12. Sınıf Sanat Tarihi · Türk ve İslam Mimarisi

Medreseler

medrese
müderris
Nizamiye Medresesi
eyvan
kapalı avlulu medrese
açık avlulu medrese
Karatay Medresesi

Medrese nedir ve medreselerin plan tipleri nelerdir?

Medrese, Türk-İslam dünyasında orta ve yükseköğretimin yapıldığı eğitim kurumudur. Medreselerde din bilgilerinin yanında felsefe, matematik, hukuk, tarih, tıp ve astronomi de okutulmuştur. Medrese sözcüğü Arapça “ders” kökünden gelir; yöneticisine fakih, öğretmenine müderris denir. Türk-İslam devletlerinde medrese geleneği Karahanlılarla başlamış, ilk medreseyi Tamgaç Buğra Han yaptırmıştır. Büyük Selçuklularda devlet memurları medreselerde yetişmiş, Vezir Nizamülmülk'ün Bağdat'ta açtığı Nizamiye Medresesi Türk eğitim tarihinde dönüm noktası olmuştur. Selçuklu medreseleri avlunun örtüsüne göre ikiye ayrılır. Kapalı avlulu medresede avlunun üstü kubbeyle örtülüdür; Konya Karatay Medresesi bu tiptedir ve bugün Çini Eserleri Müzesi'dir. Açık avlulu medresede avlunun üstü açıktır; Sivas Gök Medrese zengin taş işçilikli portaliyle en güzel örneklerdendir. Eyvan üç yanı ve üstü kapalı, önü avluya açık mekândır. Osmanlı medreseleri açık avlulu, revaklı ve kubbeli dershanelidir; çoğunlukla külliyenin parçasıdır.

Medreseler: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, Türk-İslam dünyasında orta ve yükseköğretimin yapıldığı medreseleri ve plan tiplerini tanıtıyor. Medreselerde din bilgilerinin yanında felsefe, matematik, hukuk, tarih, tıp ve astronomi de okutulurdu.

Medrese: Arapça "ders" kökünden gelir. Yöneticisine fakih, öğretmenine müderris denir. Türk-İslam devletlerinde gelenek Karahanlılarla başladı; ilk medreseyi Tamgaç Buğra Han yaptırdı.
Büyük Selçuklu: Devlet memurları medreselerde yetişti. Vezir Nizamülmülk'ün Bağdat'ta açtığı Nizamiye Medresesi Türk eğitim tarihinde dönüm noktasıdır.
Dört eyvanlı plan: Avlunun dört yanında, duvarların ortasına denk gelen eyvanlar yer alır. Eyvan üç yanı ve üstü kapalı, önü avluya açık mekândır.
Kapalı avlulu medrese: Avlunun üstü kubbeyle örtülüdür. Konya Karatay Medresesi'nde kubbenin tepesi açık, altında bir havuz vardır; bugün Çini Eserleri Müzesi'dir.
Açık avlulu medrese: Avlunun üstü açıktır. Sivas Gök Medrese zengin taş işçilikli portaliyle bu tipin en güzel örneklerindendir.
Beylikler: Aynı iki tip sürdü (Karaman Hatuniye, Erzurum Yakutiye).
Osmanlı: Açık avlulu plan, revaklı avlu ve kubbeli dershane ile sürdü; medreseler çoğunlukla külliyenin parçasıdır (İznik Süleyman Paşa, Şehzade Medresesi).

Unutma: Selçuklu medreseleri avlunun örtüsüne göre ikiye ayrılır: kapalı avlulu (kubbeli) ve açık avlulu (eyvanlı).

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Medrese, müderris ve fakih kavramlarını tanımla.
Eyvanın ne olduğunu bir kutu çizerek göster: üç yan kapalı, bir yan açık.
Kapalı ve açık avlulu medreselere birer örnek yaz: Karatay ve Sivas Gök Medrese.

Günlük hayattan: Bugün üniversitelerde bir avlu çevresine dizilmiş fakülte binaları vardır. Selçuklu medresesinde de öğrenci odaları ve dershane bir avlunun çevresinde toplanırdı.

Sık yapılan hata: Gök Medrese'yi kapalı avlulu sanmak. Sivas Gök Medrese açık avlulu, Konya Karatay Medresesi kapalı avlulu medresedir.

İpucu: "Karatay'ın kubbesi var, Gök'ün avlusu göğe açık" cümlesiyle iki tipi ayır.

