12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · Atatürkçülük ve Türk İnkılabı
Toplumsal Alandaki İnkılaplar
- Şapka Kanunu
- tekke ve zaviyeler
- miladi takvim
- uluslararası rakamlar
- Soyadı Kanunu
- kadın hakları
- seçme ve seçilme hakkı
Toplumsal alanda hangi inkılaplar yapıldı?
Toplumsal alandaki inkılaplar, toplumsal hayatı çağdaş ve laik esaslara göre yeniden düzenleyerek eşit yurttaşlardan oluşan modern bir toplum kurmayı amaçlayan düzenlemelerdir. Atatürk'ün Kastamonu gezisinden sonra 25 Kasım 1925'te Şapka Kanunu kabul edildi. 30 Kasım 1925'te tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı; şeyhlik ve dervişlik gibi unvanlar yasaklandı. 26 Aralık 1925'te miladi takvim ve uluslararası saat, 20 Mayıs 1928'de uluslararası rakamlar, 1931'de metre ve kilogram benimsendi; hafta tatili 1935'te pazara alındı. 21 Haziran 1934'te çıkarılan Soyadı Kanunu ile ağa, hacı, efendi ve paşa gibi unvanlar kaldırıldı, TBMM de Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. Kadınlara 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı; 1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili Meclise girdi. Soyadı Kanunu en çok halkçılık ilkesiyle ilişkilendirilir.
Toplumsal Alandaki İnkılaplar: konu anlatımı ve özeti
Cumhuriyet, toplumsal hayatı da çağdaş ve laik esaslara göre yeniden düzenledi. Amaç, Batı ile uyumlu, eşit yurttaşlardan oluşan modern bir toplum kurmaktı.
- Kılık kıyafet: Atatürk'ün Ağustos 1925'teki Kastamonu gezisinden sonra Şapka Kanunu kabul edildi (25 Kasım 1925). 1934'te din adamlarının ibadet yerleri ve dinî törenler dışında dinî kıyafet giymesi yasaklandı.
- Tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı (30 Kasım 1925); şeyhlik, dervişlik, müritlik gibi unvanlar yasaklandı. Bu düzenleme laikliğin gereğidir.
- Takvim, saat ve ölçüler: Hicri ve Rumi takvim yerine miladi takvim ile uluslararası saat kabul edildi (26 Aralık 1925). Uluslararası rakamlar 20 Mayıs 1928'de, metre ve kilogram 1931'de benimsendi. Hafta tatili 1935'te cumadan pazara alındı. Amaç dünyayla ticari ve bilimsel uyumdu.
- Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934): TBMM, 24 Kasım 1934'te Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. Ağa, hacı, hafız, efendi, bey, paşa gibi lakap ve unvanlar kaldırıldı.
- Kadın hakları: Eğitimde eşitlik ve Medeni Kanun'dan sonra kadınlara 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. 1935 seçimlerinde 17, ara seçimle birlikte 18 kadın milletvekili Meclise girdi. Türkiye bu hakkı Fransa ve İtalya'dan önce tanıdı.
- İlk kadın muhtar Gül Esin (1933); olimpiyatlara katılan ilk Türk kadın sporcu Halet Çambel'dir (1936).
Unutma: Pazar tatili 1935'te kabul edilmiştir; Soyadı Kanunu ve unvanların kaldırılması en çok halkçılık ilkesiyle ilişkilendirilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Toplumsal inkılapların ortak amacı günlük hayatı çağdaş ve eşit hâle getirmektir. Bunu adım adım düşün:
- Görünüş: Şapka Kanunu ve kıyafet düzenlemesi.
- Zaman ve ölçü: Miladi takvim, uluslararası saat, rakamlar, metre ve kilogram; dünya ile aynı "dili" konuşmak.
- Kimlik: Soyadı Kanunu ve unvanların kaldırılması; herkes eşit bir vatandaş.
- Haklar: Kadınlara seçme ve seçilme hakkı; önce belediye, sonra muhtarlık, en sonunda milletvekilliği.
Günlük hayattan: Başka bir ülkeyle ticaret yapan bir esnaf, ölçü birimleri ve takvim ortak olduğunda işini çok daha kolay yapar.
Sık yapılan hata: Kadınlara siyasi hakların aynı anda verildiğini düşünmek. Doğrusu: Haklar 1930, 1933 ve 1934'te aşama aşama tanındı.
