12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Giriş

Dil Bilgisi: Kelimede Anlam

gerçek anlam
yan anlam
mecaz anlam
terim anlam
somut anlam
soyut anlam
genel anlam
özel anlam

Kelimede gerçek, yan, mecaz ve terim anlam nedir?

Kelimede anlam, ses yönü olan gösteren ile zihindeki kavram olan gösterilenin birleşmesiyle oluşur ve cümle içinde gerçek, yan, mecaz ya da terim anlam olarak ortaya çıkar. Gerçek anlam, kelimenin akla gelen ilk ve yaygın anlamıdır. Yan anlam, temel anlamla bağı süren, çoğunlukla benzetmeyle doğan anlamdır; masanın gözü ve dağın sırtı buna örnektir. Mecaz anlam, kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşmasıdır; vakit öldürmek ve sert bakış bu türdendir. Terim anlam, üçgen, açı, uyak gibi bir bilim ya da sanat alanına ait dar ve kesin anlamdır ve terimlerin mecazı yoktur. Beş duyuyla algılanan masa, deniz gibi kelimeler somut; sevgi, özlem gibi algılanamayanlar soyuttur. Bir kelimenin anlamı sözlükten değil cümleden belirlenir; aynı kelime bir cümlede gerçek, başka cümlede mecaz olabilir.

Dil Bilgisi: Kelimede Anlam: konu anlatımı ve özeti

Bu dil bilgisi konusu, kelimelerin cümle içinde kazandığı farklı anlamları ele alıyor. Anlam türlerini ayırt etmek, paragraf ve anlam sorularında sana büyük avantaj sağlar.

Kelime bir göstergedir: Kulağa gelen ses yönü (gösteren) ile zihindeki kavram (gösterilen) birleşince anlam oluşur.
Gerçek (temel) anlam: Kelimenin akla gelen ilk, yaygın anlamıdır. Yan anlam: Temel anlamla bağı süren, çoğunlukla benzetmeyle doğan anlamdır (masanın gözü, dağın sırtı).
Mecaz anlam: Kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşmasıdır (vakit öldürmek, sert bakış). Benzetme, istiare, kişileştirme, dolaylama, ad aktarması ve duyular arası aktarma ile oluşur.
Terim anlam: Bir bilim, sanat ya da meslek alanına ait dar ve kesin anlamdır (üçgen, açı, uyak, perde). Terimlerin mecazı yoktur.
Somut-soyut anlam: Beş duyuyla algılanan kelimeler somut (masa, deniz), algılanamayanlar soyuttur (sevgi, özlem). Soyutu somutla anlatmaya somutlama, somutu soyut anlamda kullanmaya soyutlama denir.
Genel-özel anlam: Bir türün tamamını anlatan kullanım genel, birini ya da birkaçını anlatan kullanım özeldir.
Konuda ayrıca noktalama ve yazım kuralları (bağlaç olan "de" ve "ki" ayrı yazılır, sayılar ayrı yazılır) tekrar edilir.

Unutma: Bir kelimenin anlamını sözlükten değil cümleden belirle; aynı kelime bir cümlede gerçek, başka cümlede mecaz olabilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir kelimenin anlamını bulmak için onu tek başına değil, cümlenin içinde düşün. Şu sırayı izle:

Kelimenin akla ilk gelen anlamı nedir? ("göz": görme organı) Bu, gerçek anlamdır.
Cümlede bu anlamla mı kullanılmış? "Masanın gözü" dendiğinde çekmece kastedilir; ilk anlamla bir benzerlik bağı sürdüğü için bu yan anlamdır.
Bağ tamamen kopmuşsa mecaz anlamdır: "Sert bir bakış" dendiğinde bakış dokunulacak bir şey değildir.
Kelime bir bilim ya da sanat dalına özgüyse terim anlamdır: matematikte "açı", müzikte "perde".

Günlük hayattan: "Bu soru beni yaktı" diyen arkadaşın elbette ateşten söz etmiyor; mecaz anlamı günlük konuşmada da sık kullanırız.

Sık yapılan hata: Yan anlam ile mecaz anlamı karıştırmak. Doğrusu: Yan anlamda temel anlamla bir benzerlik bağı sürer (dağın eteği); mecazda kelime gerçek anlamından tamamen uzaklaşır (eli açık).

