11. Sınıf Psikoloji · Ruh Sağlığının Temelleri
Kişilik Kuramları
- psikanalitik kuram
- id
- ego
- süperego
- Erikson
- psikososyal kriz
- Rogers
- ideal benlik
Kişilik kuramları nelerdir ve kişiliği nasıl açıklar?
Kişilik kuramları, kişiliğin nasıl oluştuğunu açıklayan psikanalitik, psikososyal ve fenomenolojik kuramlardır. Freud’un psikanalitik kuramına göre kişiliğin bilinç, bilinç öncesi ve bilinçaltı düzeyleri vardır ve bilinçaltındaki bastırılmış istek ve korkular davranışın kaynağıdır. Freud’a göre kişilik id, ego ve süperegodan oluşur: id haz ilkesine göre çalışır ve isteklerinin hemen karşılanmasını ister, ego gerçeklik ilkesine göre id ile süperego arasında arabuluculuk yapar, süperego ise toplumsal değerleri temsil eden vicdandır. Erikson’un psikososyal kuramına göre kişilik gelişimi ömür boyu sürer ve güven-güvensizlikten benlik bütünlüğü-umutsuzluğa uzanan sekiz dönemde birer kriz çözülür; bir dönemdeki başarısızlık sonraki dönemlerde telafi edilebilir. Rogers’ın fenomenolojik kuramına göre kişiliğin temeli kişinin kendi yaşam deneyimleri ve algısıdır; gerçek benlik ile ideal benlik arasındaki uyumsuzluk arttıkça mutsuzluk artar. Freud kişiliği büyük ölçüde çocuklukta biçimlenmiş görür, Erikson ise gelişimin yaşam boyu sürdüğünü vurgular.
Kişilik Kuramları: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, kişiliğin nasıl oluştuğunu farklı açılardan açıklayan psikanalitik, psikososyal ve fenomenolojik kuramları anlatıyor. Kuramlar insan davranışını anlamak, açıklamak, yordamak ve kontrol etmek için geliştirilmiş kavramsal sistemlerdir.
- Psikanalitik kuram (Freud): Kişiliğin bilinç, bilinç öncesi ve bilinçaltı olmak üzere üç düzeyi vardır. Bilinçaltındaki bastırılmış istek ve korkular davranışın kaynağıdır.
- İd: Kişiliğin en ilkel, haz ilkesine göre çalışan, isteklerinin hemen karşılanmasını isteyen bölümüdür.
- Ego ve süperego: Ego gerçeklik ilkesine göre çalışır; id ile süperego arasında arabuluculuk yapar. Süperego toplumsal değerleri temsil eden vicdandır. Freud’a göre hangisinin baskın olduğu kişiliği belirler.
- Psikososyal kuram (Erikson): Kişilik gelişimi ömür boyu sürer ve sekiz dönemde birer kriz çözülür: güven-güvensizlik, özerklik-utanç, girişimcilik-suçluluk, başarı-yetersizlik, kimlik-rol karmaşası, yakınlık-yalıtılmışlık, üretkenlik-durgunluk, benlik bütünlüğü-umutsuzluk.
- Telafi: Erikson’a göre bir dönemdeki başarısızlık uygun koşullarda sonraki dönemlerde telafi edilebilir.
- Fenomenolojik (hümanistik) kuram (Rogers): Kişiliğin temeli kişinin kendi yaşam deneyimleri ve algısıdır. Gerçek benlik ile ideal benlik arasındaki uyumsuzluk arttıkça mutsuzluk artar.
- Koşulsuz sevgi ve Maslow: Rogers’a göre öz saygı, kişiyi her hâliyle kabul eden koşulsuz sevgi ortamında gelişir. Maslow da insanın doğuştan iyiye ve kendini gerçekleştirmeye yöneldiğini savunur.
Unutma: Freud kişiliği büyük ölçüde çocuklukta biçimlenmiş görür; Erikson ise gelişimin yaşam boyu sürdüğünü vurgular.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Freud’un üç yapısını birer cümleyle konuştur: id “Hemen istiyorum!”, ego “Uygun zamanda yaparız.”, süperego “Bu doğru değil.”
- Erikson’un sekiz dönemini yaş aralıklarıyla bir çizelgeye yaz.
- Rogers’ın gerçek ve ideal benliğini iki daire olarak çiz; daireler ne kadar örtüşürse kişi o kadar uyumludur.
