12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Giriş
Edebiyat ve Psikoloji
- edebiyat psikolojisi
- psikoloji
- psikiyatri
- bilinçaltı
- yazar-eser-okur
- ruh çözümlemesi
Edebiyat ile psikoloji arasındaki ilişki nedir?
Edebiyat ile psikoloji, insanı, davranışlarını, iç dünyasını ve bilinçaltı süreçlerini anlamaya çalışan iki ilişkili alandır. Edebiyat psikolojisi hem eserdeki kişilerin ruh dünyasını hem de yazarın eseri yazarken yaşadığı ruhsal süreci inceler. Edebî eserleri psikolojinin verileriyle inceleme Freud ile başlamış, Adler ve Jung gibi isimlerle gelişmiştir. Berna Moran'a göre bir eser incelenirken yazar, eser ve okur birlikte düşünülmeli, bunlardan en etkili olanı belirlenmelidir. Psikoloji, kahramanların davranışlarını yorumlamaya yardım eder; ancak bir yazarın kurgu kişisi üzerine yaptığı ruh çözümlemesi, bir psikoloğun gerçek kişi üzerine yaptığı çözümlemeyle aynı değildir. Tıp verilerine dayanan eser yorumlarını bilimsel gerçek gibi sunmak da doğru değildir. Üslup, dil ve anlatım özellikleri ise psikolojiyle değil, metnin dil yönüyle ilgilidir.
Edebiyat ve Psikoloji: konu anlatımı ve özeti
Bu bilgilendirici metin, edebiyatın psikoloji ve psikiyatriyle ilişkisini anlatıyor. Bir romandaki kahramanın neden öyle davrandığını anlamak için bu bilim dallarından nasıl yararlanıldığını öğreniyorsun.
- Edebiyat psikolojisi hem eserdeki kişilerin ruh dünyasını hem de yazarın eseri yazarken yaşadığı ruhsal süreci inceler.
- İki alanın ortak noktası insanı ve davranışlarını, iç dünyasını, bilinçaltı süreçlerini anlamaya çalışmalarıdır.
- Edebî eserleri psikolojinin verileriyle inceleme Freud ile başlamış, Adler ve Jung gibi isimlerle gelişmiştir.
- Berna Moran'a göre bir eser incelenirken yazar, eser ve okur birlikte düşünülmeli; bunlardan en etkili olanı belirlenmelidir.
- Psikoloji eser incelemesine kahramanların davranışlarını yorumlamada yardım eder; ama bir yazarın kurgu kişisi üzerine yaptığı ruh çözümlemesi, bir psikoloğun gerçek kişi üzerine yaptığı çözümlemeyle aynı şey değildir.
- Tıp verilerine dayanarak yapılan eser yorumlarını bilimsel gerçek gibi sunmak doğru değildir.
- Metinde anlatım biçimleri, düşünceyi geliştirme yolları ve görüşlerin gerekçe-kanıt açısından tutarlılığı çalışılır.
Unutma: Üslup, dil ve anlatım özellikleri psikolojiyle değil, metnin dil yönüyle ilgilidir; sınavda "psikolojiyle açıklanamayan" seçenek genellikle budur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir romandaki kişinin neden öyle davrandığını anlamak, gerçek bir insanı anlamaya benzer. Adım adım ilerle:
- Kahramanın ne yaptığını not et (ör. herkesten uzak duruyor).
- Metinde bunun nedenine dair ipuçlarını ara: çocukluk anıları, iç konuşmalar, korkular, rüyalar.
- Davranış ile neden arasında bir bağ kur: "Çocukken terk edildiği için kimseye güvenmiyor."
- Son olarak yazarın, eserin ve okurun bu yorumdaki payını düşün: Bu anlamı metin mi veriyor, yoksa sen mi yüklüyorsun?
Günlük hayattan: Sınıfta hep sessiz kalan bir arkadaşına "kibirli" demek yerine çekingen olabileceğini düşünmek de aslında bir psikolojik okumadır.
Sık yapılan hata: Kahramanın her davranışını doğrudan yazarın kendi ruh hâline bağlamak. Doğrusu: Kahraman kurmaca bir kişidir; yazarın hayatı ancak metindeki ipuçlarıyla desteklenirse yoruma katılır.