Derinleş

Bir hafta boyunca reklam afişlerinde, şarkı sözlerinde ve haber başlıklarında geçen mecaz anlamlı kelimeleri topla. Her biri için "Bu kelime neden gerçek anlamıyla değil de mecazla kullanılmış olabilir?" sorusunu cevapla. Reklamcıların mecazı nasıl bir ikna aracı olarak kullandığını tartış; bir mecazın ürünü olduğundan farklı gösterip göstermediğini değerlendir.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okul dergisi için yazı hazırlayan Yusuf, yazısında hem duyularla algılanabilen varlıkların adlarına hem de yalnızca zihinde var olan kavramlara yer vermek istiyor. Taslağındaki kelimelerden birini “soyut kavramlar” listesine eklemesi gerekiyor. Aşağıdaki kelimelerden hangisi soyut anlamlıdır?
- A) çiçek
- B) rüzgâr
- C) koku
- D) ses
- E) umut
Cevabı göster
Doğru cevap: E) umut
Umut, beş duyuyla algılanamayan, yalnızca zihinde var olan bir kavramdır; bu yüzden soyuttur. Rüzgâr, koku ve ses görülmese de dokunma, koklama ve işitme duyularıyla algılandığından somuttur.
Kolay
2Dil bilgisi dersinde örnek olarak “Masanın ayağı kırıldı.” ve “Dağın eteğinde mola verdik.” cümleleri inceleniyor. Öğretmen, bu cümlelerdeki “ayak” ve “etek” kelimelerinin temel anlamdan uzaklaşıp ona benzerlik ilgisiyle bağlı kaldığını vurguluyor. Bu cümlelerdeki kelimelerin kazandığı anlama ne ad verilir?
- A) Mecaz anlam
- B) Terim anlam
- C) Genel anlam
- D) Gerçek anlam
- E) Yan anlam
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yan anlam
Temel anlamla bağını koruyan, genellikle benzetmeyle oluşan anlam yan anlamdır; masanın ayağı insanın ayağına benzer bir işlev görür. Mecaz anlam çekicidir; ama mecazda kelime temel anlamından tamamen uzaklaşır, burada ise bağ açıkça sürer.
Kolay
3Bir edebiyat dersinde öğretmen, kelimenin bir bilim, sanat ya da meslek alanına özgü anlamını gösteren cümleyi bulmalarını istiyor. Tahtaya, tırnak içinde birer kelime bulunan cümleler yazıyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki kelime terim anlamıyla kullanılmıştır?
- A) Bu şiirde “uyak” düzeni abab biçimindedir.
- B) Annem bizi “tatlı” bir gülümsemeyle karşıladı.
- C) Tarlanın “kenarına” ceviz ağacı diktiler.
- D) Yarın sabah “erken” yola çıkacağız.
- E) Kardeşim “keskin” bir zekâya sahiptir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bu şiirde “uyak” düzeni abab biçimindedir.
“Uyak”, edebiyat bilgisine özgü bir terimdir; şiirde dize sonlarındaki ses benzerliğini anlatır. “Keskin zekâ” da özel bir anlam taşıdığı için çekicidir; ama orada kelime mecaz anlamda kullanılmıştır, bir alana özgü terim değildir.
Kolay
4Dil bilimi dersinde öğretmen “ağaç” kelimesini örnek veriyor: Kelimenin kulağımıza gelen ses dizisi /a-ğaç/ bir yandadır; zihnimizde canlanan kavram öbür yandadır; dışarıdaki gerçek ağaç ise ayrı bir şeydir. Öğretmenin anlattığı bu üçlüde kelimenin kulağa gelen ses yönüne ne ad verilir?
- A) Gönderge
- B) Gösteren
- C) Gösterilen
- D) Kavram
- E) Simge
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gösteren
Kelimenin ses yönü, yani /a-ğaç/ ses dizisi gösterendir. Gösterilen en çekici çeldiricidir; ancak gösterilen, sesin zihinde uyandırdığı kavramdır, dışarıdaki gerçek ağaç ise göndergedir.
Kolay
5Yazar şu cümleyi kurmuş: “Özlemle yazdığı mektubu korku ve umut içinde, sevinçle postaya verdi.” Bu cümledeki kelimelerden hangisi beş duyudan biriyle algılanabilen somut bir varlığı karşılar?
- A) Özlem
- B) Mektup
- C) Korku
- D) Umut
- E) Sevinç
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mektup