Derinleş
Soyadı Kanunu'ndan sonra ailenin soyadının nasıl seçildiğini büyüklerine sor ve soyadının hikâyesini araştır. Sınıftaki arkadaşlarınla birlikte soyadlarının hangi kaynaklardan (meslek, yer, kişilik özelliği, doğa gibi) geldiğini gösteren bir tablo oluşturun. Tablodan çıkan sonuçları, unvanların kaldırılmasının eşitlik açısından önemiyle ilişkilendir.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
İTA.12.2.2Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’nde toplumsal alan ile hukuk ve sağlıkta yapılan inkılapları günlük yaşama etkisi açısından değerlendirebilme
- a) Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’nde toplumsal alan ile hukuk ve sağlıkta yapılan inkılapları günlük yaşama etkisi açısından karşılaştırır.
Bu konuda neler var?
- Kılık Kıyafet Düzenlemeleri
- Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması (30 Kasım 1925)
- Takvim, Saat ve Ölçülerde Değişiklik
- Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934)
- Türk Kadınına Sağlanan Haklar
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Temsilî bir 1920'ler pazar sahnesi: "Kumaşçı kumaşı arşınla ölçüyor, bakkal peyniri okkayla tartıyordu. Ancak bir kentteki arşın ile başka bir kentteki arşın aynı uzunlukta değildi; alıcılar ve satıcılar sık sık anlaşmazlığa düşüyordu." Bu sorunu çözmek için 1931'de uzunluk ve ağırlık ölçüsü olarak kabul edilen uluslararası birimler hangileridir?
- A) Arşın ve okka
- B) Mil ve libre
- C) Metre ve kilogram
- D) Kulaç ve batman
- E) İnç ve ons
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Metre ve kilogram
1931'de çıkarılan Ölçüler Kanunu'yla uzunlukta metre, ağırlıkta kilogram kabul edilmiştir. Arşın ve okka metinde geçtiği için çekici görünür; ancak bunlar kaldırılan eski ölçü birimleridir.
Kolay
2Soyadı Kanunu'nun kabulünden birkaç ay sonra çıkarılan özel bir kanunla Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadı verildi. Aynı kanunda bu soyadının başka hiç kimse tarafından alınamayacağı da hükme bağlandı. "Atatürk" soyadı hangi kurum tarafından ve hangi yıl verilmiştir?
- A) TBMM – 1934
- B) TBMM – 1926
- C) Bakanlar Kurulu – 1934
- D) Türk Dil Kurumu – 1932
- E) TBMM – 1938
Cevabı göster
Doğru cevap: A) TBMM – 1934
Kanun çıkarma yetkisi TBMM'ye aittir ve "Atatürk" soyadı Kasım 1934'te TBMM'nin çıkardığı özel bir kanunla verilmiştir. Bakanlar Kurulu seçeneği yılı doğru verdiği için çekicidir; ancak soyadı bir kanunla verildiği için bu yetki Bakanlar Kurulunun değil, TBMM'nindir.
Kolay
3Bir ticaret odası raporunda, Avrupa ile iş yapan tüccarların hafta tatilinin Avrupa'dakinden farklı bir güne denk gelmesi nedeniyle ortak çalışma günlerinin azaldığı, bunun ticareti yavaşlattığı belirtiliyordu. Bu sorunu gidermek için çıkarılan bir kanunla hafta tatili cumadan pazara alındı. Bu değişiklik hangi yıl yapılmıştır?
- A) 1925
- B) 1935
- C) 1928
- D) 1931
- E) 1934
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1935
Hafta tatili 1935'te cuma gününden pazar gününe alınmıştır. 1925 de toplumsal inkılaplar için önemli bir yıldır; ancak o yıl Şapka Kanunu çıkarılmış ve takvim değişikliği kabul edilmiştir.
Kolay
4Temsilî bir anı (Ağustos 1925): "Atatürk, Karadeniz kıyısındaki bir ilçede elinde panama şapkasıyla halkı selamladı. Ertesi günlerde gittiği il merkezinde yaptığı konuşmada, uygar dünyanın giydiği bu başlığın adının şapka olduğunu söyledi." Atatürk'ün Şapka Kanunu'ndan önce şapkayı halka tanıttığı yurt gezisi hangi şehre yapılmıştır?
