12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Giriş
Dil Değişir
- dil değişimi
- ses değişmesi
- anlam iyileşmesi
- dil devrimi
- Türk Dil Kurumu
- yabancı kelime
Diller zaman içinde neden ve nasıl değişir?
Diller, iç yapılarından gelen değişimler ve göç, din değiştirme, savaş, teknoloji gibi dış etkenler nedeniyle zaman içinde ses, ek, kelime, anlam ve üslup düzeyinde değişir. Hiçbir dil birkaç yüzyıl önceki hâlini korumaz. Eski Türkçede kelime başında g- ve d- yerine k- ve t- kullanılırdı; gelecek zaman eki de dönemden döneme değişerek bugünkü -acak/-ecek biçimini almıştır. Anlam da değişir: Eskiden kötü anlamındaki yavuz kelimesi zamanla olumlu bir anlam kazanmıştır. İslamiyet'in kabulü, Tanzimat ve Batılılaşma, Cumhuriyet'in ilanı ve çeviriler Türkçeyi etkileyen dış etkenlerdendir. Cumhuriyet Dönemi'nde dil devrimi, Türk Dil Kurumunun kurulması ve okuryazarlığın artmasıyla konuşma ve yazı dili birbirine yaklaşmıştır. Teknolojiyle gelen e-posta gibi kelimeler dış etkene, ses düşmesi ve ünsüz benzeşmesi ise dilin iç yapısından gelen değişime örnektir.
Dil Değişir: konu anlatımı ve özeti
Bu bilgilendirici metin, dillerin zaman içinde neden ve nasıl değiştiğini Türkçeden örneklerle açıklıyor. Dilin canlı bir varlık olduğunu anlamak, eski metinleri okurken de işine yarar.
- Hiçbir dil birkaç yüzyıl önceki hâlini korumaz; değişim ses, ek, kelime hazinesi, anlam ve üslup düzeyinde görülür.
- Ses ve ek değişimine örnek: Eski Türkçede kelime başında g- ve d- yerine k- ve t- kullanılırdı. Gelecek zaman eki dönemden döneme değişerek bugünkü -acak/-ecek biçimini almıştır.
- Anlam da değişir: Eskiden "kötü" anlamındaki yavuz kelimesi zamanla olumlu bir anlam kazanmıştır (anlam iyileşmesi). Bazı kelimeler de karşıladıkları nesne kullanılmaz olunca unutulur.
- Dış etkenler: göçler, din değiştirme (İslamiyet'in kabulü), Tanzimat ve Batılılaşma, Cumhuriyet'in ilanı, savaşlar, ekonomik ve teknolojik gelişmeler, çeviriler.
- Cumhuriyet Dönemi'nde dil devrimi, Türk Dil Kurumunun kurulması ve okuryazarlığın artmasıyla konuşma ve yazı dili birbirine yaklaşmıştır.
- Yazar, dili kendini belli bir noktaya kadar temizleyebilen bir göle benzetir: Yabancı etki fazlalaşırsa değişim yozlaşmaya dönüşebilir. Bu bir benzetme (analoji) ile düşünceyi geliştirme örneğidir.
Unutma: Teknolojiyle dile giren e-posta, sosyal medya gibi kelimeler dış etkenle değişime örnektir; ses düşmesi, ünsüz benzeşmesi gibi olaylar ise dilin iç yapısından gelen değişimdir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Dilin değiştiğini görmek için uzaklara gitmene gerek yok; büyüklerinin kullandığı kelimelere kulak vermen yeter.
- Kelime düzeyi: Bazı kelimeler unutulur, yenileri gelir. Eskiden çok kullanılan "teyp", "pikap" gibi kelimeler bugün azaldı; "indirmek, paylaşmak, takip etmek" yeni anlamlar kazandı.
- Anlam düzeyi: Kelime aynı kalır ama anlamı değişir.
- Ses ve ek düzeyi: Değişim yavaştır; yüzyıllar içinde fark edilir. Eski metinler bu yüzden bize yabancı gelir.
Bir değişimi incelerken şu üç soruyu sor: Ne değişti? Ne zaman değişti? Neden değişti (yeni bir icat, başka bir kültürle temas, toplumsal değişme)?
Günlük hayattan: Dedenin "mektup yazmak" dediği iş, senin için mesaj atmaktır; ihtiyaç aynı, araç ve kelime farklıdır.
Sık yapılan hata: "Dilin değişmesi bozulmasıdır." Doğrusu: Değişim her canlı dilin doğasıdır; asıl sorun, kendi kaynaklarından yararlanmadan yabancı kelimelere teslim olmaktır.