Derinleş
Okuduğun bir hikâye ya da romandan bir kişiyi seç ve onun için bir "psikolojik profil kartı" hazırla: korkuları, istekleri, çatışmaları ve bunları gösteren metin kanıtları. Ardından aynı kişiyi bir arkadaşının nasıl yorumladığını öğren ve iki yorumu karşılaştır. Bir kişiyi metindeki kanıtlara dayanmadan etiketlemenin, gerçek hayatta insanları yargılamaya benzeyen sakıncalarını tartış.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir edebiyat kuramcısı, eleştiri yöntemlerini anlattığı kitabında şunu savunur: Bir eser incelenirken yazar, eser ve okur birlikte düşünülmeli, sonra bu üçünden hangisinin incelenen konuda en belirleyici olduğu saptanmalıdır. Edebiyat Kuramları ve Eleştiri adlı eser de bu kuramcıya aittir. Sözü edilen kuramcı kimdir?
- A) Yunus Emre
- B) Kâşgarlı Mahmut
- C) Fuzûlî
- D) Berna Moran
- E) Ziya Gökalp
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Berna Moran
Edebiyat Kuramları ve Eleştiri kitabının yazarı Berna Moran, eserin yazar, eser ve okurla birlikte değerlendirilmesini savunur. Ziya Gökalp düşünce adamıdır ama edebiyat kuramı ve eleştiri yöntemleri üzerine bu yaklaşımı geliştiren o değildir.
Kolay
2Uzun süredir uykusuzluk ve yoğun kaygı yaşayan Halil Bey'e aile hekimi, ruhsal hastalıkların tanı ve tedavisinde uzman bir hekime gitmesini, gerekirse bu hekimin ilaç tedavisi de başlatabileceğini söylüyor. Hekimin yönlendirdiği uzmanlık alanı hangisidir?
- A) Psikoloji
- B) Psikiyatri
- C) Sosyoloji
- D) Pedagoji
- E) Nöroloji
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Psikiyatri
Ruhsal hastalıkların tanı ve tedavisiyle uğraşan, ilaç da yazabilen tıp dalı psikiyatridir. Psikoloji en çekici çeldiricidir; ancak psikoloji bir tıp dalı değil, davranış ve zihin süreçlerini inceleyen bir bilimdir.
Kolay
3Bir edebiyat araştırmacısı, bir romanı incelerken iki şeye odaklanıyor: Kahramanın korkularının ve takıntılarının kaynağı nedir? Yazar bu romanı hangi ruhsal sıkıntılar içinde, nasıl bir yaratma süreciyle yazdı? Bunun için yazarın mektuplarını ve günlüklerini de okuyor. Araştırmacının çalıştığı alan hangisidir?
- A) Karşılaştırmalı edebiyat
- B) Edebiyat psikolojisi
- C) Metin dil bilimi
- D) Edebiyat sosyolojisi
- E) Edebiyat tarihi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Edebiyat psikolojisi
Hem eserdeki kişilerin ruh dünyasını hem de yazarın yaratma sürecindeki ruh hâlini inceleyen alan edebiyat psikolojisidir. Edebiyat sosyolojisi de eseri dış etkenlerle açıklar; ancak bireyin iç dünyasıyla değil, toplumsal yapıyla ilgilenir.
Kolay
4Bir psikolog ile bir romancı aynı panelde konuşuyor. Psikolog, danışanlarının kaygılarını ve tepkilerini anlamaya çalıştığını anlatıyor; romancı ise kahramanlarının neden öfkelendiğini, neden sustuğunu sezdirmeye çalıştığını söylüyor. Konuşmacıların sözlerinde öne çıkan, edebiyat ile psikolojinin ortak noktası hangisidir?
- A) Toplumların ekonomik yapısını inceleyip açıklamaları
- B) Dili yalnızca sanatsal işlevde kullanmaları
- C) İnsanın iç dünyasını ve davranışlarını anlamaya çalışmaları
- D) Deney ve ölçümle her konuda kesin sonuca varmaları
- E) Olayları yalnızca tarih sırasıyla kayda geçirmeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnsanın iç dünyasını ve davranışlarını anlamaya çalışmaları
Psikolog da romancı da insanın duygularını, düşüncelerini ve davranışlarının nedenlerini anlamaya çalışır; ortak nokta budur. Deney ve ölçüm psikolojinin bilimsel yöntemine aittir, edebiyat bu yolla çalışmaz; bu yüzden o seçenek ortak nokta olamaz.