Derinleş

Kitaptaki Konya Karatay Medresesi tanıtımını oku. Kubbenin ortasındaki açıklık ile altındaki havuzun birlikte nasıl çalıştığını düşünerek kısa bir açıklama yaz. Düşün: Kapalı avlulu plan soğuk iklimli Anadolu kentlerinde hangi ihtiyacı karşılamış olabilir?

Bu konuda neler var?

Sivil Mimari

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre Türk-İslam devletlerinde medrese geleneği hangi devletle başlamıştır?
- A) Osmanlılar
- B) Abbasiler
- C) Anadolu Selçukluları
- D) Memlükler
- E) Karahanlılar
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Karahanlılar
Kitaba göre Türk-İslam devletlerinde medrese geleneği Karahanlılarla başlamış ve eğitim belli bir düzene oturtulmuştur.
Kolay
2Müslüman ülkelerde orta ve yükseköğrenimin yapıldığı eğitim kurumlarının genel adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Medrese
- B) Kervansaray
- C) Dârüşşifa
- D) İmaret
- E) Ribat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Medrese
Kitaba göre medrese, Müslüman ülkelerde orta ve yükseköğrenimin yapıldığı eğitim kurumlarının genel adıdır.
Kolay
3Ders kitabına göre medreselerde öğretmenlere verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fakih
- B) Müezzin
- C) Müderris
- D) Kadı
- E) Vezir
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Müderris
Kitapta medrese yöneticilerine fakih, öğretmenlerine müderris dendiği belirtilir.
Kolay
4Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan döneminde vezir Nizamülmülk tarafından Bağdat'ta açılan ve Türk eğitim tarihinde dönüm noktası sayılan medrese aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Karatay Medresesi
- B) Nizamiye Medresesi
- C) Gök Medrese
- D) Yakutiye Medresesi
- E) Hatuniye Medresesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nizamiye Medresesi
Kitapta Bağdat'taki Nizamiye Medresesi'nin vezir Nizamülmülk tarafından açıldığı ve Türk eğitim tarihinde dönüm noktası olduğu belirtilir.
Kolay
5Mimarlıkta üç yanı ve üstü kapalı, önü avluya açık mekâna ne ad verilir?
- A) Revak
- B) Portal
- C) Harim
- D) Eyvan
- E) Kubbe
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Eyvan
Kitapta eyvan, mimarlıkta üç yanı ve üstü kapalı, önü avluya açık mekân olarak tanımlanır.
Kolay
6Ders kitabına göre Türkiye (Anadolu) Selçuklu medreseleri kaç plan tipinde incelenir ve bunlar nelerdir?
- A) Üç tip: kapalı, açık ve yarı açık avlulu
- B) İki tip: tek katlı ve iki katlı
- C) Dört tip: kare, dikdörtgen, sekizgen ve daire
- D) İki tip: kapalı avlulu ve açık avlulu
- E) Tek tip: dört eyvanlı kubbeli medrese
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İki tip: kapalı avlulu ve açık avlulu
Kitaba göre Anadolu Selçuklu medreseleri kapalı avlulu (kubbeli) ve açık avlulu (eyvanlı) olmak üzere iki plan tipinde incelenir.
Kolay
7Avlusu kubbeyle örtülü, kubbenin tepe ortası açık bırakılmış, tam altında bir havuz bulunan ve bugün Çini Eserleri Müzesi olarak kullanılan Konya'daki medrese aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gök Medrese
- B) Karatay Medresesi
- C) Yakutiye Medresesi
- D) Hatuniye Medresesi
- E) Nizamiye Medresesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karatay Medresesi
Kitaba göre Konya Karatay Medresesi kapalı avlulu medreselere örnektir; kubbenin tepe ortası açıktır, altında havuz vardır ve bugün Çini Eserleri Müzesi'dir.
Kolay
8Ders kitabına göre medreselerde okutulan bilimler arasında aşağıdakilerden hangisi sayılmaz?
- A) Genetik mühendisliği
- B) Felsefe
- C) Matematik ve geometri
- D) Tıp
- E) Astronomi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Genetik mühendisliği
Kitaba göre medreselerde din, felsefe, matematik, hukuk, tarih, tıp ve astronomi gibi bilimler okutulmuştur; genetik mühendisliği günümüzün bilim dalıdır.
Orta
9Bir medresenin avlusunun dört yanında, duvarların tam ortasına denk gelecek biçimde birer eyvan yerleştirilmiştir. Ders kitabına göre bu plan şeması hangi devletin medreselerinde uygulanmıştır?
