12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · Atatürkçülük ve Türk İnkılabı

Sağlık Alanındaki Gelişmeler

Sağlık Bakanlığı
Refik Saydam
Hıfzıssıhha Enstitüsü
Umumi Hıfzıssıhha Kanunu
bulaşıcı hastalıklar
Kızılay
sosyal devlet

Cumhuriyet döneminde sağlık alanında neler yapıldı?

Cumhuriyet döneminde sağlık alanında bulaşıcı hastalıklarla mücadele edildi, hastaneler ve meslek okulları açıldı ve sağlık hizmetinin köylere kadar ulaştırılması hedeflendi. Sağlık ve Sosyal Yardım Vekâleti 3 Mayıs 1920'de, TBMM'nin açılışından hemen sonra kuruldu ve sağlık hizmetleri tek çatı altında toplandı. Uzun süre Sağlık Bakanlığı yapan Dr. Refik Saydam döneminde Sivas, Erzurum, Trabzon, İstanbul ve Ankara'da numune hastaneleri, doğumevleri ve çocuk bakım evleri açıldı. Hekim, ebe, hemşire ve eczacı yetiştirmek için meslek okulları kuruldu. 1928'de Ankara'da kurulan Hıfzıssıhha Enstitüsü serum, kuduz aşısı ve çiçek aşısı üretti. 1930'da çıkarılan Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, halk sağlığını korumayı devletin görevi saydı; sıtma, frengi ve trahomla savaşıldı. 1868'de kurulan yardım cemiyeti 1935'te Türkiye Kızılay Cemiyeti adını aldı. Bu politikalar, halkçılık ilkesinin ve sosyal devlet anlayışının yansımasıdır.

Sağlık Alanındaki Gelişmeler: konu anlatımı ve özeti

Atatürk, halkın sağlığını devletin en önemli görevlerinden biri sayıyordu. Cumhuriyet, bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmeyi ve sağlık hizmetini köylere kadar ulaştırmayı hedefledi.

Sağlık ve Sosyal Yardım Vekâleti 3 Mayıs 1920'de, TBMM'nin açılışından hemen sonra kuruldu; sağlık hizmetleri tek çatı altında toplandı.
Uzun süre Sağlık Bakanlığı yapan Dr. Refik Saydam dönemin sağlık politikasına yön verdi. Sivas, Erzurum, Trabzon, İstanbul ve Ankara'da numune hastaneleri, doğumevleri ve çocuk bakım evleri açıldı.
Hekim, ebe, hemşire ve eczacı yetiştirmek için meslek okulları kuruldu; sağlık personeli sayısı hızla arttı.
Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü (1928, Ankara) bulaşıcı hastalıkları araştırdı; serum, kuduz aşısı ve çiçek aşısı üretildi.
Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (1930): Halk sağlığını korumak ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmek devletin görevi sayıldı. Sıtma, frengi ve trahom gibi hastalıklarla savaşıldı.
Kızılay: 1868'de kurulan Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti 1877'de Hilâl-i Ahmer, 1935'te Türkiye Kızılay Cemiyeti adını aldı. Bugün afet yardımı ve kan bağışı gibi alanlarda çalışır.
Bu politikalar, halkçılık ilkesinin ve sosyal devlet anlayışının sağlık alanındaki yansımasıdır.

Unutma: Sağlık Bakanlığı Cumhuriyet'in ilanından önce, 1920'de TBMM Hükûmeti döneminde kurulmuştur; tarih sıralaması sorularında bu ayrıntıya dikkat et.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Sağlık politikasını üç halkalı bir zincir olarak düşün: kurum → insan → hizmet.

Kurum: Sağlık Vekâleti (1920) ve Hıfzıssıhha Enstitüsü (1928) kuruldu.
İnsan: Hekim, ebe, hemşire ve eczacı yetiştiren okullar açıldı.
Hizmet: Hastaneler, doğumevleri ve aşı üretimiyle hizmet halka, köylere kadar ulaştırıldı.

Zincirin bir halkası eksik olursa öbürleri de işlemez: bina olup doktor olmazsa ya da doktor olup aşı olmazsa hastalıkla mücadele edilemez.

Günlük hayattan: Bugün okulda ya da aile sağlığı merkezinde yapılan çocukluk aşıları, salgın hastalıklarla toplum olarak mücadele etme anlayışının devamıdır.

Sık yapılan hata: Sağlık Bakanlığının Cumhuriyet'ten sonra kurulduğunu sanmak. Doğrusu: Sağlık Vekâleti 1920'de, TBMM'nin açılışından hemen sonra kuruldu.