Derinleş
Ailende iki ya da üç kuşaktan birer kişiyle kısa bir görüşme yap: Gençliklerinde kullanıp bugün kullanılmayan kelimeleri ve bugün duyup yadırgadıkları kelimeleri sor. Topladığın kelimeleri "unutulan, anlamı değişen, yeni giren" diye sınıflandır. Teknolojinin ve göçün bu değişimdeki payını tartış; bir kelimenin unutulmasının bir kültür ögesini de unutturup unutturmadığını değerlendir.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Eski metinlerde “kötü, alçak, aşağılık” anlamlarında kullanılan bir sözcük, yüzyıllar içinde bu olumsuz çağrışımlarını yitirmiş; bugün “sade, gösterişsiz ama düzgün” gibi olumlu bir anlam taşır olmuştur. Sözcüğün anlamında gerçekleşen bu değişmeye ne ad verilir?
- A) Anlam iyileşmesi
- B) Anlam daralması
- C) Ses düşmesi
- D) Anlam kötüleşmesi
- E) Anlam genişlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlam iyileşmesi
Olumsuz bir anlamın zamanla olumlu bir anlama dönüşmesi anlam iyileşmesidir. Anlam genişlemesi de çekicidir; ancak orada kelime yeni kullanım alanları kazanır, burada ise anlamın değer yönü olumsuzdan olumluya geçmiştir.
Kolay
2Bir dil bilimci, Türkçeyi değiştiren etkenleri “dış etkenler” ve “iç etkenler” diye iki sütuna ayırıyor. Dış etkenler sütununa toplumun yaşadığı değişimleri, iç etkenler sütununa ise dilin kendi ses ve yapı kurallarından doğan değişmeleri yazıyor. Aşağıdakilerden hangisi dış etkenler sütununa yazılmamalıdır?
- A) Teknolojik gelişmeler
- B) Göçler
- C) Din değiştirme
- D) Başka toplumlarla ticaret
- E) Ünsüz benzeşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ünsüz benzeşmesi
Ünsüz benzeşmesi dilin kendi ses kurallarından doğan bir iç etkendir; bu yüzden dış etkenler sütununa yazılmaz. Göç, ticaret, teknoloji ve din değiştirme ise toplumun yaşadığı değişimlerdir; dile dışarıdan etki eder.
Kolay
3Dil tarihi dersinde öğretmen tahtaya şu eşleşmeleri yazıyor: Orhun Yazıtlarında “tag” → bugün “dağ”; “taş” bazı ağızlarda “daş”; “kel-” → bugün “gel-”; “köz” → bugün “göz”. Bu örneklere göre Eski Türkçede bugün g- ve d- ile başlayan pek çok kelimenin başında hangi sesler bulunurdu?
- A) b- ve p-
- B) h- ve s-
- C) c- ve ç-
- D) k- ve t-
- E) y- ve ñ-
Cevabı göster
Doğru cevap: D) k- ve t-
Örneklerde t- sesi d-ye (tag → dağ), k- sesi g-ye (kel- → gel-) dönüşmüştür; Eski Türkçede bu kelimeler k- ve t- ile başlardı. b-/p- de bir ötümlü-ötümsüz çifti olduğu için çekici görünür, ama verilen örneklerde bu seslere ait bir değişim yoktur.
Kolay
4Bir aile albümünde dedenin 1920'lerde yazdığı mektupla torunun 1960'larda yazdığı mektup yan yana duruyor. Dedenin mektubu konuşulandan çok farklı, Arapça ve Farsça tamlamalarla dolu; torununki ise neredeyse konuşur gibi yazılmış. İki mektup arasındaki bu farkın oluşmasında en etkili gelişme hangisidir?
- A) Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesi
- B) Divan şiirinin yeniden yaygınlaşması
- C) Arapça ve Farsça eğitimin artması
- D) Dil devrimi ve okuryazarlığın artması
- E) Saray dilinin halka yayılması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dil devrimi ve okuryazarlığın artması
Cumhuriyet Dönemi'ndeki harf ve dil devrimiyle okuryazarlığın artması, yazı dilini konuşma diline yaklaştırmıştır. Tanzimat da sade dil tartışmalarını başlatmıştır; ancak 1920'lerden 1960'lara uzanan bu değişimi açıklayan asıl etken Cumhuriyet'in dil politikasıdır.