- A) Emeviler
- B) Endülüs Emevileri
- C) Fatımîler
- D) Abbasiler
- E) Büyük Selçuklular
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Büyük Selçuklular
Kitapta Büyük Selçuklu medreselerinde avlunun etrafında, duvarların orta kısmına denk gelecek biçimde yerleştirilmiş dört eyvanlı plan şemasının uygulandığı belirtilir.
Orta
10Ders kitabına göre kapalı avlulu ve açık avlulu medreseleri birbirinden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Medresenin şehir içinde ya da dışında yapılması
- B) Öğrenci odalarının tek ya da iki katlı olması
- C) Avlunun üstünün kubbeyle örtülü ya da açık olması
- D) Yapı malzemesinin taş ya da tuğla olması
- E) Medresenin bir külliyenin parçası olup olmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Avlunun üstünün kubbeyle örtülü ya da açık olması
Kitaba göre kapalı avlulu medreselerde avlu kubbeyle örtülüdür; açık avlulu medreselerde ise avlunun üstü açık bırakılmıştır ve ortasında bazen havuz bulunur.
Orta
11Sivas'taki bir medrese açık avlulu medreselerin Anadolu'daki en güzel örneklerinden biridir ve portali çok zengin bir taş işçiliğine sahiptir. Bu medrese aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Karatay Medresesi
- B) Yakutiye Medresesi
- C) Gök Medrese
- D) Nizamiye Medresesi
- E) Süleyman Paşa Medresesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gök Medrese
Kitapta Sivas Gök Medrese'nin açık avlulu medreselerin Anadolu'daki en güzel örneklerinden olduğu ve portalinin çok zengin taş işçiliğine sahip olduğu belirtilir.
Orta
12Ders kitabına göre açık avlulu medreselerde girişin tam karşısında yer alan ve ötekilerden daha büyük olan eyvana ne ad verilir?
- A) Yan eyvan
- B) Son cemaat yeri
- C) Harim
- D) Kripta
- E) Ana eyvan
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ana eyvan
Kitaba göre girişin tam karşısındaki eyvan ana eyvan adını alır ve daha büyüktür.
Orta
13Erzurum'daki Yakutiye Medresesi'nin yaptıran devlet ve plan tipi bakımından doğru tanımı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İlhanlılar tarafından yaptırılmış kapalı avlulu bir medrese
- B) Karamanoğulları tarafından yaptırılmış açık avlulu bir medrese
- C) Osmanlılar tarafından yaptırılmış U avlulu bir medrese
- D) Büyük Selçuklular tarafından yaptırılmış dört eyvanlı bir medrese
- E) Memlükler tarafından yaptırılmış bir külliye medresesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İlhanlılar tarafından yaptırılmış kapalı avlulu bir medrese
Kitapta Erzurum Yakutiye Medresesi'nin İlhanlılar tarafından yaptırıldığı ve kapalı avlulu medreselere örnek olduğu belirtilir.
Orta
14Karamanoğulları dönemine ait, revaklı avlusu, iki yanında eyvanları, karşısında ana eyvanı ve mermer kaplamalı portaliyle dikkat çeken açık avlulu medrese aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Erzurum Yakutiye Medresesi
- B) Konya Karatay Medresesi
- C) Bağdat Nizamiye Medresesi
- D) Karaman Hatuniye Medresesi
- E) İznik Süleyman Paşa Medresesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Karaman Hatuniye Medresesi
Kitapta Karaman Hatuniye Medresesi'nin Karamanoğulları dönemine ait, açık avlulu bir medrese olduğu ve portalindeki mermer kaplamaların dikkat çektiği belirtilir.
Orta
15Ders kitabına göre Osmanlı medreselerinin genel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Avlularının her zaman kubbeyle örtülü olması
- B) Genellikle bir külliyenin parçası olarak yapılmaları
- C) Yalnız şehir dışında tek başına yapılmaları
- D) Dört eyvanlı Memlük planını aynen sürdürmeleri
- E) Eğitim yerine konaklama amacıyla kullanılmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Genellikle bir külliyenin parçası olarak yapılmaları
Kitaba göre Osmanlı medreselerinde açık avlulu Selçuklu planı uygulanmış, revaklı avlu ve büyük kubbeli dershaneler yer almıştır; medreseler genellikle bir külliyenin parçası olarak yapılmıştır.
Orta