- A) Samsun
- B) Bursa
- C) Kastamonu
- D) Sivas
- E) Trabzon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kastamonu
Atatürk Ağustos 1925'te Kastamonu ve İnebolu gezisinde şapkayı halka tanıtmış, Şapka Kanunu Kasım 1925'te çıkarılmıştır. Samsun da Karadeniz kıyısında bir şehirdir ve Atatürk'ün hayatında önemlidir; ancak orası 1919'da Millî Mücadele'nin başladığı yerdir.
Kolay
5Sorbonne Üniversitesinde arkeoloji eğitimi alan bir Türk kadını, Atatürk'ün isteği üzerine 1936 Berlin Olimpiyatları'na eskrim dalında katıldı ve olimpiyatlara katılan ilk Türk kadın sporcu olarak tarihe geçti. Bu sporcu kimdir?
- A) Halet Çambel
- B) Gül Esin
- C) Nüzhet Gökdoğan
- D) Afet İnan
- E) Sabiha Gökçen
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Halet Çambel
Olimpiyatlara katılan ilk Türk kadın sporcu Halet Çambel'dir. Gül Esin ise ilk kadın muhtardır.
Kolay
61931'de yapılan bir düzenlemeyle eski ağırlık ve uzunluk ölçüleri kaldırılarak uluslararası ölçü ve tartı birimleri getirildi. Aşağıdakilerden hangisi bu düzenlemeyle kaldırılan eski ölçü birimlerinden biri değildir?
- A) Arşın
- B) Okka
- C) Dirhem
- D) Metre
- E) Kile
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Metre
Arşın, endaze, okka, dirhem, çeki ve kile kaldırılan eski birimlerdir. Metre ise bunların yerine getirilen uluslararası ölçü birimidir.
Kolay
720 Mayıs 1928'de toplumsal hayatı ve ticareti etkileyen bir düzenleme kabul edildi. Bu düzenlemeden sonra cebir işlemlerinde ve ticari belgelerde dünyada yaygın kullanılan sayı işaretleri kullanılmaya başlandı. Bu düzenleme hangisidir?
- A) Miladi takvimin kabulü
- B) Uluslararası rakamların kabulü
- C) Metre ve kilogramın kabulü
- D) Soyadı Kanunu'nun kabulü
- E) Şapka Kanunu'nun kabulü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uluslararası rakamların kabulü
20 Mayıs 1928'de uluslararası rakamlar kabul edilmiştir. Miladi takvim 1925'te, metre ve kilogram ise 1931'de benimsenmiştir.
Kolay
8Cumhuriyet Dönemi'nde kadınlara aşama aşama siyasi haklar tanındı. Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını da bir düzenlemeyle kazandı. Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı hangi düzenlemeyle tanınmıştır?
- A) 1934'te yapılan anayasa değişikliğiyle
- B) 1926'da kabul edilen Medeni Kanun'la
- C) 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu'yla
- D) 1934'te kabul edilen Soyadı Kanunu'yla
- E) 1925'te kabul edilen Şapka Kanunu'yla
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 1934'te yapılan anayasa değişikliğiyle
Milletvekili seçme ve seçilme hakkı 1934'teki anayasa değişikliğiyle tanınmıştır. Medeni Kanun kadınlara aile ve çalışma hayatında eşitlik getirmiş, siyasi hak vermemiştir.
Kolay
9Ders kitabına göre takvim, saat, rakam ve ölçülerde yapılan değişiklikler toplumsal alanda bir Atatürk ilkesinin önemli bir yansıması olmuştur. Bu ilke hangisidir?
- A) Devletçilik
- B) Halkçılık
- C) Cumhuriyetçilik
- D) İnkılapçılık
- E) Milliyetçilik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İnkılapçılık
Kitap bu değişiklikleri inkılapçılık ilkesinin toplumsal alandaki yansıması olarak değerlendirir; değişiklikler eski düzenin yerine çağın gereklerine uygun yenilerini getirmiştir. Devletçilik ekonomik alanla ilgilidir.
Kolay
101933'te kadınlara muhtar ve ihtiyar heyeti üyesi seçilme hakkı tanındı. Aynı yıl Türkiye'nin ilk kadın muhtarı göreve başladı. Türkiye'nin ilk kadın muhtarı kimdir?
- A) Halet Çambel
- B) Nüzhet Gökdoğan
- C) Afet İnan
- D) Gül Esin
- E) Sabiha Gökçen
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gül Esin
Türkiye'nin ilk kadın muhtarı 1933'te seçilen Gül Esin'dir. Halet Çambel ise olimpiyatlara katılan ilk Türk kadın sporcudur.
