12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Giriş

Türklerde Sözlükçülük, Bugün Türkiye’de Sözlük

sözlük
sözlükçülük
Dîvânu Lugâti't-Türk
Kâmus-ı Türkî
genel sözlük
Türk Dil Kurumu

Türkçenin ilk sözlüğü nedir ve Türk sözlükçülüğü nasıl gelişti?

Türkçenin bilinen ilk sözlüğü, Kâşgarlı Mahmut'un 11. yüzyılda Arapça açıklamalarla yazdığı Dîvânu Lugâti't-Türk'tür. Sözlük, bir dilin kelime ve deyimlerini genellikle alfabe sırasıyla veren, anlamlarını açıklayan ya da başka dildeki karşılıklarını gösteren başvuru eseridir. Dîvânu Lugâti't-Türk, Türkçenin söz varlığının yanında Türk kültürünü de tanıtır. Osmanlı'nın son döneminde Ahmet Vefik Paşa'nın Lehçe-i Osmânî'si ve Şemsettin Sami'nin Kâmus-ı Türkî'si öne çıkar; Kâmus-ı Türkî dili açıkça Türkçe olarak adlandıran öncü bir genel sözlüktür. Cumhuriyet Dönemi'nde Türk Dil Kurumu eski metinleri ve Anadolu ağızlarını taramış, Türkçe Sözlük (ilk baskısı 1945), Tarama Sözlüğü ve Derleme Sözlüğü bu çalışmalarla ortaya çıkmıştır. Sözlükler tek ya da çok dilli, terim, deyim ve atasözü, argo, lehçe ve köken sözlükleri gibi çeşitlere ayrılır.

Türklerde Sözlükçülük, Bugün Türkiye’de Sözlük: konu anlatımı ve özeti

Bu bilgilendirici metin, Türklerin köklü sözlükçülük geleneğini ve bugünkü sözlük çalışmalarını tanıtıyor. Sözlüğü doğru kullanmak, dil becerinin temelidir.

Sözlük; bir dilin kelime ve deyimlerini genellikle alfabe sırasıyla veren, anlamlarını açıklayan ya da başka dildeki karşılıklarını gösteren başvuru eseridir.
Türkçenin bilinen ilk sözlüğü Kâşgarlı Mahmut'un 11. yüzyılda Arapça açıklamalarla yazdığı Dîvânu Lugâti't-Türk'tür. Eser Türkçenin söz varlığını ve Türk kültürünü de tanıtır.
Osmanlı'nın son döneminde Ahmet Vefik Paşa'nın Lehçe-i Osmânî'si ve Şemsettin Sami'nin Kâmus-ı Türkî'si öne çıkar. Kâmus-ı Türkî, dilimizi açıkça "Türkçe" olarak adlandıran, sonraki sözlüklere yol gösteren öncü bir genel sözlüktür.
Cumhuriyet Dönemi'nde Türk Dil Kurumu eski metinleri ve Anadolu ağızlarını taradı; Türkçe Sözlük (ilk baskısı 1945), Tarama Sözlüğü ve Derleme Sözlüğü bu çalışmaların ürünüdür.
Sözlük çeşitleri: tek ve çok dilli, genel, terim, eş anlamlı, deyim ve atasözü, argo, lehçe, köken (etimolojik) sözlükleri.
İyi bir genel sözlük doğru yazımı, kökeni, temel ve yan anlamları, deyimleri ve örnek kullanımları verir; toplumun kültürünü de yansıtır.

Unutma: Sözlük sorularında ilk eser olarak Dîvânu Lugâti't-Türk ve yazarı Kâşgarlı Mahmut'u, ilk büyük genel Türkçe sözlük olarak da Şemsettin Sami'nin Kâmus-ı Türkî'sini karıştırma.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Sözlük, bir dilin hafızasıdır. Onu verimli kullanmak için şu adımları izle:

Aradığın kelimenin kökünü bul: "gözlükçü" kelimesine bakarken "göz" maddesinin altına da bak.
Maddede birden çok anlam varsa hepsini oku; cümledeki anlama en uygun olanı seç.
Kısaltmalara dikkat et: "mec." mecaz, "esk." eskimiş, "hlk." halk ağzında demektir.
Örnek cümleleri oku; kelimenin nasıl kullanıldığını en iyi onlar gösterir.

Türklerin sözlük geleneği eskidir: Kâşgarlı Mahmut'un 11. yüzyıldaki çalışması bu geleneğin ilk büyük örneğidir. Bugün Türk Dil Kurumunun sözlükleri çevrim içi de kullanılabilir.