16Osmanlıların ilk merkezi olan İznik'te, Orhan Gazi'nin oğlu tarafından yaptırılan, "U" biçimli avlusunun çevresinde kubbeli revaklar ve öğrenci odaları bulunan medrese aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yeşil Medrese
- B) Süleyman Paşa Medresesi
- C) Bursa Muradiye Medresesi
- D) Şehzade Medresesi
- E) Selimiye Medresesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Süleyman Paşa Medresesi
Kitapta İznik Süleyman Paşa Medresesi'nin Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa tarafından yaptırıldığı ve avlusunun U biçiminde olduğu belirtilir.
Zor
17Bir öğrenci iki medreseyi karşılaştırıyor: - Medrese 1: Avlusu kubbeyle örtülü; kubbenin tepesi açık, altında havuz var; içi lacivert ve firuze çinilerle süslü. - Medrese 2: Avlusunun üstü açık; portali çok zengin taş işçilikli. Bu medreseler sırasıyla hangileri olabilir?
- A) Sivas Gök Medrese, Konya Karatay Medresesi
- B) Erzurum Yakutiye Medresesi, Konya Karatay Medresesi
- C) Konya Karatay Medresesi, Erzurum Yakutiye Medresesi
- D) Konya Karatay Medresesi, Sivas Gök Medrese
- E) Bağdat Nizamiye Medresesi, Sivas Gök Medrese
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Konya Karatay Medresesi, Sivas Gök Medrese
Kapalı avlulu, tepe açıklıklı kubbeli, havuzlu ve çini süslemeli medrese Konya Karatay'dır. Açık avlulu ve zengin taş işçilikli portaliyle tanınan medrese ise Sivas Gök Medrese'dir; Yakutiye kapalı avlulu bir medresedir.
Zor
18Ders kitabında Büyük Selçuklularda devlet memurlarının medreselerde yetiştirildiği belirtilir. Bu bilgi medreselerin hangi işlevini en iyi gösterir?
- A) Yalnız ticaret yolundaki yolculara konaklama sağlayan kurumlar olmalarını
- B) Yalnız hastaların tedavi edildiği kurumlar olmalarını
- C) Devlet yönetimine nitelikli insan yetiştiren kurumlar olmalarını
- D) Yalnız askerî eğitim veren kurumlar olmalarını
- E) Yalnız ticaret mallarının saklandığı kurumlar olmalarını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Devlet yönetimine nitelikli insan yetiştiren kurumlar olmalarını
Devlet memurlarının medreselerde yetişmesi, medreselerin devlet yönetimine nitelikli insan yetiştiren kurumlar olduğunu gösterir.
Zor
19Bir mimarlık öğrencisi şu gözlemi yapıyor: "Selçuklu medresesinde girişin karşısındaki büyük eyvan, Osmanlı medresesinde yerini büyük kubbeli bir mekâna bırakmış." Bu gözlem, ders kitabındaki hangi bilgiyle uyumludur?
- A) Osmanlı medreselerinde açık avlulu plan sürerken ana eyvanın yerini büyük kubbeli dershanenin alması
- B) Osmanlı medreselerinde avlunun tümüyle kaldırılıp yerine camilerdeki gibi büyük bir harim yapılması
- C) Osmanlı medreselerinde eyvanların sayısının ikiden dörde çıkarılması
- D) Osmanlı medreselerinin yalnız kapalı avlulu planla yapılması
- E) Osmanlı medreselerinin Karahanlı döneminden önce yapılmış olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Osmanlı medreselerinde açık avlulu plan sürerken ana eyvanın yerini büyük kubbeli dershanenin alması
Kitaba göre Osmanlı döneminde açık avlulu Selçuklu medrese planı uygulanmış; revaklı avlu ile ana eyvanın yerini alan büyük kubbeli mekânlar yer almıştır.
Zor
20Bir tarihçi şöyle diyor: "Anadolu'da medreseler yalnız başkentte değil; Sivas'ta, Kayseri'de, Erzurum'da, Kırşehir'de kuruldu." Bu durum, ders kitabına göre Selçukluların eğitim anlayışıyla ilgili hangi sonucu destekler?
- A) Eğitimi yalnız başkentteki saray çevresinde yaşayan kişilerle sınırladıkları
- B) Medreseleri yalnız askerî amaçla kullandıkları
- C) Eğitim yerine yalnız ticarete önem verdikleri
- D) Medreseleri yalnız başkentte yoğunlaştırdıkları
- E) Ülkenin her yöresinden gelen öğrencilere eğitim imkânı sağlamaya önem verdikleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ülkenin her yöresinden gelen öğrencilere eğitim imkânı sağlamaya önem verdikleri
Kitaba göre Selçuklular Anadolu'da ülkenin her yöresinden gelen öğrencilere eğitim imkânı sağlamış ve eğitime çok önem vermişlerdir; medreselerin farklı şehirlere yayılması bunu destekler.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.