaken tipi türbe
- B) İki katlı kümbet
- C) Eyvan tipi türbe
- D) Kare gövdeli türbe
- E) Silindirik gövdeli kümbet
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Baldaken tipi türbe
Kitapta İznik Sarı Saltuk Türbesi baldaken tipi türbelerden biri olarak verilir ve bu tipin Beylikler dönemine özgü olduğu belirtilir.
Orta
14Sivas'taki Güdük Minare Kümbeti tuğladan yapılmış, tuğlalar arasına yerleştirilen çinilerle baklava motifi oluşturulmuştur. Ders kitabına göre bu yapı hangi mezar anıtı grubuna girer?
- A) Baldaken tipi türbeler
- B) Eyvan tipi türbeler
- C) Kare gövdeli türbeler
- D) İki katlı kümbetler
- E) Dairesel avlulu kümbetler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İki katlı kümbetler
Kitapta Sivas Güdük Minare Kümbeti, çok az örneği olan iki katlı kümbetler grubunda gösterilir.
Orta
15Ders kitabına göre Osmanlı türbelerini önceki dönemlerin mezar yapılarından ayıran özelliklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Her zaman konik ya da piramit çatıyla örtülmeleri
- B) Genellikle kripta (mezar odası) bölümünün bulunmaması
- C) Yalnız tuğladan yapılıp hiç süslenmemeleri
- D) Bodrum katlarının mescit olarak kullanılması
- E) Hiçbir zaman revaklı girişe sahip olmamaları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Genellikle kripta (mezar odası) bölümünün bulunmaması
Kitaba göre Osmanlı türbelerinde genellikle kripta (mezar odası) bölümü bulunmaz ve genellikle giriş kısmı revaklıdır.
Orta
16Ders kitabına göre Mimar Sinan döneminde türbelere getirilen yeniliklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türbelerin bodrum katının mescit olarak kullanılmaya başlanması
- B) Yüksek ve anıtsal görünüm için iç içe iki kubbe kullanılması
- C) Türbelerin konik külahla örtülüp kubbenin bırakılması
- D) Türbelerde yalnız kerpiç malzemenin kullanılması
- E) Türbelerin dairesel bir avlunun ortasına yerleştirilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yüksek ve anıtsal görünüm için iç içe iki kubbe kullanılması
Kitapta Mimar Sinan döneminde türbelere revaklı bir cephe eklendiği, kubbelerin genellikle yivli olduğu ve anıtsal görünüm için iç içe iki kubbe kullanıldığı belirtilir.
Zor
17Bir öğrenci iki mezar yapısını karşılaştırıyor: - Yapı 1: On iki köşeli gövde, konik çatı, dış yüzeyde zengin taş işçiliği - Yapı 2: Sekizgen gövde, kubbeli örtü, revaklı giriş, iç içe iki kubbe Bu yapılar en olası hangi dönemlere aittir?
- A) Yapı 1 klasik Osmanlı, Yapı 2 Anadolu Selçuklu
- B) Yapı 1 Abbasi, Yapı 2 Karahanlı
- C) Yapı 1 Karahanlı, Yapı 2 Abbasi
- D) Yapı 1 Anadolu Selçuklu, Yapı 2 klasik Osmanlı
- E) Yapı 1 Gazneli, Yapı 2 Büyük Selçuklu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yapı 1 Anadolu Selçuklu, Yapı 2 klasik Osmanlı
On iki köşeli, konik çatılı ve zengin taş işçilikli yapı Kayseri Döner Kümbet gibi Anadolu Selçuklu kümbetlerinin özelliğidir. Revaklı giriş ve iç içe iki kubbe ise Mimar Sinan dönemi, yani klasik Osmanlı türbelerinin özelliğidir.
Zor
18Bir sanat tarihçisi şöyle diyor: "Selçuklu kümbetinin konik çatısı, göçebe atalarının evini taşa çevirmiş gibidir." Ders kitabındaki hangi bilgi bu benzetmeyi en iyi destekler?
- A) Kümbetlerin Abbasi döneminde Samarra'da ilk kez ortaya çıkıp oradan bütün İslam dünyasına yayılması
- B) Kümbetlerin yalnız tuğladan ve süslemesiz olarak yapılması
- C) Kümbetlerin eski Türk çadırlarından esinlenerek yapıldığının kaynaklarca vurgulanması
- D) Kümbetlerin Osmanlı döneminde revaklı girişle donatılması
- E) Kümbetlerin Hindistan'daki Tac Mahal'i örnek alması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kümbetlerin eski Türk çadırlarından esinlenerek yapıldığının kaynaklarca vurgulanması
Kitapta kümbetlerin eski Türk çadırlarından esinlenerek yapıldığının kaynaklarca vurgulandığı belirtilir; konik çatı ile çadır arasındaki benzerlik bu bilgiye dayanır.
Zor
19Bir öğrenci şu çıkarımı yapıyor: "Büyük Selçuklu kümbetlerinde bodrum mezar odasıdır. Osmanlı türbeleri de Selçuklu geleneğinden geldiğine göre Osmanlı türbelerinin hepsinde mezar odası bodrumdadır." Ders kitabına göre bu çıkarım için hangisi söylenebilir?
- A) Hatalıdır; Osmanlı türbelerinde genellikle kripta bölümü bulunmaz.
- B) Doğrudur; Osmanlı türbeleri Selçuklu kümbetlerinin birebir aynısıdır.
- C) Doğrudur; bütün türbelerin üst katı mescit olarak kullanılır.
- D) Hatalıdır; Selçuklu kümbetlerinde hiç mezar odası bulunmaz.
- E) Hatalıdır; Osmanlı türbeleri Selçuklu geleneğiyle hiç ilişkili değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hatalıdır; Osmanlı türbelerinde genellikle kripta bölümü bulunmaz.
Kitaba göre Osmanlı türbelerinin temelini Selçuklu ve Beylikler türbeleri oluşturur; ama Osmanlı türbelerinde genellikle kripta (mezar odası) bölümü bulunmaz. Ortak gelenekten her özelliğin aynen sürdüğü sonucu çıkarılamaz.
Zor
20Bir gezi rehberi üç mezar yapısını tanıtıyor: - Yapı 1: Samarra'da, iç içe iki sekizgen duvarlı, İslam sanatının ilk türbesi - Yapı 2: Merv'de, tuğladan, Selçuklu türbe mimarisinin en gelişmiş örneği - Yapı 3: Bursa'da, adını çinilerinden alan sekizgen türbe Bu yapıların ait olduğu devletler sırasıyla hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Emeviler, Büyük Selçuklular, Osmanlılar
- B) Abbasiler, Anadolu Selçukluları, Beylikler
- C) Abbasiler, Karahanlılar, Osmanlılar
- D) Fatımîler, Büyük Selçuklular, Beylikler
- E) Abbasiler, Büyük Selçuklular, Osmanlılar
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Abbasiler, Büyük Selçuklular, Osmanlılar
Kubbetü's-Sulaybiye Abbasi, Merv'deki Sultan Sencer Türbesi Büyük Selçuklu, Bursa Yeşil Türbe Osmanlı dönemine aittir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.