Günlük hayattan: Bir kelimenin yazımında tereddüt ettiğinde ("herkes" mi "herkez" mi?) sözlüğe ya da yazım kılavuzuna bakmak birkaç saniyeni alır.

Sık yapılan hata: Bir kelimenin anlamını yalnızca internetteki rastgele bir sayfadan öğrenmek. Doğrusu: Güvenilir, kurumsal bir sözlüğe başvurmak.

Derinleş

Sınıfınız için küçük bir "gençlik dili sözlüğü" tasarladığını düşün. Hangi kelimeleri alırdın, maddeleri nasıl yazardın (anlam, örnek cümle, köken bilgisi)? Beş maddelik bir örnek hazırla ve Kâşgarlı Mahmut'un kelimeleri derlerken izlediği yolla karşılaştır. Bir sözlükçü, argo ya da kaba kelimeleri sözlüğe almalı mı? Bu konudaki sorumluluğunu tartış.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Türk Dil Kurumunun kuruluş öyküsünü anlatan bir sergide, Kurum'un hazırladığı Türkçe Sözlük'ün ilk baskısının İkinci Dünya Savaşı'nın son yılında yayımlandığı, sonraki baskıların ise genişletilerek sürdüğü yazıyor. Sergide sözü edilen ilk baskı hangi yıl yayımlanmıştır?
- A) 1960
- B) 1945
- C) 1932
- D) 1928
- E) 1938
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1945
Türkçe Sözlük'ün ilk baskısı, İkinci Dünya Savaşı'nın bittiği 1945 yılında yayımlanmıştır. 1932 çekici bir çeldiricidir; ancak o yıl sözlüğün değil, Türk Dili Tetkik Cemiyetinin (bugünkü TDK) kuruluş yılıdır.
Kolay
2Bir sahaf, raftaki eski bir kitabı müşterisine şöyle tanıtıyor: “Osmanlı'nın son döneminde hazırlanmış bu sözlük, Osmanlıcadaki Türkçe kökenli kelimeleri ayırarak vermeye çalışır. Yazarı aynı zamanda Molière'den yaptığı çevirilerle ve sadrazamlığıyla da tanınır.” Sahafın tanıttığı Lehçe-i Osmânî adlı sözlüğün yazarı kimdir?
- A) Şemsettin Sami
- B) Kâşgarlı Mahmut
- C) Ziya Gökalp
- D) Ahmet Vefik Paşa
- E) Namık Kemal
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ahmet Vefik Paşa
Lehçe-i Osmânî'yi hazırlayan, Molière uyarlamaları ve sadrazamlığıyla tanınan Ahmet Vefik Paşa'dır. Şemsettin Sami de dönemin önemli sözlükçüsüdür; ancak onun eseri Kâmus-ı Türkî'dir.
Kolay
3Kitapçıda dolaşan Seda, kalın bir kitabı açıyor: Kelimeler alfabe sırasıyla dizilmiş, her kelimenin yanında türü, anlamları ve örnek cümleleri verilmiş; bazı kelimelerin İngilizce karşılıkları da gösterilmiş. Seda'nın incelediği başvuru eseri türü hangisidir?
- A) Sözlük
- B) Antoloji
- C) Bibliyografya
- D) Dil bilgisi kitabı
- E) Ansiklopedi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sözlük
Kelimeleri alfabe sırasıyla verip anlamlarını ya da başka dildeki karşılıklarını gösteren eser sözlüktür. Ansiklopedi de alfabetik düzenlenebilir; ama ansiklopedi kelimelerin anlamını değil, kavram, kişi ve olaylar hakkında ayrıntılı bilgiyi verir.
Kolay
4Müzede sergilenen bir yazmanın tanıtım kartında şunlar yazıyor: “11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmut tarafından hazırlanan bu eser, Türkçeyi o dönemin İslam dünyasında bilim dili olarak kullanılan bir dili konuşanlara öğretmek amacıyla yazılmıştır. Türkçe kelimelerin anlamları bu dille açıklanır.” Tanıtım kartında sözü edilen açıklama dili hangisidir?
- A) Farsça
- B) Arapça
- C) Yunanca
- D) Moğolca
- E) Soğdca
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Arapça
Dîvânu Lugâti't-Türk, Türkçeyi Araplara öğretmek amacıyla yazılmış ve kelimeler Arapça açıklanmıştır; Arapça o dönemin İslam dünyasında bilim dilidir. Farsça da İslam kültüründe yaygındır; ancak eserin açıklama dili Farsça değildir.
Kolay
5Metinde Şemsettin Sami’nin “büyük oylumlu bir ansiklopedik sözlüğü” olduğu belirtiliyor. Bu söz grubundaki “oylum” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hacim