Derinleş

Sıtma, trahom ya da çiçek gibi Cumhuriyet'in ilk yıllarında mücadele edilen bir hastalığı seç. Hastalığın nasıl yayıldığını biyoloji bilginle, ona karşı alınan önlemleri tarih bilginle açıkla. Ardından bir salgın sırasında bireysel özgürlükler ile toplum sağlığı arasında nasıl bir denge kurulması gerektiğini, güncel bir örnek üzerinden tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

İTA.12.2.2Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’nde toplumsal alan ile hukuk ve sağlıkta yapılan inkılapları günlük yaşama etkisi açısından değerlendirebilme
- a) Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’nde toplumsal alan ile hukuk ve sağlıkta yapılan inkılapları günlük yaşama etkisi açısından karşılaştırır.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğrencinin araştırma notu: "Bu kanunla sıtma, verem, frengi gibi hastalıklarla mücadele, aşılama, içme suyunun ve gıdaların denetimi devletin ve belediyelerin görevi sayıldı. Kanun 1928'de kurulan aşı-serum enstitüsünden iki yıl sonra kabul edildi ve uzun süre yürürlükte kaldı." Notta anlatılan Umumi Hıfzıssıhha Kanunu hangi yıl çıkarılmıştır?
- A) 1920
- B) 1926
- C) 1935
- D) 1938
- E) 1930
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 1930
Notta kanunun 1928'deki enstitüden iki yıl sonra çıktığı belirtilir; Umumi Hıfzıssıhha Kanunu 1930'da kabul edilmiştir. 1926 da Medeni Kanun gibi önemli düzenlemelerin yılıdır; fakat halk sağlığı kanunu bu yılda çıkmamıştır.
Kolay
2Bir kuruluşun ad değişiklikleri: 1868 | Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti 1877 | Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti 1935 | Bugünkü adına yakın yeni ad Kuruluş savaşlarda yaralılara, barışta afetzedelere ve ihtiyaç sahiplerine yardım etmektedir. Tabloda tarihî adları verilen kuruluş hangisidir?
- A) Türk Hava Kurumu
- B) Çocuk Esirgeme Kurumu
- C) Türk Ocakları
- D) Türkiye Kızılay Cemiyeti
- E) Darülaceze
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Türkiye Kızılay Cemiyeti
Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti adıyla kurulup Hilâl-i Ahmer adını alan kuruluş, 1935'te Türkiye Kızılay Cemiyeti adını almıştır. Çocuk Esirgeme Kurumu da yardım kuruluşudur; ancak onun eski adı Himaye-i Etfal Cemiyetidir.
Kolay
3Temsilî bir gazete haberi (1928): "Ankara'da açılan yeni kurumda çiçek, kuduz ve tifo gibi hastalıklara karşı aşı ve serum üretilecek, bulaşıcı hastalıkların kaynağı laboratuvarlarda araştırılacak. Böylece bu ürünler için dışarıya bağımlılık azalacak." Haberde sözü edilen kurum hangisidir?
- A) Türkiye Kızılay Cemiyeti
- B) Numune Hastanesi
- C) Hıfzıssıhha Enstitüsü
- D) Türk Tarih Kurumu
- E) Sağlık ve Sosyal Yardım Vekâleti
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hıfzıssıhha Enstitüsü
1928'de Ankara'da kurulan ve aşı, serum üretip bulaşıcı hastalıkları araştıran kurum Hıfzıssıhha Enstitüsüdür (bugün Refik Saydam adıyla anılır). Numune hastaneleri de bu dönemde açılmıştır; ancak bunlar tedavi kurumlarıdır, aşı ve serum üretimi yapmazlar.
Kolay
4Bir yerel tarih çalışmasında yer alan kronoloji: 23 Nisan 1920 | Büyük Millet Meclisi Ankara'da açılır. 3 Mayıs 1920 | Meclis Hükûmeti ilk bakanlıklarını (vekâletleri) kurar; bunlardan biri savaş koşullarında hastalıklarla mücadele, hastane ve hekim işlerini tek elden yürütmekle görevlendirilir. Kronolojide sözü edilen ve sağlık hizmetlerini tek çatı altında toplayan kurum hangisidir?
- A) Hilâl-i Ahmer Cemiyeti
- B) Hıfzıssıhha Enstitüsü
- C) Darülfünun Tıp Fakültesi
- D) Himaye-i Etfal Cemiyeti
- E) Sağlık ve Sosyal Yardım Vekâleti