Mektup görülüp tutulabilen, maddesi olan bir varlıktır; bu yüzden somuttur. Özlem, korku, umut ve sevinç ise duyularla algılanamayan, varlığını sezgiyle kabul ettiğimiz soyut kavramlardır.
Kolay
6Dil bilgisi dersinde öğretmen, “kulak” dendiğinde akla ilk gelen anlamın bir organ adı olduğunu hatırlatıyor ve bu anlamda kullanılan cümleyi bulmalarını istiyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kulak” kelimesi gerçek anlamıyla kullanılmıştır?
- A) Kulağı soğuktan kıpkırmızı olmuştu.
- B) Kemanın kulaklarını çevirerek akort etti.
- C) Bu uyarılara hiç kulak asmadı.
- D) Kulağı deliktir, her şeyi hemen duyar.
- E) Duvarların da kulağı vardır, dikkatli konuş.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kulağı soğuktan kıpkırmızı olmuştu.
Soğuktan kızaran kulak, kelimenin organ adı olan temel anlamıdır. Kemanın kulakları benzerlik yoluyla oluşmuş yan anlam, diğerleri ise mecaz anlamdır.
Kolay
7Bir bilim, sanat ya da meslek dalıyla ilgili kavramları karşılayan kelimelere terim denir. Aşağıdakilerden hangisi terimlerin özelliklerinden biri değildir?
- A) Belli bir alana ait kavramı karşılamaları
- B) Gerçek anlamlarıyla kullanılmaları
- C) Yan anlam taşımamaları
- D) Anlamlarının dar ve sınırlı olması
- E) Cümleye göre mecaz anlam kazanabilmeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Cümleye göre mecaz anlam kazanabilmeleri
Terimler alanlarına özgü, dar ve gerçek anlamlı kelimelerdir; mecaz, yan ya da deyim anlamları yoktur. Bir kelime mecazlaştığında artık terim anlamıyla kullanılmamış olur.
Kolay
8Kitaptaki bir cümlede şu ifade geçiyor: “…önce 1943-1957 yılları arasında Osmanlıca uzmanlarının taramalarıyla hazırlanarak yayımlanan…” Bu ifadede iki yıl arasında kullanılan kısa çizgi hangi işlevi görmektedir?
- A) Bir sözün tekrarlandığını belirtmek
- B) Ara sözü cümleden ayırmak
- C) Satır sonunda bölünen kelimeyi göstermek
- D) Eklerin kelimeden ayrıldığını göstermek
- E) İki tarih arasında “-den … -e kadar” anlamı vermek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İki tarih arasında “-den … -e kadar” anlamı vermek
Kısa çizgi, sayılar ya da tarihler arasında “-den … -e kadar, ile … arası” anlamı verir; burada 1943’ten 1957’ye kadar olan dönemi belirtir. Ara sözler ise genellikle virgül ya da uzun çizgiyle ayrılır.
Kolay
9Bağlaç olan “de” her zaman ayrı yazılır; bulunma eki olan “-de” ise kelimeye bitişik yazılır. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de”nin yazımıyla ilgili bir yanlışlık vardır?
- A) Ablamda bu kitabı okuyup çok sevmiş.
- B) O da bu filmi geçen hafta izlemiş.
- C) Sen de bizimle sinemaya gel.
- D) Akşam evde kimse yoktu.
- E) Kitabı masada unutmuşum.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ablamda bu kitabı okuyup çok sevmiş.
“Ablam da” sözünde “da” “bile, dahi” anlamı katan bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır. “Evde, masada” sözlerinde ise bulunma eki vardır; bitişik yazımları doğrudur.
Kolay
10Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işaretinin kullanılmaması bir yazım yanlışına yol açmıştır?
- A) Bu yaz Akdenizde birkaç gün tatil yaptık.
- B) Ayşe’nin defterini ödünç aldım.
- C) Annem pazarda taze sebze aldı.
- D) Hafta sonu İzmir’e gideceğiz.
- E) Türkçenin söz varlığı çok zengindir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bu yaz Akdenizde birkaç gün tatil yaptık.
Akdeniz bir özel ad olduğundan aldığı ek kesme işaretiyle ayrılır: “Akdeniz’de”. Dil adlarına gelen ekler ise ayrılmaz; “Türkçenin” yazımı doğrudur.
Kolay
11Kitapta, kelimelerin akla gelen ilk, herkesçe bilinen yaygın anlamı için iki farklı ad kullanılır. Bu iki ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Terim anlam ve özel anlam