Günlük hayattan: Diyet yaparken pastayı görünce “Bir dilim yesem ne olur?” diyen id’dir; “Yarın spor yaparsam küçük bir dilim yiyebilirim.” diye ara yol bulan egodur; “Kendime söz verdim, tutmalıyım.” diyen süperegodur.
Sık yapılan hata: Akıl yürütme ve çatışmaları çözme görevini süperegoya vermek. Freud’a göre bu, gerçeklik ilkesine göre çalışan egonun işidir.
İpucu: Erikson’un dönemlerini kendi yaşına göre işaretle; ergenlikte en önemli görevin kimlik kazanmak olduğunu hatırla.
Derinleş
Kitaptaki uygulamada yer alan ifadeleri değerlendir: “Freud’a göre akıl yürütme süperegonun işlevidir.” ve “Fenomenolojik kurama göre benlik tasarımı gerçek yaşantılarla uyumlu oldukça kişi kendisiyle uyumludur.” Hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğunu gerekçesiyle yaz. Düşün: Bir çocuğu her durumda onaylamak ile koşulsuz sevmek aynı şey midir?
Bu konuda neler var?
- Psikanalitik Kuram
- Psikososyal Kuram
- Fenomenolojik Kuram
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Sağlıklı beslenmeye karar veren Kaan, gece mutfakta pastayı görünce "Hemen yemeliyim, beklemeye dayanamam!" diye düşünüyor. Freud'a göre Kaan'ın bu düşüncesi kişiliğin hangi birimiyle ilgilidir?
- A) Ego
- B) Süper ego
- C) Bilinç öncesi
- D) İdeal benlik
- E) İd
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İd
Haz ilkesine göre çalışan, isteklerinin hemen karşılanmasını isteyen ve engellenmeye dayanamayan birim iddir. Ego ise istekleri gerçeklik ilkesine göre erteleyebilir.
Kolay
2Derste çok acıkan Aylin, bir şey yemek istiyor ama teneffüse kadar bekleyip kantinde bir şeyler almaya karar veriyor. Freud'a göre isteği gerçeklik ilkesine uygun biçimde erteleyen birim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ego
- B) İd
- C) Süper ego
- D) Bilinçaltı
- E) Gerçek benlik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ego
Ego gerçeklik ilkesine göre hareket eder; idden gelen isteklerin uygun olanlarını yerine getirir, uygun olmayanları bekletir. İd isteğin hemen karşılanmasını ister.
Kolay
3Yerde içi para dolu bir cüzdan bulan Murat, parayı almayı bir an aklından geçiriyor ama "Bu doğru olmaz, sahibine ulaştırmalıyım." diyor. Freud'a göre Murat'ın içindeki bu ahlaki ses hangi birimi yansıtır?
- A) İd
- B) Ego
- C) Süper ego
- D) Bilinç öncesi
- E) İdeal benlik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Süper ego
Süper ego kişiliğin toplumsal değerlerle ilgili ahlaki yanıdır, kısaca vicdandır. Davranışın toplumsal değerlere uygun olup olmadığını denetler.
Kolay
4Bir şarkının adını o an hatırlayamayan Ece, şarkının çaldığı filmi düşününce adı birden aklına geliyor. Psikanalitik kurama göre şarkının adı, hatırlanmadan önce kişiliğin hangi düzeyindedir?
- A) Bilinç
- B) Bilinç öncesi
- C) Bilinçaltı
- D) Süper ego
- E) İd
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilinç öncesi
Bilinç öncesi, o an farkında olunmayan ama çağrışımla ya da belli bir zihinsel çabayla bilince taşınabilen bilgilerin bulunduğu katmandır. Bilinçaltındaki bilgilere ise her istendiğinde ulaşılamaz.
Kolay
5Bir bebeğin beslenme, temizlik ve sevgi gibi temel ihtiyaçları bakımını üstlenen kişilerce düzenli olarak karşılanıyor. Erikson'a göre bu bebekte öncelikle hangi duygu gelişir?
- A) Temel güven duygusu
- B) Özerklik duygusu
- C) Kimlik duygusu
- D) Üretkenlik duygusu
- E) Benlik bütünlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Temel güven duygusu
Erikson'a göre bebeklik döneminde temel ihtiyaçların düzenli karşılanması güven duygusunu geliştirir. Öteki duygular sonraki gelişim dönemlerine aittir.