Kolay
5“Edebiyat ve Psikoloji” metni, edebiyat ile psikoloji ve psikiyatri arasındaki ilişkiyi açıklayan bir metindir. Bu metnin yazılış amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Okurda güzellik duygusu uyandırmak
- B) Yazarın çocukluk anılarını paylaşmak
- C) Kurmaca bir olayı merak uyandırarak anlatmak
- D) Okuru bir konu hakkında bilgilendirmek
- E) Okuru bir ürünü satın almaya yöneltmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Okuru bir konu hakkında bilgilendirmek
Metin, iki alan arasındaki ilişkiyi açıklayan bilgilendirici bir metindir. Güzellik duygusu uyandırmak ise edebî metinlerin amacıdır.
Kolay
6Metinde şu cümle yer alıyor: “Edebiyat psikolojisi, daha çok eserlerde yer alan şahısların psikolojik dünyasının yanında, eserin kaleme alınma süreci içerisinde yazarın psikolojik dünyasını da ele almakta ve incelemektedir.” Bu cümlede kullanılan düşünceyi geliştirme yolu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tanık gösterme
- B) Benzetme
- C) Tanımlama
- D) Sayısal verilerden yararlanma
- E) Karşılaştırma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tanımlama
Cümle, edebiyat psikolojisinin ne olduğunu ve neyi incelediğini açıklar; bu tanımlamadır. Cümlede bir uzmanın sözü alıntılanmadığı için tanık gösterme yoktur.
Kolay
7Metnin girişinde birçok bilim alanının sınırlarının birbirinin içine girdiği, bu geçişlerin ise belli bir alanda daha fazla görüldüğü belirtiliyor. Metne göre bilim alanları arasındaki geçişler en çok hangi alanda görülür?
- A) Mühendislik bilimlerinde
- B) Tıp bilimlerinde
- C) Doğa bilimlerinde
- D) Sosyal bilimlerde
- E) Matematik bilimlerinde
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sosyal bilimlerde
Yazar, sınırların iç içe geçmesinin özellikle sosyal bilimlerde daha fazla görüldüğünü söyler. Tıp bilimleri ise metinde edebiyatla karıştırılmaması gereken bir alan olarak anılır.
Kolay
8Hulki Aktunç’un bir öyküsü şöyle başlar: “Sıkıntı verici bir film görmüş eve dönüyordum hızlı hızlı. Sokak sessizdi, ıssızdı.” Bu cümlelerde anlatıcının ruh hâlini en iyi yansıtan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rahat ve umursamaz
- B) Huzursuz ve tedirgin
- C) Neşeli ve coşkulu
- D) Öfkeli ve kavgacı
- E) Gururlu ve kendinden emin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Huzursuz ve tedirgin
Sıkıntı verici bir filmden çıkan anlatıcının ıssız sokakta hızlı hızlı yürümesi onun huzursuz ve tedirgin olduğunu gösterir. Metinde öfke ya da neşe belirten bir ifade yoktur.
Kolay
9Bilgi kutusunda, edebiyat ile psikoloji ve psikiyatrinin insanı belli bir biçimde ele aldığı belirtiliyor. Bilgi kutusuna göre bu alanlar insanı nasıl ele alır?
- A) İçinde yaşadığı çevreyle birlikte
- B) Yalnızca bedensel özellikleriyle
- C) Yalnızca dil kullanımıyla
- D) Yalnızca tarihsel bir kişi olarak
- E) Çevresinden bağımsız, yalnız bir birey olarak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İçinde yaşadığı çevreyle birlikte
Bilgi kutusuna göre her iki alan da insanı içinde yaşadığı çevreyle birlikte ele alır. İnsanı çevresinden yalıtarak incelemek bu anlayışa aykırıdır.
Kolay
10“Edebiyat ve Psikoloji” metninin sözlükçesinde bir kelime şöyle açıklanmıştır: “Gözlem ve deneye dayalı araştırmanın sonuçları.” Bu açıklama aşağıdaki kelimelerden hangisine aittir?
- A) Sınırlılık
- B) Kuram
- C) Veri
- D) Varsayım
- E) Yorum
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Veri
Gözlem ve deneye dayalı araştırmanın sonuçlarına veri denir. Kuram ise verilerden yola çıkılarak kurulan açıklama sistemidir; bu yüzden tanıma uymaz.
Kolay
11Bilgi kutusuna göre edebiyat da psikoloji ve psikiyatri de insanı içinde yaşadığı çevreyle birlikte ele alır ve onun davranışlarına, düşüncelerine, duygularına yön veren bazı süreçleri ortaya çıkarmaya çalışır. Bu süreçler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Biyolojik büyüme süreçleri
- B) Bilinçaltı süreçleri
- C) Ekonomik üretim süreçleri
- D) Tarihsel değişim süreçleri
- E) Dil edinim süreçleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilinçaltı süreçleri
Bilgi kutusu, edebiyat ile psikoloji ve psikiyatrinin insanın davranış, düşünce ve duygularına yön veren bilinçaltı süreçlerini ortaya çıkarmaya çalıştığını belirtir.