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sağlık ve Sosyal Yardım Vekâleti
3 Mayıs 1920'de kurulan ilk vekâletlerden biri Sağlık ve Sosyal Yardım Vekâletidir; sağlık işleri bu bakanlıkta toplanmıştır. Hilâl-i Ahmer de savaş yıllarında sağlık hizmeti veren önemli bir kuruluştur; ancak devlet bakanlığı değil, bir yardım cemiyetidir.
Kolay
5Ankara'da kurulan Hıfzıssıhha Enstitüsü, kuruluşundan sonraki yıllarda çeşitli aşı ve serumların üretimine geçti. 1933'te ise ilk kez bir hayvan ısırığıyla bulaşan hastalığa karşı aşı üretimine başlandı. 1933'te üretimine geçilen aşı hangisidir?
- A) Çiçek aşısı
- B) Kuduz aşısı
- C) Sıtma aşısı
- D) Trahom aşısı
- E) Frengi aşısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kuduz aşısı
Hıfzıssıhha Enstitüsünde 1933'te kuduz aşısı üretimine geçilmiştir. Çiçek aşısı üretimi ise 1934'te ülkenin ihtiyacını karşılayacak düzeye ulaşmıştır.
Kolay
6Hıfzıssıhha Enstitüsünün kuruluşundan bir yıl sonra, ülkenin ihtiyacını karşılayacak miktarda bir sağlık ürünü üretilmeye başlandı. Bu ürün hangisidir?
- A) Serum
- B) Kuduz aşısı
- C) Çiçek aşısı
- D) Antibiyotik
- E) Tıbbi cihaz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Serum
Enstitünün kuruluşundan bir yıl sonra ülkenin ihtiyacını karşılayacak miktarda serum üretilmiştir. Kuduz aşısı 1933'te, çiçek aşısında yeterli düzey 1934'te sağlanmıştır.
Kolay
7Onuncu Yıl Söylevi'nde Atatürk şöyle der: “Türk milletinin yürümekte olduğu terakki ve medeniyet yolunda, elinde ve kafasında tuttuğu meşale, müspet ilimdir.” Bu söze göre Türk milletinin ilerlemesinde yol gösterici olan hangisidir?
- A) Gelenekler
- B) Askerî güç
- C) Bilim
- D) Zenginlik
- E) Yabancı yardımlar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bilim
Atatürk, ilerleme yolunda milletin elindeki meşalenin müspet ilim, yani bilim olduğunu söyler. Askerî güç önemli olsa da sözde rehber olarak gösterilen bilimdir.
Kolay
8Atatürk 29 Ekim 1933'teki söylevine şöyle başlamıştır: “Kurtuluş Savaşı'na başladığımızın 15'inci yılındayız. Bugün cumhuriyetimizin onuncu yılını doldurduğu en büyük bayramdır.” Bu söylev hangi vesileyle yapılmıştır?
- A) TBMM'nin açılışı
- B) Lozan Antlaşması'nın imzalanması
- C) Saltanatın kaldırılması
- D) Cumhuriyet'in onuncu yılı
- E) Ankara'nın başkent olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Cumhuriyet'in onuncu yılı
Söylev 29 Ekim 1933'te Cumhuriyet'in onuncu yılı dolayısıyla yapılmıştır. Söylevde Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı da anılır ama vesile Cumhuriyet'in onuncu yılıdır.
Kolay
9Onuncu Yıl Söylevi'nde Atatürk şöyle der: “Bunun için, bizce zaman ölçüsü geçmiş asırların gevşetici zihniyetine göre değil, asrımızın sürat ve hareket mefhumuna göre düşünülmelidir.” Atatürk bu sözle millete hangi çağrıda bulunmaktadır?
- A) Geçmiş yüzyılların çalışma düzenine dönmeye
- B) Çalışmalara bir süre ara vermeye
- C) Yalnızca geçmişin başarılarıyla övünmeye
- D) Değişimi yavaşlatıp beklemeye
- E) Daha az zamanda daha çok iş başarmaya
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Daha az zamanda daha çok iş başarmaya
Atatürk, çağın hızına uygun düşünülmesini ve daha az zamanda daha büyük işler başarılmasını ister. 'Geçmiş yüzyılların düzenine dönmek' sözdeki 'gevşetici zihniyet' eleştirisine terstir.
Kolay
10Atatürk şöyle demiştir: “Devlet olma savındaki siyasal kuruluşların en birinci görevi, halkının sağlığı ve sağlamlığıdır.” Bu söze göre devletin öncelikli görevi hangisidir?
- A) Sınırları genişletmek
- B) Vergileri artırmak
- C) Halkın sağlığını korumak
- D) Dış ticareti büyütmek
- E) Yeni kanunlar yapmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Halkın sağlığını korumak
