12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · Atatürkçülük ve Türk İnkılabı

Ekonomi Alanındaki Gelişmeler

İzmir İktisat Kongresi
Misak-ı İktisadi
aşar vergisi
Teşvik-i Sanayi Kanunu
Kabotaj Kanunu
kliring
devletçilik
I. Beş Yıllık Sanayi Planı

Cumhuriyet'in ilk yıllarında ekonomide hangi adımlar atıldı?

Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki ekonomik gelişmeler, siyasi bağımsızlığı ekonomik bağımsızlıkla tamamlamayı amaçlayan ve 1930'lardan sonra devletçiliğe dönüşen millî ekonomi çabalarıdır. 17 Şubat-4 Mart 1923'te Kâzım Karabekir başkanlığında toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde Misak-ı İktisadi ilan edildi; aşar vergisinin kaldırılması, yerli malı kullanımı ve kabotaj hakkı kararlaştırıldı. 1923-1929 döneminde özel girişim desteklendi: İş Bankası 1924'te kuruldu, aşar 1925'te kaldırıldı, Kabotaj Kanunu 1926'da ve Teşvik-i Sanayi Kanunu 1927'de çıkarıldı. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı tarım ürünlerinin fiyatlarını düşürünce kliring ve ithalat kısıtlamaları uygulandı. Özel sektör yetersiz kalınca devlet yatırımcı oldu; Sümerbank 1933'te, Etibank 1935'te kuruldu ve 1934'te I. Beş Yıllık Sanayi Planı ile dokuma, şeker, kâğıt ve cam sanayileri kuruldu. II. Beş Yıllık Plan ise II. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamadı.

Ekonomi Alanındaki Gelişmeler: konu anlatımı ve özeti

Atatürk, siyasi bağımsızlığın ancak ekonomik bağımsızlıkla tamamlanacağına inanıyordu. Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki millî ekonomi kurma çabası, 1930'lardan sonra devletçilik politikasına dönüştü.

İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat-4 Mart 1923): Başkanı Kâzım Karabekir'di; çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri katıldı. Misak-ı İktisadi ilan edildi. Kararlar: aşar vergisi ve Reji İdaresinin kaldırılması, yerli malı kullanımı, koruyucu gümrük, kabotaj hakkı, ham maddesi yurt içinde olan sanayiye öncelik, yabancı sermayeye Türk kanunlarına uyması şartıyla açık olmak.
1923-1929: Özel girişim desteklendi. İş Bankası (1924) ve Sanayi ve Maadin Bankası (1925) kuruldu; aşar 1925'te kaldırıldı; Kabotaj Kanunu (1926) ile karasularında taşımacılık Türklere bırakıldı; Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927) sanayiciye arsa ve vergi kolaylığı sağladı. Demir yolları yaygınlaştırıldı.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı: Tarım ürünlerinin fiyatları sert düştü, ihracat geriledi; kliring (takas) ve ithalat kısıtlamaları uygulandı. Tasarrufu ve yerli malını yaymak için Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu.
Devletçilik: Özel sektör yetersiz kalınca devlet yatırımcı ve üretici oldu. Sümerbank (1933), Etibank (1935) ve MTA kuruldu; I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934) ile dokuma, şeker, kâğıt, cam ve demir-çelik gibi sanayiler kuruldu.
Neden-sonuç şeması: 1923–1929 özel girişim dönemi, 1929 bunalımı ve onun ardından gelen devletçilik dönemi
II. Beş Yıllık Plan hazırlandı, ancak II. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamadı.

Unutma: 1923-1929 özel teşebbüs ağırlıklı dönem, 1930 sonrası devletçilik dönemidir; bu dönüşümün en önemli nedeni 1929 bunalımıdır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Cumhuriyet ekonomisini iki dönem olarak düşün ve aradaki kırılmayı unutma:

1923-1929: Özel girişim öncü olsun, devlet desteklesin. İzmir İktisat Kongresi, İş Bankası, Teşvik-i Sanayi Kanunu.
Kırılma: 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı. Tarım ürünlerinin fiyatı düştü, özel sermaye yetersiz kaldı.
1930 sonrası: Devlet de yatırım yapsın. Sümerbank, Etibank ve I. Beş Yıllık Sanayi Planı.

Günlük hayattan: Bir mahallede fırın açacak kimse çıkmazsa belediye halk ekmek fırını açabilir. Devletçilik de özel girişimin yetmediği yerde devletin devreye girmesidir.