Kolay
12Metnin yazarı Kemalettin Deniz’i tanıtmak için sınıf panosuna kısa bir not hazırlanacak. Biyografiye göre bu notta aşağıdaki bilgilerden hangisi yer alabilir?
- A) Türkçe Eğitimi Bölümünden mezun olup bir süre MEB’de öğretmenlik yapmıştır.
- B) Psikolojik romanlarıyla tanınan bir romancıdır.
- C) Tıp fakültesini bitirip psikiyatri uzmanı olarak çalışmıştır.
- D) Freud’un eserlerini Türkçeye çevirmesiyle tanınmıştır.
- E) Felsefe bölümünden mezun olup felsefe dergisi çıkarmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Türkçe Eğitimi Bölümünden mezun olup bir süre MEB’de öğretmenlik yapmıştır.
Biyografiye göre Kemalettin Deniz Gazi Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümünden mezun olmuş, kısa bir süre MEB’de öğretmenlik yapmıştır. Hekimlik, romancılık ya da çevirmenlik biyografide yer almaz.
Kolay
13Hazırlık çalışmasında öğrencilerden, kahramanların iç dünyasının, korkularının ve iç çatışmalarının ayrıntılı biçimde çözümlendiği romanlar okumaları isteniyor. Öğrencilerin okuyacağı bu romanlar aşağıdaki türlerden hangisine girer?
- A) Polisiye roman
- B) Bilimkurgu romanı
- C) Psikolojik roman
- D) Tarihî roman
- E) Macera romanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Psikolojik roman
Kahramanların iç dünyasını ve ruhsal çatışmalarını merkeze alan romanlar psikolojik romandır. Polisiye romanda ise ağırlık suçun çözülmesine verilir.
Kolay
14Bilgi kutusunda, edebî eserlerin psikolojinin verileriyle incelenmesinin Freud ile başladığı ve psikoloji alanındaki isimlerin yanında bazı edebiyatçıların çalışmalarıyla da geliştiği anlatılıyor. Bu ilişkiyi geliştiren edebiyatçılara örnek olarak bilgi kutusunda adı geçen yazar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dostoyevski
- B) Jack London
- C) Tolstoy
- D) Kafka
- E) Turgenyev
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tolstoy
Bilgi kutusu, Adler ve Jung gibi isimlerin yanında Tolstoy gibi edebiyatçıların çalışmalarını da bu ilişkiyi geliştirenler arasında sayar. Diğer yazarların adı bu bağlamda geçmez.
Kolay
15Bilgi kutusunda edebiyat ile psikoloji ve psikiyatri arasındaki ilişkinin ne zaman ve nasıl ortaya çıktığı açıklanıyor. Bu açıklamaya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) İlişki, tıp verileriyle eserlerin kesin yorumlanmasıyla doğmuştur.
- B) İlişki çok eski değildir; eserlerin bu bilimlerin verileriyle incelenmesiyle başlamıştır.
- C) İlişki, psikologların roman yazmaya başlamasıyla doğmuştur.
- D) İlişki yalnızca şiir incelemelerinde ortaya çıkmıştır.
- E) İlişki ilk çağlardan beri kesintisiz biçimde sürmektedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İlişki çok eski değildir; eserlerin bu bilimlerin verileriyle incelenmesiyle başlamıştır.
Bilgi kutusuna göre bu ilişkinin ortaya çıkışı çok eski değildir ve edebî eserlerin bu bilim dallarının verileriyle incelenmesi Freud’la başlamıştır. İlk çağlara dayandığı bilgisi metne aykırıdır.
Kolay
16“Edebiyat ve Psikoloji” metni bir konuyu olay anlatmadan, betimleme yapmadan, bilgi vererek ve açıklayarak ele alır. Bu metinde ağırlıklı olarak kullanılan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Açıklayıcı anlatım
- B) Öyküleyici anlatım
- C) Lirik anlatım
- D) Diyaloğa dayalı anlatım
- E) Betimleyici anlatım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Açıklayıcı anlatım
Bilgi vermek amacıyla bir konuyu açıklamak açıklayıcı anlatımdır. Öyküleyici anlatımda olay, betimleyici anlatımda ise bir varlığın görünümü ön plana çıkar.