- B) Yan anlam ve mecaz anlam
- C) Somut anlam ve soyut anlam
- D) Gerçek anlam ve temel anlam
- E) Genel anlam ve yan anlam
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gerçek anlam ve temel anlam
Kelimenin akla gelen ilk ve yaygın anlamına gerçek anlam ya da temel anlam denir. Yan ve mecaz anlam ise temel anlamdan zamanla türeyen anlamlardır.
Kolay
12Bir kelimenin bir türün tamamı için kullanılmasına genel anlam, o türün yalnızca biri ya da birkaçını karşılamasına özel anlam denir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kuş” kelimesi özel anlamda kullanılmıştır?
- A) Kuşların çoğu yuvasını ağaçlara yapar.
- B) Kuş, tüylerle örtülü ve kanatlı bir hayvandır.
- C) Kuşlar yumurtlayarak çoğalan canlılardır.
- D) Kuşlar soğuk mevsimde sıcak ülkelere göç eder.
- E) Balkona konan kuş sabahtan beri ötüyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Balkona konan kuş sabahtan beri ötüyor.
Balkona konan kuş, belirli tek bir kuştur; bu özel anlamdır. Diğer cümlelerde kuş kelimesi türün tamamını kapsayacak biçimde, genel anlamda kullanılmıştır.
Kolay
13“Dilin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle içinde anlam kazanan dil birliklerine … denir.” Bu tanımda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
- A) paragraf
- B) ses
- C) cümle
- D) hece
- E) kelime
Cevabı göster
Doğru cevap: E) kelime
Tanım kelimeye aittir; kelime nesne ya da hareketi karşılayan bir göstergedir. Ses ve hecenin tek başına anlamı yoktur, cümle ve paragraf ise kelimelerden daha büyük birimlerdir.
Kolay
14Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “boyun” kelimesi, temel anlamıyla bağını koruyarak benzetme yoluyla kazandığı bir yan anlamla kullanılmıştır?
- A) Haksızlık karşısında asla boyun eğmedi.
- B) Boynuna kalın bir atkı sardı.
- C) Boynu tutulduğu için başını çeviremedi.
- D) Şişenin boynu taşa çarpınca kırıldı.
- E) Kuşun boynundaki tüyler parlıyordu.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şişenin boynu taşa çarpınca kırıldı.
Şişenin ince uzun bölümüne, insan boynuna benzediği için “boyun” denir; bu yan anlamdır. İnsan ve kuş boynu gerçek anlam, “boyun eğmek” ise mecaz anlamdır.
Kolay
15Okul gazetesinin editörü yazıları denetlerken sayıların yazımına dikkat ediyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayının yazımı yanlıştır?
- A) Kitabın yüz elli sayfasını okudum.
- B) Bahçeye otuz beş fidan diktik.
- C) Kardeşim bu ay onbeş yaşına girdi.
- D) Sınıfımızda yirmi iki öğrenci var.
- E) Saat on bir buçukta buluşalım.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kardeşim bu ay onbeş yaşına girdi.
Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır; doğrusu “on beş”tir. Diğer cümlelerde sayılar kurala uygun olarak ayrı yazılmıştır.
Kolay
16Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “keskin” kelimesi mecaz anlamda kullanılmıştır?
- A) Keskin zekâsıyla soruyu herkesten önce çözdü.
- B) Makasın keskin ucuna dikkat et.
- C) Keskin kenarlı taşlar ayağını acıttı.
- D) Keskin bıçakla ekmeği dilimledi.
- E) Baltanın ağzı çok keskindi.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Keskin zekâsıyla soruyu herkesten önce çözdü.
Zekânın kesme özelliği yoktur; “keskin zekâ” ifadesinde kelime gerçek anlamından uzaklaşarak “hızlı kavrayan” anlamını kazanmıştır. Diğer cümlelerde keskin, iyi kesen ya da sivri anlamıyla gerçek anlamdadır.
Kolay