Kolay
6Bir psikoloji sunumunda öğrenciler Freud ile Erikson'un kuramlarını karşılaştırıyor. Erikson'un kuramını Freud'unkinden ayıran temel görüş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kişiliğin bilinçaltında biçimlenmesi
- B) Kişiliğin üç birimden oluşması
- C) Gelişimin dönemlere ayrılarak ele alınması
- D) Kişilik gelişiminin yaşam boyu sürmesi
- E) Kişiliğin yalnız doğuştan özelliklerle oluşması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kişilik gelişiminin yaşam boyu sürmesi
Erikson, temel kişilik özelliklerinin yalnız ilk yıllara bağlı olmadığını, gelişimin bütün yaşam boyunca sürdüğünü savunur. Gelişimi dönemlerle ele almak ise iki kuramda ortaktır.
Kolay
7Kendini çekingen ve sıradan bir öğrenci olarak gören Can, herkesin hayran olduğu cesur biri olmayı çok istiyor; aradaki farkı düşündükçe mutsuzlaşıyor. Fenomenolojik kurama göre Can'ın mutsuzluğunun kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İdinin süper egosuna baskın gelmesi
- B) Gerçek benliği ile ideal benliği arasındaki uyumsuzluk
- C) Bebeklik döneminde temel güven duygusunu kazanamamış olması
- D) Bilinç öncesindeki anılarını hatırlaması
- E) Ergenlikteki kimlik krizini erken çözmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gerçek benliği ile ideal benliği arasındaki uyumsuzluk
Rogers'a göre gerçek benlik ile ideal benlik arasındaki uyumsuzluk arttıkça mutsuzluk artar. Can'ın kendini gördüğü hâl ile olmak istediği hâl arasındaki fark bu uyumsuzluğu gösterir.
Kolay
8Bir araştırmacı, bir öğrencinin yeni bir okulda nasıl davranacağını kişilik özelliklerinden yola çıkarak önceden kestirmeye çalışıyor. Araştırmacının bu çabası kişilik kuramlarının hangi amacına örnektir?
- A) Davranışın nedenini açıklamak
- B) Davranışı denetim altına almak
- C) Davranışı yordamak
- D) Kişiliği kalıtımla ilişkilendirmek
- E) Bilinçaltını ortaya çıkarmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Davranışı yordamak
Kişilik kuramları davranışı anlamak, açıklamak, yordamak ve kontrol etmek için geliştirilmiştir. Davranışı önceden kestirmek yordamaktır.
Orta
9Arkadaşları Selim'i "çok utangaç, duygularını hiç belli etmeyen, her davranışında toplumun ne diyeceğini önemseyen biri" olarak tanımlıyor. Freud'a göre Selim'in kişiliğinde baskın olan birim hangisidir?
- A) İd
- B) Ego
- C) Bilinç
- D) Süper ego
- E) Bilinç öncesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Süper ego
Freud'a göre süper egosu baskın olan kişi utangaç, duygularını açığa vurmayan ve davranışlarında toplumsal değerleri öne çıkaran bir kişilik oluşturur. İdi baskın olan kişi ise düşüncesiz ve çıkarcıdır.
Orta
10Sınıf başkanı Gizem, bir karar alırken hem kendi isteklerini hem de arkadaşlarının durumunu düşünüyor; mantıklı, gerçekçi ve dengeli davranıyor. Freud'a göre Gizem'in kişiliğinde hangi birimin baskın olduğu söylenebilir?
- A) Ego
- B) İd
- C) Süper ego
- D) Bilinçaltı
- E) İdeal benlik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ego
Freud'a göre egosu baskın olan kişi kendisini ve çevresindekileri düşünerek davranır. Ego kişiliğin düzenleyici, dengeleyici ve yönetici kısmıdır.
Orta
11Kendi başına yemek yemeye ve ayakkabısını giymeye çalışan iki yaşındaki Defne'nin her girişimine annesi hemen müdahale edip işi kendisi yapıyor. Erikson'a göre bu tutum sürerse Defne'de hangi duygu gelişebilir?