Sık yapılan hata: Devletçiliğin özel girişimi yasakladığını sanmak. Doğrusu: Devletçilikte özel girişim esastır; devlet yalnızca eksik kalan alanları tamamlar.

Derinleş

Yaşadığın ilde ya da yakınında Cumhuriyet'in ilk yıllarında kurulmuş bir fabrika, banka şubesi ya da demir yolu istasyonu olup olmadığını araştır. Bu yapının kuruluş amacı, bölgeye etkileri ve bugünkü durumu hakkında kısa bir rapor hazırla. Raporunun sonunda, kamu yatırımlarının bir bölgenin kalkınmasındaki rolünü özel yatırımlarla karşılaştırarak tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

İTA.12.2.3Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’ndeki devletçi politika anlayışının ekonomi alanında yapılan inkılaplara etkisini sorgulayabilme
- c) Farklı kaynaklar üzerinden konuya ilişkin bilgi toplar.
- d) Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’ndeki devletçi politika anlayışının ekonomi alanında yapılan inkılaplara etkisi hakkında çıkarım yapar.

Bu konuda neler var?

Türkiye İktisat Kongresi (17 Şubat-4 Mart 1923)
Cumhuriyet’in İlk Yıllarındaki Ekonomik Gelişmeler
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve Türkiye’ye Etkileri