Kolay
5Metnin sözlükçesinde bir kelime şöyle açıklanmıştır: “Bir sanatçıya, bir çağa veya bir ülkeye özgü teknik, renk, biçimlendirme ve söyleyiş özelliği, biçem, stil.” Bu açıklama aşağıdaki kelimelerden hangisine aittir?
- A) Ağız
- B) Üslup
- C) Söylem
- D) Ahenk
- E) Lehçe
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Üslup
Bir sanatçıya ya da çağa özgü söyleyiş özelliğine üslup (biçem, stil) denir. Ağız ve lehçe ise bir dilin yöre ya da topluluklara göre ayrılan kollarıdır.
Kolay
6Yazar, dillerin birkaç yüzyıl önceki hâllerini korumadığını belirttikten sonra dildeki değişimin hangi düzeylerde görülebileceğini sıralıyor. Metne göre dildeki değişim hangi düzeylerde olabilir?
- A) Yalnızca kelimelerin söylenişi düzeyinde
- B) Yalnızca yazım kuralları düzeyinde
- C) Yalnızca kelimelerin anlamları düzeyinde
- D) Yalnızca alfabe ve harfler düzeyinde
- E) Dil bilgisi, kelime hazinesi ve üslup düzeyinde
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dil bilgisi, kelime hazinesi ve üslup düzeyinde
Metin, değişimin dil bilgisi, kelime hazinesi ve üslup düzeyinde olabileceğini açıkça söyler. Değişimi tek bir düzeyle sınırlayan seçenekler metnin geniş kapsamlı yaklaşımına aykırıdır.
Kolay
7“Dil Değişir” metni şu cümleyle başlar: “Kültürü oluşturan unsurlardan birisi olarak dil, çevresel etkenlerin değişmesine uygun bir ahenk içindedir.” Bu cümlede geçen “ahenk” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Durgunluk
- B) Ayrılık
- C) Karşıtlık
- D) Çatışma
- E) Uyum
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uyum
Metnin sözlükçesine göre ahenk “uyum” demektir; cümle, dilin çevredeki değişimlere uyum sağladığını anlatır. Karşıtlık ve çatışma bu anlamın tam tersidir.
Kolay
8Bilgi kutusuna göre Osmanlı Dönemi’nde başlayan dilde sadeleşme çabaları, önce XX. yüzyılın başlarında bir hareketle, ardından Cumhuriyet Dönemi’ndeki dil devrimiyle meyvelerini vermiştir. XX. yüzyılın başlarındaki bu hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kavimler göçü
- B) Yeni Lisan hareketi
- C) Servetifünun hareketi
- D) Tanzimat Fermanı
- E) Millet Mektepleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yeni Lisan hareketi
Bilgi kutusu, sadeleşme çabalarının XX. yüzyılın başlarında Yeni Lisan hareketiyle sürdüğünü belirtir. Millet Mektepleri ise Cumhuriyet Dönemi’nde okuma-yazma oranını artıran bir uygulamadır.
Kolay
9Bilgi kutusunda dilin, iç ve dış sebeplere bağlı olarak tarihî süreç içinde değiştiği belirtiliyor. Bilgi kutusuna göre bu değişimin en belirgin göstergelerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kitapların basıldığı kâğıt türleri
- B) Kelimelerin sözlüklerdeki sıralanışı
- C) Kelimelerin zaman içinde uğradıkları ses değişiklikleri
- D) Yazarların eserlerini yayımladıkları yerler
- E) Okul sayısındaki artış ve azalış
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kelimelerin zaman içinde uğradıkları ses değişiklikleri
Bilgi kutusu, dil değişiminin en belirgin göstergelerinden birinin kelimelerin zaman içinde uğradığı ses değişiklikleri olduğunu söyler. Okul sayısı gibi etkenler değişimin göstergesi değil, olsa olsa sebebi olabilir.
Kolay
10Metne göre dillerdeki değişim zorunluluğu iki kaynaktan doğar. Bu kaynaklar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Yalnızca yabancı dillerden alınan kelimeler
- B) Alfabenin değişmesi ve matbaanın yaygınlaşması
- C) Yazarların üslubu ve okurların beğenisi
- D) Yalnızca dil kurumlarının aldığı kararlar
- E) Dilin kendi iç yapısı ya da o dili konuşanların müdahaleleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dilin kendi iç yapısı ya da o dili konuşanların müdahaleleri
Metne göre değişim zorunluluğu ya dilin kendi iç yapısından ya da o dili konuşanların bazen amaçlı bazen amaçsız müdahalelerinden kaynaklanır. Değişimi yalnız yabancı kelimelere bağlamak eksiktir.