- B) Değer
- C) Ün
- D) Yöntem
- E) Süre
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hacim
Sözlükçeye göre oylum “hacim” demektir; “büyük oylumlu” ifadesi eserin çok geniş, kalın bir yapıt olduğunu anlatır. Değer ya da ün anlamı kelimeye uymaz.
Kolay
6Öğretmenlik bölümünde okuyan Defne, ders notlarında geçen “ölçme, değerlendirme, kazanım” gibi kelimelerin kendi alanındaki özel anlamlarını öğrenmek istiyor. Defne’nin başvurması gereken en uygun sözlük türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Lehçe sözlüğü
- B) Argo sözlüğü
- C) Deyim ve atasözü sözlüğü
- D) Köken sözlüğü
- E) Terim sözlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Terim sözlüğü
Bir bilim ya da meslek alanındaki kavramların özel anlamları terim sözlüklerinde verilir; bilgi kutusundaki Eğitim Terimleri Sözlüğü buna örnektir. Köken sözlüğü ise kelimenin anlamını değil, nereden geldiğini açıklar.
Kolay
7Yazar bir sözlük türünü şöyle tanımlıyor: “Belli bir dönemde, bir ülkenin konuşulan ve yazılan dilinde yaşayan sözcük, deyim, kalıp söz ve atasözlerini ortaya koyan önemli yapıtlar.” Bu tanım aşağıdaki sözlük türlerinden hangisine aittir?
- A) Köken sözlüğü
- B) Argo sözlüğü
- C) Terim sözlüğü
- D) Genel sözlük
- E) Lehçe sözlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genel sözlük
Bir dönemin konuşulan ve yazılan dilindeki bütün söz varlığını ortaya koyan eser genel sözlüktür. Terim, argo ya da lehçe sözlükleri ise söz varlığının yalnızca belli bir bölümünü ele alır.
Kolay
8Doğan Aksan’ın “Türklerde Sözlükçülük, Bugün Türkiye’de Sözlük” metni Kebikeç Dergisinde yayımlanmıştır. Bu metnin konusu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türkçenin ses bilgisinin tarihsel gelişimi
- B) Türk sözlükçülüğünün geçmişi ve bugünkü durumu
- C) Yabancı dil öğrenmenin yöntemleri
- D) Türk edebiyatındaki edebî akımlar
- E) Sözlük yazarlarının hayat hikâyeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türk sözlükçülüğünün geçmişi ve bugünkü durumu
Metin, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ten başlayarak Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi sözlüklerini ve genel sözlüklerin bugün nasıl hazırlandığını anlatır; konusu Türk sözlükçülüğünün dünü ve bugünüdür.
Kolay
9Metne göre Cumhuriyet Dönemi’nde eski dönem kaynaklarını tarayan ve Anadolu ağızlarının söz varlığını saptayan çalışmalar bir kurum tarafından yürütülmüştür. Bu kurum önce farklı bir adla kurulmuş, sonradan Türk Dil Kurumu adını almıştır. Kurumun ilk adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türk Dili Tetkik Cemiyeti
- B) Encümen-i Daniş
- C) Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye
- D) Türk Ocakları
- E) Türk Tarih Tetkik Cemiyeti
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Türk Dili Tetkik Cemiyeti
Metinde bu çalışmaların Türk Dili Tetkik Cemiyeti (sonradan Türk Dil Kurumu) tarafından hazırlanıp yayımlandığı belirtilir. Diğer seçenekler metinde bu kurumun adı olarak geçmez.
Kolay
10Şemsettin Sami’nin sözlüğünün adı “Kâmus-ı Türkî”dir. Metnin sözlükçesinde bu addaki “kamus” kelimesinin anlamı da verilmiştir. Bu kelimenin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Lehçe
- B) Ansiklopedi
- C) Hacim
- D) Dil bilgisi
- E) Sözlük
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sözlük
Sözlükçeye göre “kamus” sözlük demektir; Kâmus-ı Türkî de “Türkçe sözlük” anlamına gelir. Hacim ise “oylum” kelimesinin karşılığıdır.
Kolay
11Okul dergisine Doğan Aksan hakkında kısa bir tanıtım yazısı hazırlanıyor. Biyografiye göre bu yazıya aşağıdaki bilgilerden hangisi eklenebilir?