- A) Suçluluk
- B) Rol karmaşası
- C) Yalıtılmışlık
- D) Kuşku ve utanç
- E) Umutsuzluk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kuşku ve utanç
Erikson'a göre davranışlarının kendine ait olduğunu fark etmeye başlayan çocuk her girişiminde müdahaleyle karşılaşırsa utanç, desteklenirse özerklik duygusu geliştirir.
Orta
12Beş yaşındaki Arda sürekli yeni oyunlar kuruyor ve sorular soruyor; ancak ailesi ilgilendiği her şey için onu eleştiriyor ve cezalandırıyor. Erikson'a göre bu tutumun Arda için olası sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Temel güven duygusunu yeniden kazanması
- B) Benlik bütünlüğüne yaşıtlarından çok daha erken yaşta ulaşması
- C) Kimlik karmaşasını hemen çözmesi
- D) Yaptıklarının yanlış olduğunu düşünüp suçluluk duyması
- E) Davranışlarının farkına hiç varmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yaptıklarının yanlış olduğunu düşünüp suçluluk duyması
Erikson'a göre girişimcilik-suçluluk döneminde davranışları ve ilgileri yüzünden eleştirilen, cezalandırılan çocuk ileride yaptıklarının yanlış olduğunu düşünüp suçluluk duyabilir.
Orta
13İlkokula giden bir çocuğun yaptıkları evde hiç beğenilmiyor, ondan aşırı başarı bekleniyor ve sürekli başarılı akranlarıyla kıyaslanıyor. Erikson'a göre bu çocukta hangi duygunun gelişmesi beklenir?
- A) Temel güvensizlik duygusu
- B) Aşağılık ve yetersizlik duygusu
- C) Yakınlık ve bağlılık duygusu
- D) Üretkenlik ve verim duygusu
- E) Benlik bütünlüğü duygusu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Aşağılık ve yetersizlik duygusu
Kitaba göre dördüncü evrede yaptıkları beğenilmeyen, aşırı başarı beklenen ya da sürekli kıyaslanan çocuklarda başarılı olma duygusu tehlikeye düşer ve aşağılık duygusu gelişir.
Orta
14Yaşlılık dönemindeki Hasan Bey geçmişine bakınca "Ailem ve mesleğim için elimden geleni yaptım, dolu dolu bir ömür sürdüm." diyor. Erikson'a göre Hasan Bey'in bu tutumu hangi gelişim sonucunu gösterir?
- A) Umutsuzluk
- B) Üretkenlik
- C) Kimlik kazanma
- D) Yakınlık
- E) Benlik bütünlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Benlik bütünlüğü
Erikson'un son dönemi, üretken geçen bir yaşamın doyumu ile yılları anlamsız geçirmenin mutsuzluğu arasındaki çatışmayla belirlenir. Hayatından doyum duyan kişi benlik bütünlüğüne ulaşır.
Orta
15Psikanalitik kuramda bilinçaltı, buzdağının suyun altında kalan görünmeyen bölümüne benzetilir. Bu benzetmeye göre bilinçaltını bilinç öncesinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) O an farkında olunan duyumları içermesi
- B) Çağrışımla kolayca bilince taşınabilmesi
- C) Yalnız toplumca onaylanan istekleri içermesi
- D) Davranışlar üzerinde etkisinin olmaması
- E) İçeriğine istendiği anda ulaşılamaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İçeriğine istendiği anda ulaşılamaması
Bilinç öncesindeki bilgiler çağrışımla bilince taşınabilirken bilinçaltındaki bilgilere her istendiğinde ulaşılamaz. Kitaba göre bilinçaltındaki içerik davranışların kaynağıdır.
Orta
16Bir baba, oğlunu yalnız sınavdan yüksek not aldığında sevgiyle kucaklıyor; düşük not aldığında ise ona soğuk davranıyor. Rogers'ın görüşlerine göre bu tutum için hangisi söylenebilir?
- A) Öz saygıyı en iyi geliştiren tutum budur.
- B) Öz saygı yalnız başarıyla kazanıldığı için uygundur.
- C) Sevgiyi koşula bağladığı için öz saygının gelişmesini zorlaştırır.
- D) Çocuğun idini güçlendirerek öz saygısını artırır.
- E) Öz saygı doğuştan geldiği için bu tutum etkisizdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sevgiyi koşula bağladığı için öz saygının gelişmesini zorlaştırır.