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
11933'te kurulan bir kuruluş, sonraki yıllarda Kayseri, Nazilli, Ereğli ve Malatya'da dokuma fabrikaları açtı. Fabrikaların çevresinde çalışanlar için lojman, okul ve sinema da kuruldu; bu fabrikalar bulundukları kentlerin sosyal yaşamını da değiştirdi. Devletçilik döneminde özellikle dokuma sanayisinde öne çıkan bu kuruluş hangisidir?
- A) İş Bankası
- B) Etibank
- C) Sümerbank
- D) Sanayi ve Maadin Bankası
- E) Ziraat Bankası
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sümerbank
1933'te kurulan ve dokuma fabrikalarıyla öne çıkan devlet kuruluşu Sümerbank'tır. Etibank da devletçilik döneminde kurulmuştur; ancak 1935'te madencilik ve enerji alanında çalışmak için kurulmuştur.
Kolay
2Temsilî bir girişimci mektubu (1928): "Fabrikamı kurmak için devlet bana ücretsiz arsa verdi, yurt dışından getirdiğim makinelerden gümrük vergisi almadı, birkaç yıl da bazı vergilerden muaf tuttu. Benim gibi pek çok girişimci bu kolaylıklardan yararlanıyor." Mektupta sözü edilen kolaylıkları sağlayan 1927 tarihli Teşvik-i Sanayi Kanunu ile ne amaçlanmıştır?
- A) Dış ticareti tamamen devlet tekeline almak
- B) Yabancı şirketleri ülkeden çıkarmak
- C) Özel girişimle sanayileşmeyi hızlandırmak
- D) Tarım ürünlerini vergiden muaf tutmak
- E) Bütün fabrikaları devletleştirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Özel girişimle sanayileşmeyi hızlandırmak
Teşvik-i Sanayi Kanunu, sanayi yatırımı yapan girişimcilere arsa ve vergi kolaylığı sağlayarak özel girişimle sanayileşmeyi hızlandırmayı amaçlamıştır. Kanun fabrikaları devletleştirmeyi değil, tersine özel girişimcinin fabrika kurmasını özendirmeyi hedeflemiştir.
Kolay
3Temsilî bir anı (Şubat 1923): "İzmir'de toplanan kongreye çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri katıldı. Kongrenin sonunda, siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla taçlandırılması gerektiğini vurgulayan ilkeler bir belge hâlinde ilan edildi." İzmir İktisat Kongresi'nde ilan edilen bu belge hangisidir?
- A) Misak-ı İktisadi
- B) Misak-ı Millî
- C) Teşvik-i Sanayi Kanunu
- D) I. Beş Yıllık Sanayi Planı
- E) Amasya Genelgesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Misak-ı İktisadi
İzmir İktisat Kongresi'nde ekonomik bağımsızlık ilkelerini ortaya koyan belge Misak-ı İktisadi'dir. Misak-ı Millî de bağımsızlık ilkelerini belirleyen bir belgedir; ancak siyasi sınırlarla ilgilidir ve 1920'de son Osmanlı Mebusan Meclisinde kabul edilmiştir.
Kolay
4Temsilî bir köylü anısı: "Hasat bitince tahsildar gelir, ürünün onda birini, çoğu zaman daha fazlasını alırdı. 'Türkiye'nin gerçek sahibi ve efendisi köylüdür.' sözünü söyleyen Mustafa Kemal'in döneminde bu vergi kaldırılınca köyümüzde bayram yapıldı." Anıda sözü edilen aşar vergisi hangi yıl kaldırılmıştır?
- A) 1923
- B) 1929
- C) 1934
- D) 1927
- E) 1925
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 1925
Köylünün ürününün bir kısmını ayni olarak alan aşar vergisi 1925'te kaldırılmıştır. 1923 de ekonomi tarihi için önemli bir yıldır; ancak o yıl aşar kaldırılmamış, İzmir İktisat Kongresi toplanmıştır.
Kolay
5Bir ekonomi sözlüğünde şu tanım yer alıyor: “Ülkeler arasındaki ticaretin dövizle değil malla yapılması, uluslararası takas.” Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) Kabotaj
- B) Aşar
- C) Teşvik
- D) Kliring
- E) Gümrük
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kliring
Dövizle değil malla yapılan uluslararası ticaret kliringdir; Türkiye 1929 bunalımından sonra bu yola başvurmuştur. Kabotaj ise karasularında taşımacılık hakkıdır.
Kolay
61924'te kurulan bir banka, özel sektörün gelişmesine katkıda bulunmuş ve özel sektöre dayalı iktisadi kalkınma modelinin sembolü olmuştur. Bu banka hangisidir?
- A) İş Bankası
- B) Etibank
- C) Sümerbank
- D) Denizbank
- E) Ziraat Bankası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İş Bankası
1924'te kurulan İş Bankası özel sektöre dayalı kalkınma modelinin sembolüdür. Sümerbank ve Etibank ise 1930'larda devletçilik döneminde kurulmuştur.
Kolay
7Aşağıdakilerden hangisi Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarımı desteklemek için atılan adımlardan biridir?
- A) Kabotaj Kanunu'nun çıkarılması
- B) Etibankın kurulması
- C) Kliring uygulamasına geçilmesi
- D) Denizbankın kurulması
- E) Topraksız köylülere toprak dağıtılması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Topraksız köylülere toprak dağıtılması
1927 ve 1929'da çıkarılan yasalarla topraksız köylülere toprak dağıtılmıştır. Kabotaj Kanunu deniz taşımacılığını, Etibank sanayi ve madenciliği ilgilendirir.