Kolay
11Bilgi kutusunda “insan düşüncesinde, toplumda meydana gelen her türlü değişimin dili de etkilediği” söyleniyor. Bilgi kutusuna göre bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dilin sosyal bir varlık olması
- B) Dilin yalnızca bireysel bir araç olması
- C) Dilin yalnızca yazıda yaşaması
- D) Dilin yabancı dillerden doğmuş olması
- E) Dilin değişmez kurallara sahip olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dilin sosyal bir varlık olması
Bilgi kutusuna göre dil sosyal bir varlık olduğu için toplumdaki her değişim dili de etkiler. Dilin değişmez kurallara sahip olduğu düşüncesi metnin temel yargısıyla çelişir.
Kolay
12Ödevi için tarihî çevirileri araştıran Zeynep, bilgi kutusunda Tanzimat Dönemi’nde Batı’dan yapılan çevirilerle yabancı kelimelerin Türkçeye girdiğini okuyor. Bilgi kutusuna göre bu dönemde özellikle hangi edebiyattan eserler çevrilmiştir?
- A) Rus edebiyatı
- B) İngiliz edebiyatı
- C) Alman edebiyatı
- D) Fars edebiyatı
- E) Fransız edebiyatı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fransız edebiyatı
Bilgi kutusu, Tanzimat Dönemi’nde Batı’dan özellikle Fransız edebiyatından eserler çevrildiğini ve bu yolla yabancı kelimelerin dile girdiğini belirtir.
Kolay
13Bilgi kutusunda Türkçeyi etkileyen tarihî olaylar sıralanıyor. Aşağıdakilerden hangisi bilgi kutusunda sayılan bu olaylar arasında yer almamaktadır?
- A) Tanzimat Fermanı’nın ilanı
- B) Cumhuriyet’in ilanı
- C) Manihaizm’in kabulü
- D) Coğrafi keşifler
- E) Türklerin kavimler göçü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Coğrafi keşifler
Bilgi kutusu Manihaizm’in kabulünü, kavimler göçünü, İslamiyet’in kabulünü, Batılılaşma hareketlerini, Tanzimat Fermanı’nı ve Cumhuriyet’in ilanını sayar; coğrafi keşiflerden söz etmez.
Kolay
14Metinde Eski Anadolu Türkçesinde, Eski Türkçeden farklı olarak görülen ses bilgisine dair bazı değişiklikler sıralanıyor. Aşağıdakilerden hangisi bu ses değişiklikleri arasında sayılmıştır?
- A) Anlam iyileşmesi
- B) Kelime türetme
- C) Ünsüz benzeşmesi
- D) Cümlenin devrik kurulması
- E) Üslubun farklılaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ünsüz benzeşmesi
Metin, Eski Anadolu Türkçesindeki ses değişiklikleri arasında ünsüz değişmesi, ünsüz düşmesi, ünsüz türemesi ve ünsüz benzeşmesini sayar. Anlam iyileşmesi ise ses değil anlam düzeyinde bir değişimdir.
Kolay
15“Dil Değişir” metninin yazarı Muhammet Yelten’i tanıtan bir kart hazırlanacak. Biyografiye göre karta aşağıdaki bilgilerden hangisi yazılabilir?
- A) Tıp fakültesinden mezun olmuştur.
- B) Fransızcadan şiir çevirileriyle tanınmıştır.
- C) Romanlarıyla tanınan bir yazardır.
- D) Bir süre Türk Dil Kurumu üyeliğinde bulunmuştur.
- E) Felsefe dergisinin yayın yönetmenliğini yapmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bir süre Türk Dil Kurumu üyeliğinde bulunmuştur.
Biyografiye göre Yelten, İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünü bitirmiş, edebiyat öğretmenliği yapmış ve bir süre Türk Dil Kurumu üyeliğinde bulunmuştur. Diğer bilgiler biyografide yer almaz.
Kolay
16Can, Cumhuriyet Dönemi’nde Türkçe üzerine araştırmalar yapmak amacıyla kurulan ve konuşma dili ile yazı dilinin birbirine yaklaşmasında payı olan kurumu araştırıyor. Bilgi kutusuna göre Can’ın araştırdığı kurum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Darülfünun
- B) Türk Dil Kurumu
- C) Halkevleri
- D) Türk Tarih Kurumu
- E) Encümen-i Daniş
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türk Dil Kurumu
Bilgi kutusu, Cumhuriyet Dönemi’nde Türk Dil Kurumunun kurulmasını ve Türkçe üzerine araştırmalar yapılmasını konuşma ve yazı dilinin yaklaşmasının nedenleri arasında sayar.