Kolay
11Cumhuriyet Dönemi'nde kadınlara siyasi haklar aşama aşama tanındı. İlk adımda kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı verildi. Bu hak hangi yıl tanınmıştır?
- A) 1923
- B) 1926
- C) 1930
- D) 1934
- E) 1938
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 1930
Kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı 1930'da tanınmıştır. 1934 ise milletvekili seçme ve seçilme hakkının tanındığı yıldır.
Kolay
121934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındıktan sonra yapılan 1935 seçimlerinde kadınlar ilk kez TBMM'ye girdi. Bu seçimlerde Meclise giren kadın milletvekili sayısı kaçtır?
- A) 5
- B) 10
- C) 25
- D) 40
- E) 17
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 17
1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili seçilmiş, 1936 ara seçimiyle bu sayı 18'e çıkmıştır.
Kolay
13Atatürk şöyle demiştir: “Efendiler ve ey millet! İyi biliniz ki Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, mensuplar memleketi olamaz. En doğru, en gerçek tarikat medeniyet tarikatıdır.” Bu söz en çok hangi düzenlemeyle ilgilidir?
- A) Soyadı Kanunu'nun kabulü
- B) Tekke ve zaviyelerin kapatılması
- C) Miladi takvimin kabulü
- D) Uluslararası rakamların kabulü
- E) Ölçü birimlerinin değiştirilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tekke ve zaviyelerin kapatılması
Şeyh, derviş ve mürit gibi kavramlar tekke ve zaviyelerle ilgilidir; Atatürk bu sözle bu kurumların yeni düzende yeri olmadığını belirtmiştir. Soyadı Kanunu da bazı unvanları kaldırmıştır ama söz doğrudan tarikat yapısını hedef alır.
Kolay
14Atatürk, Soyadı Kanunu'nu sahiplendiğini göstermek için pek çok kişiye bizzat soyadı önermiştir. Atatürk'ün İsmet Paşa'ya verdiği soyadı hangisidir?
- A) Bayar
- B) İnönü
- C) Aras
- D) Okyar
- E) Demirağ
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İnönü
Atatürk İsmet Paşa'ya İnönü soyadını vermiştir. Bayar Mahmut Celal Bey'e, Aras Tevfik Rüştü Bey'e, Okyar Fethi Bey'e, Demirağ Nuri Bey'e verilmiştir.
Kolay
15Atatürk Ağustos 1925'teki Kastamonu gezisinde şöyle demiştir: “Medeniyet öyle bir ateştir ki ona kayıtsız kalanları yakar, mahveder. İçinde bulunduğumuz medeniyet ailesinde bize yaraşan yeri bulacağız ve onu koruyarak sürdüreceğiz.” Atatürk bu sözlerle neyi vurgulamaktadır?
- A) Medeniyetin yalnızca askerî güçle korunabileceğini
- B) Batı ile her türlü ilişkinin kesilmesi gerektiğini
- C) Eski yaşam biçiminin olduğu gibi sürdürülmesini
- D) Çağdaş medeniyete uyum sağlamanın zorunlu olduğunu
- E) Medeniyetin yalnız şehirlerle ilgili olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çağdaş medeniyete uyum sağlamanın zorunlu olduğunu
Medeniyete kayıtsız kalanların yok olacağını söylemek, çağdaş medeniyete uymanın zorunlu olduğunu vurgular. Eski yaşam biçimini olduğu gibi sürdürmek, sözdeki 'kayıtsız kalma' tehlikesinin ta kendisidir.
Kolay
16Ders kitabına göre Cumhuriyet'in ilanından sonra modernleşme ve laikleşme isteği toplumsal alanda birtakım inkılapları gerekli kıldı. Toplumsal alanda yapılan inkılapların hedefi hangisidir?
- A) Osmanlı'daki toplumsal yapıyı hiç değiştirmeden korumak
- B) Toplumsal hayatı yalnızca dinî kurallara göre düzenlemek
- C) Devletin bütün ekonomik faaliyetleri üstlenmesini sağlamak
- D) Batı ile uyumlu ve çağın ihtiyaçlarına cevap veren bir hayat tarzı yerleştirmek
- E) Yabancı devletlerle ilişkileri tamamen sona erdirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Batı ile uyumlu ve çağın ihtiyaçlarına cevap veren bir hayat tarzı yerleştirmek
Kitaba göre hedef, yeni Türkiye'ye Batı ile uyumlu ve çağın ihtiyaçlarına cevap veren bir hayat tarzını yerleştirmektir. Toplumsal hayatı dinî kurallara göre düzenlemek, laikleşme isteğine terstir.