Atatürk, devlet olma iddiasındaki her yapının ilk görevini halkın sağlığı ve sağlamlığı olarak tanımlar. Kanun yapmak da devletin görevidir ama sözde öne çıkarılan görev sağlıktır.
Kolay
11Atatürk, Cumhuriyet'in onuncu yılında yaptığı söylevde şöyle demiştir: “Millî kültürümüzü muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkaracağız.” Bu söze göre Atatürk'ün millî kültürle ilgili hedefi hangisidir?
- A) Çağdaş uygarlıktan uzak durmak
- B) Yalnız geçmişteki kültürü korumak
- C) Başka bir milletin kültürünü almak
- D) Çağdaş uygarlık düzeyini aşmak
- E) Kültürel çalışmaları durdurmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çağdaş uygarlık düzeyini aşmak
Atatürk millî kültürü çağdaş medeniyet seviyesine ulaştırmakla yetinmeyip onun üstüne çıkarmayı hedefler. Yalnız geçmişi korumak, sözdeki ileriye dönük hedefle çelişir.
Kolay
121928'de bulaşıcı hastalıklarla mücadele amacıyla kurulan Hıfzıssıhha Enstitüsü modern cihazlarla donatıldı. Bu enstitü hangi şehirde kurulmuştur?
- A) İstanbul
- B) Sivas
- C) Ankara
- D) Erzurum
- E) Trabzon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ankara
Hıfzıssıhha Enstitüsü 1928'de Ankara'da kurulmuştur. İstanbul, Sivas, Erzurum ve Trabzon ise numune hastanelerinin açıldığı şehirler arasındadır.
Kolay
13TBMM'nin açılmasından kısa süre sonra, 3 Mayıs 1920'de Sağlık Bakanlığı kuruldu. Bu bakanlığın kurulmasıyla sağlık hizmetleri nasıl düzenlenmiştir?
- A) Yabancı kurumlara devredilmiştir.
- B) Tek çatı altında toplanmıştır.
- C) Belediyelere bırakılmıştır.
- D) Dinî vakıflara bağlanmıştır.
- E) Tamamen özel kişilere bırakılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tek çatı altında toplanmıştır.
Sağlık Bakanlığının kurulmasıyla sağlık hizmetleri tek çatı altında toplanmıştır. Hizmetin yabancı kurumlara devredilmesi bu birleştirme amacıyla çelişir.
Kolay
14Cumhuriyet'in ilk yıllarında sağlık alanında yapılan çalışmalar, halkın sağlığını devletin sorumluluğu sayan ve hiçbir kesimi ayırmadan herkese hizmet götürmeyi amaçlayan bir anlayışa dayanıyordu. Bu çalışmalar en çok hangi ilkenin yansımasıdır?
- A) Laiklik
- B) Devletçilik
- C) Halkçılık
- D) Milliyetçilik
- E) İnkılapçılık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Halkçılık
Sağlık politikaları sosyal devlet anlayışının ve halkçılık ilkesinin yansımasıdır. Devletçilik ekonomik alanda devletin yatırımcı olmasıyla ilgilidir.
Kolay
151930'da çıkarılan Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile bazı işler devletin görevi sayıldı. Aşağıdakilerden hangisi bu kanunla devletin görevi sayılan işlerden biridir?
- A) Bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmek
- B) Hastanelerin yalnızca özel kişilerce açılması
- C) Sağlık hizmetinin yalnızca şehirlerle sınırlanması
- D) Aşıların yalnızca yurt dışından alınması
- E) Hekimlerin yabancı devletlerce atanması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmek
Kanuna göre sağlık şartlarını iyileştirmek, bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmek ve halkın tıbbi imkânlardan yararlanmasını sağlamak devletin görevidir. Hizmeti şehirlerle sınırlamak, köylere kadar ulaşma hedefine terstir.
Kolay
16Onuncu Yıl Söylevi'nde Atatürk şöyle der: “Yüksek bir insan cemiyeti olan Türk milletinin tarihî bir vasfı da güzel sanatları sevmek ve onda yükselmektir.” Atatürk bu sözle Türk milletinin hangi özelliğine dikkat çekmektedir?
- A) Ticaretteki başarısına
- B) Güzel sanatlara olan sevgisine
- C) Askerî zaferlerine
- D) Tarımdaki üretimine
- E) Deniz taşımacılığına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Güzel sanatlara olan sevgisine