Rogers'a göre öz saygı, kişiyi her hâliyle kabul eden koşulsuz sevgi ortamında gelişir. Sevgiyi nota bağlamak koşullu bir kabuldür.
Zor
17Okul çağında sürekli kıyaslandığı için kendini yetersiz hisseden Melis, lisede kendisine güvenen bir öğretmenin desteğiyle başarılar kazanıyor ve yetersizlik duygusu azalıyor. Bu durum Erikson'un hangi görüşüyle açıklanır?
- A) Çözülemeyen her kriz kişilikte değişmez bir iz bırakır.
- B) Kişilik yalnız ilk altı yılda biçimlendiği için bu değişim görünüştedir.
- C) Bir dönemdeki başarısızlık uygun koşullarda sonraki dönemlerde telafi edilebilir.
- D) Yetersizlik duygusu idin bastırılmasıyla ortadan kalkmıştır.
- E) Öğretmen desteği yalnız ideal benliği yükseltmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir dönemdeki başarısızlık uygun koşullarda sonraki dönemlerde telafi edilebilir.
Erikson'a göre bir dönemdeki karmaşalarla baş etmedeki başarısızlık sonraki dönemlerde telafi edilebilir; uygun çevresel şartlarda örseleyici izler silinebilir.
Zor
18Üç öğrenci kişiliği şöyle açıklıyor: Ali: "Davranışlarımızın kaynağı farkında olmadığımız bastırılmış isteklerdir." Banu: "Her yaş döneminde çözülmesi gereken bir kriz vardır." Cem: "Belirleyici olan, kişinin kendi yaşantılarını nasıl algıladığıdır." Öğrencilerin görüşleri hangi kuramlarla doğru eşleştirilmiştir?
- A) Ali: psikanalitik, Banu: psikososyal, Cem: fenomenolojik
- B) Ali: psikososyal, Banu: psikanalitik, Cem: fenomenolojik
- C) Ali: psikanalitik, Banu: fenomenolojik, Cem: psikososyal
- D) Ali: fenomenolojik, Banu: psikososyal, Cem: psikanalitik
- E) Ali: psikososyal, Banu: fenomenolojik, Cem: psikanalitik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ali: psikanalitik, Banu: psikososyal, Cem: fenomenolojik
Bilinçaltındaki bastırılmış istekler psikanalitik, her dönemde çözülmesi gereken kriz psikososyal, kişinin kendi yaşantılarını algılayışı fenomenolojik kuramın temel görüşüdür.
Zor
19Bir öğrenci "İd yalnız bebeklikte vardır; insan büyüdükçe yerini tamamen ego ve süper egoya bırakır." diyor. Psikanalitik kurama göre bu yargı nasıl düzeltilmelidir?
- A) İd ergenlikte ortaya çıkar ve yaşlılıkta güçlenir.
- B) İdin etkinliği olgunlaşmayla azalır ama yaşam boyu sürer.
- C) İd de ego gibi gerçeklik ilkesine göre çalışır.
- D) Ego ve süper ego idden bağımsız ve doğuştan gelişmiştir.
- E) İd yalnız toplumsal değerlere uygun istekleri içerir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İdin etkinliği olgunlaşmayla azalır ama yaşam boyu sürer.
Kitaba göre id çocukluk yıllarında etkindir; büyüme ve olgunlaşmayla etkinliği azalır ama tamamen ortadan kalkmaz, yaşam boyu sürer. Freud'a göre ego ve süper ego ide bağlı olarak gelişir.
Zor
20Fenomenolojik (hümanistik) kuramı anlatan bir sunuma bazı maddeler yazılmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu kuramın görüşlerinden biri değildir?
- A) Kişinin yaşantılarını algılayış biçimi belirleyicidir.
- B) Koşulsuz sevgi öz saygının gelişmesini sağlar.
- C) İnsan doğuştan iyiye ve kendini gerçekleştirmeye yönelir.
- D) Gerçek ve ideal benlik uyumsuzluğu mutsuzluğu artırır.
- E) Kişiliğin temelini doğuştan getirilen özellikler oluşturur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kişiliğin temelini doğuştan getirilen özellikler oluşturur.
Kitaba göre bu kuramda kişiliğin temelini doğuştan getirilen özellikler değil, çeşitli olaylar sonucu ortaya çıkan özel yaşam deneyimleri oluşturur. Öteki maddeler Rogers ve Maslow'un görüşleridir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.