- A) Tıp fakültesini bitirip hekimlik yapmıştır.
- B) Kâmus-ı Türkî adlı sözlüğün yazarıdır.
- C) TDK’da Dil bilim ve Dil bilgisi Kolu Başkanlığı yapmıştır.
- D) Yalnızca roman yazarak tanınmıştır.
- E) Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü ilk kez yayımlamıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) TDK’da Dil bilim ve Dil bilgisi Kolu Başkanlığı yapmıştır.
Biyografiye göre Doğan Aksan, akademik kariyerinin yanında TDK’da Dil bilim ve Dil bilgisi Kolu Başkanlığı gibi görevlerde bulunmuştur. Kâmus-ı Türkî ise Şemsettin Sami’nin eseridir.
Kolay
12Bilgi kutusunda sözlük türündeki eserlerin hangi ihtiyaçtan doğduğu açıklanıyor. Bilgi kutusuna göre sözlükler hangi ihtiyaçla ortaya çıkmıştır?
- A) Edebî eserleri sınıflandırma ihtiyacıyla
- B) Ansiklopedi hazırlama ihtiyacıyla
- C) Yazım kurallarını belirleme ihtiyacıyla
- D) Yabancı dil öğrenme ihtiyacıyla
- E) Dil bilgisi kurallarını öğretme ihtiyacıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yabancı dil öğrenme ihtiyacıyla
Bilgi kutusu, temel başvuru kitapları olan sözlüklerin yabancı dil öğrenme ihtiyacıyla ortaya çıktığını belirtir. Dil bilgisi kuralları ise sözlüklerde açıklanmaz.
Kolay
13Ali, genel bir sözlükte “ağaç” kelimesinin maddesine bakıyor. Bilgi kutusundaki açıklamalara göre Ali’nin bu maddede bulmayı beklememesi gereken bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kelimenin örnek cümlelerde kullanımı
- B) Türkçede ünlü uyumunun kuralları
- C) Kelimenin yazılışı
- D) Kelimenin mecaz anlamları
- E) Kelimenin hangi dilden geldiği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türkçede ünlü uyumunun kuralları
Sözlüklerde kelimelerin yazılışı, kökeni, gerçek ve mecaz anlamları örnekleriyle verilir; ancak dil bilgisi kuralları açıklanmaz. Ünlü uyumu kuralları dil bilgisi kitaplarının konusudur.
Kolay
14Bir romanı okuyan Mert, bazı kahramanların belli bir çevreye özgü, gündelik konuşmada kullanılan ve genel sözlükte bulamadığı sıra dışı sözler söylediğini fark ediyor. Mert’in bu sözlerin anlamlarını öğrenmek için başvurabileceği en uygun sözlük türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Terim sözlüğü
- B) Yabancı kelimeler sözlüğü
- C) Argo sözlüğü
- D) Köken sözlüğü
- E) Eş anlamlılar sözlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Argo sözlüğü
Belli çevrelere özgü, gündelik konuşmadaki sıra dışı sözler argo sözlüklerinde toplanır; bilgi kutusunda Türk Argo Sözlüğü buna örnek gösterilir. Terim sözlüğü ise bilim ve meslek kavramlarını açıklar.
Kolay
15Kompozisyonunda “güzel” kelimesini sürekli tekrarladığını fark eden Emre, bu kelimenin yerine kullanabileceği anlamca yakın kelimeleri bulmak istiyor. Bilgi kutusundaki sözlüklerden hangisi Emre’nin işine en çok yarar?
- A) Derleme Sözlüğü
- B) Türk Argo Sözlüğü
- C) Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü
- D) Türkçede Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü
- E) Anayasa Sözlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Türkçede Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü
Anlamca yakın kelimeleri bir arada veren eser, Mehmet Ali Ağakay’ın Türkçede Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü’dür. Etimolojik sözlük ise kelimelerin kökenini araştırır.
Kolay
16Metinde Şemsettin Sami’nin, Kâmus-ı Türkî’den önce yayımladığı, on yıllık bir emeğin ürünü olan büyük oylumlu bir eserinden de söz ediliyor. Bu eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Lehçe-i Osmânî
- B) Ahterî Sözlüğü
- C) Kâmusü’l Âlâm
- D) Tarama Sözlüğü
- E) Derleme Sözlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kâmusü’l Âlâm