Kolay
81925'te Sanayi ve Maadin Bankası, 1935'te ise Etibank kuruldu. Bu iki bankanın kuruluş amacındaki ortak nokta hangisidir?
- A) Deniz taşımacılığını geliştirmek
- B) Tarımsal kredi dağıtmak
- C) Sanayi ve maden sektörüne mali destek vermek
- D) Yabancı şirketlere kredi vermek
- E) Kliring anlaşmalarını yürütmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sanayi ve maden sektörüne mali destek vermek
Her iki banka da sanayi ve maden sektörüne mali destek vermek amacıyla kurulmuştur. Tarımsal kredi Ziraat Bankasının, deniz taşımacılığı Denizbankın alanıdır.
Kolay
91936'da II. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlıklarına başlandı; ancak plan uygulanamadı. Planın uygulanamamasının nedeni hangisidir?
- A) 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın başlaması
- B) İzmir İktisat Kongresi'nin toplanması
- C) Kabotaj Kanunu'nun yürürlüğe girmesi
- D) I. Beş Yıllık Planın hiç uygulanmamış olması
- E) II. Dünya Savaşı'nın çıkması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) II. Dünya Savaşı'nın çıkması
II. Beş Yıllık Plan'ın uygulanmasını II. Dünya Savaşı engellemiştir. 1929 bunalımı ise plan hazırlıklarından yıllar önce yaşanmış ve devletçiliğe geçişe yol açmıştır.
Kolay
1017 Şubat-4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir'de toplanan Türkiye İktisat Kongresi, Mustafa Kemal'in açış konuşmasıyla başladı. Kongrenin başkanlığına seçilen kişi, konuşmasında üretimi artırmanın ve ulaşım yollarının işlerliğini sağlamanın önemini vurguladı. Kongre başkanı kimdir?
- A) Kâzım Karabekir
- B) İsmet Paşa
- C) Fethi Okyar
- D) Mustafa Necati
- E) Refet Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kâzım Karabekir
Türkiye İktisat Kongresi'nin başkanı Kâzım Karabekir'dir. Kongreyi açış konuşmasıyla başlatan ise Mustafa Kemal'dir.
Kolay
11Ders kitabına göre 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın ortaya çıkmasında iki etken rol oynamıştır. Bu etkenler hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Türkiye'nin aşar vergisini kaldırması ve demir yollarına yatırım yapması
- B) I. Dünya Savaşı sonrası çözülemeyen siyasi sorunlar ve hatalı iktisat politikaları
- C) Kabotaj Kanunu'nun çıkarılması ve İş Bankasının kurulması
- D) II. Dünya Savaşı'nın başlaması ve sanayi planlarının uygulamaya konması
- E) İzmir İktisat Kongresi'nin toplanması ve yerli malı kullanımı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) I. Dünya Savaşı sonrası çözülemeyen siyasi sorunlar ve hatalı iktisat politikaları
Kitaba göre bunalımın nedenleri I. Dünya Savaşı sonrası çözülemeyen siyasi sorunlar ve büyük ülkelerin hatalı politikalarıdır. II. Dünya Savaşı 1939'da başlamıştır; 1929 bunalımının nedeni olamaz.
Kolay
12Cumhuriyet'in ilk yıllarında madenler ve petrol gibi yer altı kaynaklarını araştırmak için bir kurum kuruldu. Bu kurum hangisidir?
- A) Sanayi ve Maadin Bankası
- B) Maden Tetkik Arama Enstitüsü
- C) Hıfzıssıhha Enstitüsü
- D) Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti
- E) Türk Tarih Kurumu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Maden Tetkik Arama Enstitüsü
Yer altı kaynaklarının araştırılması için MTA kurulmuştur. Sanayi ve Maadin Bankası madenciliğe mali destek vermiştir ama araştırma kurumu değildir.
Kolay
13İlk Türk uçağı olan Nu.D-36, 1936'da bir girişimcinin kurduğu uçak fabrikasında üretildi. Bu girişimcinin soyadını Atatürk vermişti. Bu girişimci kimdir?
- A) Fethi Okyar
- B) Tevfik Rüştü Aras
- C) Mahmut Celal Bayar
- D) Nuri Demirağ
- E) Kâzım Karabekir
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Nuri Demirağ
Nu.D-36 uçağı Nuri Demirağ Uçak Fabrikasında üretilmiştir; Demirağ soyadını da Atatürk vermiştir. Okyar, Aras ve Bayar da Atatürk'ün verdiği soyadlarıdır ama bu kişiler uçak üretmemiştir.
Kolay
141924'te bir bankaya tarımsal kredi vermenin yanı sıra her türlü bankacılık faaliyetinde bulunabilme yetkisi verildi. Bu banka hangisidir?
- A) İş Bankası
- B) Etibank
- C) Ziraat Bankası
- D) Denizbank
- E) Sümerbank
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ziraat Bankası
Tarımsal kredi veren ve 1924'te geniş yetkilerle donatılan banka Ziraat Bankasıdır. İş Bankası da 1924'te kurulmuştur ama özel sektörü desteklemiştir.
Kolay
15Deniz Yolları İşletmesinin ve Türk Ticaret Filosunun gelişimine destek vermek amacıyla 1937'de bir banka kuruldu. Bu banka hangisidir?
- A) Etibank
- B) Sümerbank
- C) Ziraat Bankası
- D) Denizbank
- E) Sanayi ve Maadin Bankası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Denizbank