17Bir gazetenin spor ve ekonomi sayfalarından alınan cümleler inceleniyor. Öğretmen, tek kelimeyle söylenebilecek bir kavramın, onun bir özelliği öne çıkarılarak birden çok kelimeyle anlatıldığı cümleyi bulmalarını istiyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde böyle bir kullanım vardır?
- A) Takımın genç oyuncusu maçın son dakikasında sakatlandı.
- B) İlçede bu yıl beklenenden daha fazla fındık toplandı.
- C) Yeni açılan fabrikada üç yüz kişi çalışmaya başladı.
- D) İlçenin geçimini yüz yıldır kara elmas sağlıyor.
- E) Seyirciler maç boyunca tribünde ayakta kaldı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İlçenin geçimini yüz yıldır kara elmas sağlıyor.
Öğretmenin tarif ettiği kullanım dolaylamadır: Tek kelimeyle söylenebilecek bir kavram birden çok kelimeyle anlatılır (kitaptaki “yedi tepeli şehir: İstanbul”, “file bekçisi: kaleci” gibi). D'de “kara elmas” sözü kömürün yerine kullanılmıştır. Öteki cümlelerde kelimeler gerçek anlamlarıyla kullanılmış, hiçbir kavram dolaylı yoldan anlatılmamıştır.
Kolay
18Bir yazım kuralına göre, arka arkaya sıralandıkları için virgülle ya da çizgiyle ayrılan rakamlardan yalnızca sonuncusundan sonra sıra bildiren nokta konur. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uyulmuştur?
- A) Geziye 9., 10. ve 11. sınıflar katılacak.
- B) Sınavda 3, 4 ve 5. sorular boş bırakılmış.
- C) Kitabın 7, 8 ve 9 bölümlerini dün bitirdim.
- D) Müzede XV. - XVII yüzyıl eserleri sergileniyor.
- E) Törende 1. 2 ve 3. sınıflar şiir okuyacak.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sınavda 3, 4 ve 5. sorular boş bırakılmış.
Kurala göre sıralanan rakamlardan yalnız sonuncusuna nokta konur: “3, 4 ve 5. sorular”. A'da her rakamdan sonra nokta konmuş, C'de hiç nokta konmamıştır. D'de nokta sonuncu rakama değil ilkine konmuştur (doğrusu: XV - XVII. yüzyıl). E'de ilk rakamdan sonra virgül yerine nokta kullanılmıştır.
Orta
19Bir kitap kulübünün afişlerinde “kitap” kelimesi farklı cümlelerde geçiyor. Kulüp başkanı İlkim, belli bir kitabı değil, kitapların tümünü kapsayacak biçimde kullanılan cümleyi afişin ana sloganı yapmak istiyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kitap” kelimesi genel anlamda kullanılmıştır?
- A) Dün aldığım kitap çok ilgimi çekti.
- B) Kardeşimin kitabı yağmurda ıslandı.
- C) Masadaki kitabı bana uzatır mısın?
- D) Kitap, insanın en sadık dostudur.
- E) Kütüphaneden aldığım kitabı geri verdim.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kitap, insanın en sadık dostudur.
“Kitap, insanın en sadık dostudur.” cümlesinde kelime tek bir kitabı değil, bütün kitapları kapsar; bu genel anlamdır. Öteki cümlelerde belirli bir kitaptan söz edildiği için kelime özel anlamda kullanılmıştır.
Orta
20Bir tiyatro eleştirmeni, oyunun son sahnesini anlatırken salonla ilgili farklı cümleler kuruyor. Öğretmen, bu cümlelerden bir kelimenin benzetme amacı gütmeden, yakın ilgisi bulunan başka bir kavramın yerine kullanıldığı cümleyi bulmamızı istiyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması (mecazımürsel) vardır?
- A) Bütün salon ayağa kalkıp alkışladı.
- B) Salondaki koltuklar yenilenmişti.
- C) Konuk salonun kapısında bekliyordu.
- D) Salonun duvarları maviye boyanmıştı.
- E) Salonun ışıkları yavaşça söndü.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bütün salon ayağa kalkıp alkışladı.
Ayağa kalkıp alkışlayan salon değil, salondaki seyircilerdir; “salon” kelimesi içindekilerin yerine kullanılmıştır, bu ad aktarmasıdır. Işıkların söndüğü cümle çekicidir, ama orada salon kendi gerçek anlamıyla, bir mekân olarak geçmektedir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.