Söz, Türk milletinin tarihî bir özelliği olarak güzel sanatları sevmesini ve bu alanda yükselmesini vurgular. Askerî zaferler söylevin başka bölümlerinde anılır ama bu sözün konusu değildir.
Kolay
17Atatürk Onuncu Yıl Söylevi'nde şöyle der: “(...) milletimizin yüksek karakterini, yorulmaz çalışkanlığını, fıtrî zekâsını, ilme bağlılığını, güzel sanatlara sevgisini, millî birlik duygusunu mütemadiyen ve her türlü vasıta ve tedbirlerle besleyerek inkişaf ettirmek millî ülkümüzdür.” (mütemadiyen: sürekli; inkişaf: gelişme) Bu söze göre millî ülkü hangisidir?
- A) Milletin olumlu niteliklerini sürekli besleyip geliştirmek
- B) Milletin niteliklerini olduğu gibi koruyup değiştirmemek
- C) Yalnız güzel sanatlar alanında dünyada öne çıkmak
- D) Gelişme görevini yalnız devlet okullarına bırakmak
- E) Millî birliği öteki niteliklerin yerine koymak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Milletin olumlu niteliklerini sürekli besleyip geliştirmek
Söylevde sayılan nitelikler sürekli ve her türlü araçla beslenerek geliştirilecektir; millî ülkü budur. Sözde yalnız bir alan seçilmez, nitelikler birlikte sayılır ve durağan biçimde korunmaları değil geliştirilmeleri istenir.
Kolay
18Bir yardım kuruluşunun adı 1877'de “Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti” iken 1923'te “Türkiye Hilâl-i Ahmer Cemiyeti” oldu. Addaki bu değişiklik en çok hangi gelişmenin yansımasıdır?
- A) Kuruluşun yalnız askerlere yardım etmeye başlaması
- B) Kuruluşun merkezinin yurt dışına taşınması
- C) Sağlık hizmetlerinin bütünüyle özel şirketlere devredilmesi
- D) Osmanlı Devleti'nin yerine yeni Türk devletinin kurulması
- E) Kuruluşun Sağlık Bakanlığına dönüştürülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Osmanlı Devleti'nin yerine yeni Türk devletinin kurulması
Addaki “Osmanlı” sözcüğü yerine “Türkiye” gelmiştir; bu, Osmanlı Devleti'nin sona ermesi ve yeni Türk devletinin kurulmasıyla ilişkilidir. Kuruluş 1868'den beri askerlere yardım amacını taşır, Sağlık Bakanlığı ise 1920'de ayrıca kurulmuştur.
Orta
19Temsilî bir rapor (1925): "Vilayetimizde 120 köye bir hekim düşmektedir. Ebe bulunmadığından doğumlar ehliyetsiz kişilerce yaptırılmakta, eczane ise yalnız merkezde bulunmaktadır." Bu rapor üzerine hekim, ebe, hemşire ve eczacı yetiştiren okulların açılması doğrudan hangi soruna çözüm arandığını gösterir?
- A) Sağlık personelinin yetersizliğine
- B) İlaç ithalatının fazlalığına
- C) Hastane binalarının eskiliğine
- D) Sağlık bütçesinin yüksekliğine
- E) Bulaşıcı hastalık aşılarının fazlalığına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sağlık personelinin yetersizliğine
Raporda hekim, ebe ve eczacı eksikliği anlatılmaktadır; meslek okulları bu personel açığını kapatmaya yöneliktir. İlaç sorunu da raporda dolaylı olarak geçer; ancak sorunun kaynağı ithalatın fazlalığı değil, eczacı ve eczanenin azlığıdır.
Orta
20Bir müze panosunda aynı kuruluşun üç adı karışık sırayla yazılmıştır: I. Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti II. Türkiye Kızılay Cemiyeti III. Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti Bu adların eskiden yeniye doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) I - II - III
- B) III - I - II
- C) I - III - II
- D) III - II - I
- E) II - III - I
Cevabı göster
Doğru cevap: B) III - I - II
Kuruluş 1868'de Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti adıyla kurulmuş, 1877'de Hilâl-i Ahmer, 1935'te Kızılay adını almıştır. Hilâl-i Ahmer adı en çok bilinen eski ad olduğundan ilk ad sanılabilir; oysa bu ad ikinci sıradadır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.