Kolay
17Maarif Vekili Necati Bey, uluslararası rakamların kabulü konusunda şöyle demiştir: “Zaten mekteplerde okuyan evlatlarımız, bu esaslar etrafında biraz mesafe almışlardır. Nitekim cebir işlemlerinde biz beynelmilel rakamları kullanmaktayız (...)” Necati Bey bu sözlerle hangi durumu vurgulamaktadır?
- A) Cebir dersinin okul programından çıkarılacak olmasını
- B) Yeni rakamların önce yetişkinlere öğretilmiş olmasını
- C) Okullarda eski rakamların zorunlu tutulmuş olmasını
- D) Öğrencilerin bu rakamlara okullarda zaten alışmış olmasını
- E) Rakam değişikliğinin okulları hiç etkilemeyecek olmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Öğrencilerin bu rakamlara okullarda zaten alışmış olmasını
Necati Bey, mekteplerde cebir işlemlerinde beynelmilel rakamların kullanıldığını, öğrencilerin bu konuda “biraz mesafe” aldığını söyler. Yani geçişin okullarda hazır bir zemini vardır. Sözde cebirin kaldırılmasından ya da eski rakamların zorunluluğundan söz edilmez.
Kolay
18Temsilî bir istasyon notu (1924): “Şehirde saatler her gün güneşin batışı 12 sayılarak ayarlanıyor; bu yüzden Avrupa'dan gelen yolcular tren tarifesindeki saatleri anlayamıyor.” Nottaki sorunu gidermeye yönelik düzenleme hangisidir?
- A) Uluslararası rakamların kabulü
- B) Uluslararası saat sisteminin kabulü
- C) Metre ve kilogramın kabulü
- D) Hafta tatilinin pazara alınması
- E) Soyadı Kanunu'nun kabulü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uluslararası saat sisteminin kabulü
Sorun saatin hesaplanma biçimindedir; 26 Aralık 1925'te miladi takvimle birlikte uluslararası saat sistemi kabul edilmiştir. Rakamlar yazı işaretleriyle, metre ve kilogram ölçülerle, hafta tatili çalışma takvimiyle ilgilidir.
Orta
19Temsilî bir haber (30 Kasım 1925): "Bugün kabul edilen kanunla ülkedeki tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı. Şeyh, derviş, mürit gibi unvanların kullanılması ve bu unvanlara bağlı hizmetler yasaklandı." Haberde anlatılan düzenleme en çok hangi Atatürk ilkesiyle ilişkilidir?
- A) Devletçilik
- B) Milliyetçilik
- C) Cumhuriyetçilik
- D) Halkçılık
- E) Laiklik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Laiklik
Tekke ve zaviyelerin kapatılması, dinin toplum ve devlet yaşamı üzerindeki denetimsiz etkisini sınırlamayı amaçladığı için laiklik ilkesiyle ilişkilidir. Unvanların yasaklanması eşitlikle de ilgili göründüğü için halkçılık çekici gelebilir; ancak düzenlemenin asıl hedefi dinî kurumların toplum yaşamındaki yeridir.
Orta
20Temsilî bir nüfus memurunun notu (1933): "Defterde aynı mahallede 'Hasan oğlu Mehmet' adıyla kayıtlı dört kişi var. Biri askerlik şubesine çağrıldığında hangisinin kastedildiği anlaşılamıyor; tapu işlemlerinde de benzer karışıklıklar yaşanıyor." Nottaki duruma göre 21 Haziran 1934'te çıkarılan Soyadı Kanunu'nun amaçlarından biri hangisidir?
- A) Askerlik süresini kısaltmak
- B) Resmî kayıtlardaki karışıklığı gidermek
- C) Vergi oranlarını düşürmek
- D) Ailelerin mülklerini artırmak
- E) Tapu kayıtlarını kaldırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Resmî kayıtlardaki karışıklığı gidermek
Soyadı Kanunu, aynı adı taşıyan kişilerin birbirine karışmasını önleyerek nüfus, askerlik ve tapu gibi resmî kayıtlardaki karışıklığı gidermeyi amaçlamıştır. Notta askerlik ve tapudan söz edilmesi çekici görünebilir; ancak kanun bu işleri değiştirmemiş, kayıtları düzene sokmuştur.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.