Denizcilik ve ticaret filosunu desteklemek için 1937'de Denizbank kurulmuştur. Sanayi ve Maadin Bankası ise sanayi ve madenciliği desteklemiştir.
Kolay
16Atatürk şöyle demiştir: “Türk milleti, bütün tarihinde savaş meydanlarında birçok zafer taçları giymiştir. (...) Ancak bu övünç tacını daha çok süsleyerek milletin başında tutabilmek için diğer bir alanda da kesinlikle başarılı olması gerekir, o da ekonomidir.” Atatürk bu sözle neyi vurgulamaktadır?
- A) Askerî zaferlerin ekonomiden daha önemli olduğunu
- B) Ekonominin savaş zamanında önem kazandığını
- C) Yeni savaşlara hazırlanmak gerektiğini
- D) Ekonominin yalnız devletin işi olduğunu
- E) Askerî zaferlerin ekonomik başarıyla tamamlanması gerektiğini
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Askerî zaferlerin ekonomik başarıyla tamamlanması gerektiğini
Atatürk, savaşta kazanılan zaferlerin korunması için ekonomide de başarı gerektiğini söyler. 'Askerî zafer daha önemlidir' yargısı, sözdeki 'kesinlikle başarılı olması gerekir' vurgusunu görmez.
Kolay
17Temsilî bir üretici dilekçesi (1923): “Dokuduğumuz kumaş, dışarıdan çok ucuza gelen kumaşlarla rekabet edemiyor; bu gidişle tezgâhları kapatacağız.” Türkiye İktisat Kongresi'nde alınan kararlardan hangisi bu üreticinin sorununu çözmeye en doğrudan yöneliktir?
- A) Aşar vergisinin kaldırılması
- B) Günlük çalışma süresinin sınırlandırılması
- C) Koruyucu gümrük tarifelerinin kabul edilmesi
- D) Türk limanlarına kabotaj hakkının tanınması
- E) Demir yolu inşasının programa bağlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Koruyucu gümrük tarifelerinin kabul edilmesi
Sorun ithal ürünün yerli ürünü rekabette geride bırakmasıdır. Koruyucu gümrük tarifeleri ithal ürünü pahalılaştırarak yerli üreticiyi korur. Aşar çiftçiyle, çalışma süresi işçiyle, kabotaj deniz taşımacılığıyla, demir yolu ulaşımla ilgilidir.
Kolay
18Cumhuriyet'in ilk yıllarında şu adımlar atıldı: - 1925'te aşar vergisi kaldırıldı. - 1927 ve 1929'da çıkarılan yasalarla topraksız köylülere toprak dağıtıldı. - Çiftçilere ucuz kredi sağlanmasına yönelik girişimlerde bulunuldu. Bu adımların ortak amacı hangisidir?
- A) Tarım topraklarını devlet işletmelerine devretmek
- B) Köylüleri tarımdan çekip fabrikalara yönlendirmek
- C) Tarım ürünlerinin ihracatını tümüyle yasaklamak
- D) Tarım gelirlerini yabancı sermayeye bırakmak
- E) Köylünün yükünü hafifletip tarımsal üretimi desteklemek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Köylünün yükünü hafifletip tarımsal üretimi desteklemek
Üç adım da çiftçinin vergi, toprak ve kredi sorununu çözmeye yöneliktir; kitap aşarın kaldırılmasını tarımı desteklemek için atılan ilk adımlardan biri sayar. Toprağın devlete devri bu adımların tersidir; köylüye toprak dağıtılmıştır.
Orta
19Bir öğrencinin kronoloji tablosu: 1924 | İş Bankası kuruldu. 1925 | Sanayi ve Maadin Bankası kuruldu. 1927 | Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarıldı. Tablodaki gelişmeler dikkate alındığında 1923-1929 döneminde Türkiye'de izlenen ekonomi politikası hangisidir?
- A) Devletin bütün üretimi üstlendiği bir politika
- B) Özel girişimin desteklendiği bir politika
- C) Dış ticaretin tamamen yasaklandığı bir politika
- D) Yabancı şirketlere ayrıcalık tanıyan bir politika
- E) Planlı devletçiliğin uygulandığı bir politika
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Özel girişimin desteklendiği bir politika
Bu dönemde kurulan bankalar ve Teşvik-i Sanayi Kanunu, özel girişimin kredi ve kolaylıklarla desteklendiğini gösterir. Planlı devletçilik ise 1930'larda, I. Beş Yıllık Sanayi Planı'yla uygulanmaya başlamıştır.
Orta
201929 sonunda kurulan bir cemiyet, okullarda "Yerli Malı Haftası" etkinlikleri düzenledi. Halkı yerli kumaş giymeye, yerli ürün almaya ve gelirinin bir kısmını biriktirmeye çağıran afişler bastırdı. Bu etkinlikleri düzenleyen Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin amacı hangisidir?
- A) Yabancı malların ithalatını artırmak
- B) Özel bankaları kapatmak
- C) Tarım arazilerini devletleştirmek
- D) Tasarrufu ve yerli malı kullanımını yaygınlaştırmak
- E) Dış borç alımını kolaylaştırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tasarrufu ve yerli malı kullanımını yaygınlaştırmak
Bunalım döneminde kurulan Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti, halkı tasarrufa ve yerli malı kullanmaya özendirmeyi amaçlamıştır. Cemiyetin yerli mala yönelmesi, yabancı malların ithalatını artırma hedefiyle çelişir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.