Kolay
17Bir üniversitede “Göç eden ailelerin çocuklarının okula uyumu” konulu araştırmayı sosyoloji, psikoloji ve eğitim bilimleri bölümlerinden araştırmacılar birlikte yürütüyor; her biri konunun kendi alanını da ilgilendirdiğini söylüyor. Bu durum, “Edebiyat ve Psikoloji” metninin girişindeki hangi tespiti örnekler?
- A) Bilim dallarının inceleme alanları yer yer birbiriyle kesişir.
- B) Tıbbın konuları ile edebiyatın konuları birbirine karıştırılmamalıdır.
- C) Psikoloji, edebiyatın en önemli kaynaklarından biri sayılmalıdır.
- D) Sosyal bilimler, konularını birbirinden bağımsız olarak inceler.
- E) Edebî eserlerin incelenmesinde yalnız psikolojiden yararlanılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bilim dallarının inceleme alanları yer yer birbiriyle kesişir.
Metin, birçok bilim alanının sınırlarının birbirinin içine girdiğini ve bu geçişlerin özellikle sosyal bilimlerde çok olduğunu belirterek başlar. Aynı konunun üç ayrı alanı ilgilendirmesi bu tespitin örneğidir. B ve C metinde geçen ama bu durumla ilgisi olmayan yargılardır. D metnin söylediğinin tersidir. E metinde yer almayan bir sınırlamadır.
Kolay
18Edebiyat psikolojisi, eserlerdeki kişilerin ruh dünyasının yanında eserin kaleme alınma sürecinde yazarın ruh dünyasını da inceler. Buna göre aşağıdaki çalışmalardan hangisi, edebiyat psikolojisinin yazara dönük inceleme alanına girer?
- A) Romanın başkişisindeki yalnızlık korkusunun hangi olaylardan doğduğunu araştırmak
- B) Romandaki cümlelerin uzunluğunu ve yazarın sözcük seçimini incelemek
- C) Yazarın romanı yazarken yaşadığı yasın esere nasıl yansıdığını araştırmak
- D) Romandaki iki kardeşin birbirine duyduğu kıskançlığın nedenlerini yorumlamak
- E) Romanın kaç kez basıldığını ve hangi dillere çevrildiğini saptamak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yazarın romanı yazarken yaşadığı yasın esere nasıl yansıdığını araştırmak
Yazarın eseri yazdığı dönemdeki ruh durumunun esere yansımasını araştırmak, yazarın psikolojik dünyasına dönük bir incelemedir. A ve D de edebiyat psikolojisine girer; ancak bunlar yazara değil, eserdeki kişilerin ruh dünyasına dönüktür. B üslup incelemesidir, E ise eserin yayın geçmişiyle ilgilidir; ikisi de psikolojiyle açıklanmaz.
Orta
19Romanın kahramanı Tarık, çocukken tanık olduğu bir yangından hiç söz etmez, yangını hatırladığını bile söylemez. Ama yıllar sonra ne zaman bir mum yaksa elleri titrer, bunun nedenini kendisi de bilmez. Tarık'ın bu davranışı en iyi hangi kavramla açıklanabilir?
- A) Bakış açısı
- B) Metinlerarasılık
- C) Bilinçaltı
- D) Ahenk
- E) Geriye dönüş
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bilinçaltı
Kişinin farkında olmadığı, bastırılmış yaşantıların davranışlarını etkilemesi bilinçaltıyla açıklanır; Tarık titremesinin nedenini bilmemektedir. Geriye dönüş bir anlatım tekniğidir; burada anlatıcı geçmişe dönmüyor, kahramanın davranışı açıklanıyor.
Orta
20Bir okuma kulübü, okudukları romanı tartışmak için tahtaya soru listesi yazıyor. Kulüp başkanı Aslı, sorulardan birini psikoloji bölümünde okuyan bir arkadaşlarına danışmak istiyor. Aslı'nın danışmak için seçtiği soru aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?
- A) Roman ilk kez hangi yayınevinden çıktı?
- B) Yazar hangi noktalama işaretlerini sık kullandı?
- C) Eserde kaç bölüm ve kaç sayfa bulunuyor?
- D) Kahraman sevdiği kişiye neden kırıcı davranıyor?
- E) Roman hangi yıl kaç baskı yapmıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kahraman sevdiği kişiye neden kırıcı davranıyor?
Bir kahramanın davranışının ardındaki duygusal nedenleri açıklamak psikolojinin yardımcı olabileceği bir sorudur. Noktalama işaretleri sorusu da metinle ilgilidir; ama o dil ve üslup incelemesinin konusudur, psikolojinin değil.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.