Kolay
17“Dil Değişir” metnine göre Eski Türkçede kelime başında g- ve d- ünsüzleri görülmez; bunların yerine k- ve t- ünsüzleri kullanılır. Eski Türkçe bir metni inceleyen Deniz, “til” ve “küç” kelimeleriyle karşılaşıyor. Deniz, bu kelimelerin günümüz Türkiye Türkçesindeki biçimlerini aşağıdakilerden hangisindeki gibi belirlemelidir?
- A) tel, küçük
- B) dil, küçük
- C) til, göç
- D) tel, güç
- E) dil, güç
Cevabı göster
Doğru cevap: E) dil, güç
Eski Türkçede kelime başındaki t- bugün d-, k- ise g- olarak karşımıza çıkar. Bu kurala göre “til” bugün “dil”, “küç” bugün “güç” biçimindedir; metin de bu iki kelimeyi “kir-, kör-” ile birlikte örnek verir. Öteki seçeneklerde kelimelerden en az biri kural uygulanmadan, yalnızca ses benzerliğine bakılarak eşleştirilmiştir.
Kolay
18“Dil Değişir” metnine göre dildeki değişim ya dilin kendi iç yapısından ya da o dili konuşanların “bazen amaçlı bazen amaçsız” müdahalelerinden doğar. Aşağıdakilerden hangisi, konuşanların dile amaçlı müdahalesine örnektir?
- A) Hızlı konuşma sırasında bazı kelimelerdeki seslerin zamanla düşmesi
- B) Bir kurumun yabancı terimlere Türkçe karşılıklar türetip önermesi
- C) Kullanılmayan bir tarım aletinin adının kuşaklar içinde unutulması
- D) Komşu bir dilden kimi kelimelerin ticaret yoluyla dile yerleşmesi
- E) Bir kelimenin anlamının yüzyıllar içinde kendiliğinden iyileşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir kurumun yabancı terimlere Türkçe karşılıklar türetip önermesi
Amaçlı müdahale, dili belli bir yönde değiştirmek için bilerek yapılan çalışmadır; bir kurumun yabancı terimlere karşılık türetmesi böyledir. Bilgi kutusundaki sadeleşme çabaları ve dil devrimi de bu türdendir. Ses düşmesi, kelimenin unutulması, ticaretle kelime alışverişi ve anlam iyileşmesi ise kimsenin planlamadığı, kendiliğinden gelişen değişimlerdir.
Orta
19Bir öğrenci, Karahanlılardan önce ve sonra yazılmış iki metni karşılaştırıyor. İkinci metinde “ilim, kitap, namaz, dua, ahiret” gibi, birincisinde hiç bulunmayan çok sayıda kelime gördüğünü defterine yazıyor. Öğrencinin gözlemi Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinin Türkçeye hangi etkisini göstermektedir?
- A) Arapça ve Farsçadan çok kelime ve kavram girmesi
- B) Türkçenin Latin harfleriyle yazılmaya başlanması
- C) Türkçenin ses yapısının hiç değişmeden kalması
- D) Fransızca kökenli terimlerin hızla yaygınlaşması
- E) Türkçenin yazı dili olarak tümüyle bırakılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Arapça ve Farsçadan çok kelime ve kavram girmesi
İslamiyet'in kabulüyle din, bilim ve kültür alanlarında Arapça ve Farsçadan çok sayıda kelime ve kavram Türkçeye girmiştir; öğrencinin listesi bunu gösterir. Latin harfleri Cumhuriyet Dönemi'nde (1928) kabul edilmiştir, bu etkiyle ilgisi yoktur.
Orta
20Türkçenin tarihî metinlerini inceleyen Burcu, gelecek zamanı bildiren ekin farklı yüzyıllarda “-gay/-gey”, “-ısar”, “-acak” gibi farklı biçimlerde göründüğünü ve sonunda bugünkü biçimine ulaştığını not ediyor. Burcu'nun gözlemlediği değişim dilin hangi düzeyinde gerçekleşmiştir?
- A) Üslup düzeyi
- B) Anlam düzeyi
- C) Söz varlığı düzeyi
- D) Cümle düzeyi
- E) Ek düzeyi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ek düzeyi
Değişen şey bir kelime ya da anlam değil, zaman bildiren ekin biçimidir; bu ek düzeyinde bir değişimdir. Söz varlığı düzeyi çekicidir ama orada dile kelime girer ya da çıkar, burada ise bir ekin şekli değişmiştir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.