Metne göre Şemsettin Sami’nin on yıllık emeğin ürünü olan, büyük oylumlu ansiklopedik sözlüğü Kâmusü’l Âlâm’dır. Lehçe-i Osmânî ise Ahmet Vefik Paşa’nın eseridir.
Kolay
17Metne göre Ahmet Vefik Paşa, Lehçe-i Osmânî'nin ilk cildinde Arapça ve Farsça kökenli sözcükleri, ikinci cildinde Türkçe ögeleri vermiştir. Bu sözlükten yararlanmak isteyen Elif, Arapça kökenli “kitap” ile Türkçe kökenli “göz” sözcüklerine bakacaktır. Elif bu sözcükleri sözlüğün hangi ciltlerinde aramalıdır?
- A) İkisini de birinci ciltte
- B) İkisini de ikinci ciltte
- C) “Kitap”ı birinci, “göz”ü ikinci ciltte
- D) “Kitap”ı ikinci, “göz”ü birinci ciltte
- E) Her birini iki ciltte de ayrı ayrı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) “Kitap”ı birinci, “göz”ü ikinci ciltte
Lehçe-i Osmânî'de sözcükler kökenlerine göre ciltlere ayrılmıştır: Arapça ve Farsça kökenliler ilk ciltte, Türkçe ögeler ikinci cilttedir. Arapça kökenli “kitap” birinci ciltte, Türkçe kökenli “göz” ikinci ciltte aranır. D ciltleri ters eşleştirir; A, B ve E sözlüğün köken ayrımına dayalı düzenini göz ardı eder.
Kolay
18Yazı yazarken “yüz” sözcüğünün hem bir sayıyı hem de insanın çehresini karşıladığını fark eden Kaan, yazılışı ve okunuşu aynı olup anlamları birbirinden bütünüyle farklı olan başka sözcükleri de toplu hâlde görmek istiyor. Bilgi kutusunda sayılan sözlük çeşitlerinden hangisi Kaan'ın bu isteğini doğrudan karşılar?
- A) Eşadlı sözcükler sözlüğü
- B) Eşanlamlı sözcükler sözlüğü
- C) Deyim ve atasözü sözlüğü
- D) Lehçebilim sözlüğü
- E) Terimler sözlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Eşadlı sözcükler sözlüğü
Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı sözcüklere eşadlı (sesteş) sözcük denir; bunları bir araya getiren eser eşadlı sözcükler sözlüğüdür. Eşanlamlı sözlük, yazılışı farklı ama anlamı aynı ya da yakın sözcükleri verir; Kaan'ın aradığı bunun tersidir. Deyim ve atasözü, lehçebilim ve terim sözlükleri ise başka amaçlarla hazırlanır.
Orta
19Kompozisyon ödevi yazan Nisa, dedesinin “Bu işler ipe un sermekle olmaz.” dediğini duyuyor ve sözün tam olarak ne anlattığını, hangi durumlarda kullanıldığını öğrenmek istiyor. Nisa'nın başvurması gereken en uygun sözlük türü hangisidir?
- A) Deyimler ve atasözleri sözlüğü
- B) Köken (etimoloji) sözlüğü
- C) Lehçe sözlüğü
- D) Terim sözlüğü
- E) Yazım kılavuzu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Deyimler ve atasözleri sözlüğü
“İpe un sermek” bir deyimdir; anlamı ve kullanımı deyimler ve atasözleri sözlüğünde bulunur. Köken sözlüğü çekicidir; fakat o, kelimelerin nereden geldiğini gösterir, deyimin ne anlama geldiğini açıklamaz.
Orta
20Sözlük tarihini anlatan bir belgeselde şu söyleniyor: “1899–1900'de yayımlanan bu sözlük, Osmanlı Türkçesi adının yaygın olduğu bir dönemde dilimizi açıkça adıyla anar; yazarı aynı zamanda Arnavut asıllı bir dil bilgini ve romancıdır.” Belgeselde sözü edilen Kâmus-ı Türkî'yi sözlük tarihimizde öncü yapan özellik hangisidir?
- A) Yalnızca bilim terimlerini içermesi
- B) Türkçenin bilinen en eski sözlüğü olması
- C) Dilimizi açıkça “Türkçe” olarak adlandırması
- D) Arapça açıklamalarla yazılmış olması
- E) Yalnızca Anadolu ağızlarını derlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dilimizi açıkça “Türkçe” olarak adlandırması
Şemsettin Sami'nin Kâmus-ı Türkî'si, dilimizi açıkça “Türkçe” diye adlandırmasıyla öncüdür. En eski sözlük olma özelliği çekicidir; ancak bilinen en eski Türkçe sözlük 11. yüzyıldaki Dîvânu Lugâti't-Türk'tür.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.