11. Sınıf Psikoloji · Ruh Sağlığının Temelleri

Stres ve Nedenleri

stres
olumlu stres
olumsuz stres
engellenme
çatışma
yaklaşma-kaçınma
Selye

Stres nedir ve stresin nedenleri nelerdir?

Stres, çevreden gelen etkenlerin tehdit edici ya da zararlı olarak değerlendirilmesiyle bedende ve zihinde oluşan aşırı uyarılma hâlidir. Selye’ye göre stres hayatın bir gerçeğidir ve belli ölçüde stres organizmanın çalışması ve gelişmesi için gereklidir. Olumlu stres ulaşılmak istenen amaçlarla ilgilidir, dikkati ve enerjiyi artırır; olumsuz stres kaçınılmak istenen durumlarla ilgilidir, güven kaybına ve başarısızlığa yol açar. Gürültü, aşırı sıcak, deprem ve sel gibi travmatik olaylar, zor çalışma koşulları, yoksulluk, savaş, göç ve hastalık stresin dışsal nedenleridir. İçsel nedenlerde kişi olaylardan çok olaylara yüklediği anlamdan dolayı stres yaşar; mükemmeliyetçilik, karamsar düşünce ve düşük öz saygı stresi artırır. Amaca ulaşmanın önlenmesi olan engellenme ve iki seçenek arasında karar verememek olan çatışma da stres doğurur. Çatışmanın yaklaşma-yaklaşma, yaklaşma-kaçınma ve kaçınma-kaçınma olmak üzere üç türü vardır. Stres tamamen kötü değildir; önemli olan stresin miktarı ve nasıl yorumlandığıdır.

Stres ve Nedenleri: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, stresin ne olduğunu, olumlu ve olumsuz yönlerini, dışsal ve içsel nedenlerini, engellenme ve çatışmayı anlatıyor. Stres, çevreden gelen etkenlerin tehdit edici ya da zararlı olarak değerlendirilmesiyle bedende ve zihinde oluşan aşırı uyarılma hâlidir.

Selye’nin görüşü: Stres hayatın bir gerçeğidir; belli ölçüde stres organizmanın çalışması ve gelişmesi için gereklidir.
Olumlu stres: Ulaşmak istenen amaçlarla ilgilidir; dikkati ve enerjiyi artırır, yaşama sevinci verir.
Olumsuz stres: Kaçınılmak istenen durumlarla ilgilidir; güven kaybı, çaresizlik ve başarısızlığa yol açar. Deneme sınavlarında başarılı olup asıl sınavda başaramamak buna örnektir.
Kişilik ve stres: Aşırı rekabetçi, aceleci ve her şeyi kontrol etmek isteyenler stresi yoğun yaşar; kendiyle barışık, sabırlı ve hoşgörülü insanlar stresle daha iyi baş eder.
Dışsal nedenler: Gürültü, aşırı sıcak, deprem ve sel gibi travmatik olaylar, zor çalışma koşulları, yoksulluk, savaş, göç, hastalık ve yakın kaybı.
İçsel nedenler: Kişi olaylardan çok olaylara yüklediği anlamdan dolayı stres yaşar. Mükemmeliyetçilik, karamsar düşünce, düşük öz saygı ve “Sınav benim için ölüm kalım meselesi.” gibi inançlar stresi artırır.
Engellenme: Amaca ulaşmanın önlenmesidir; bedensel, psikolojik, çevresel ya da toplumsal olabilir ve hayal kırıklığı doğurur.
Çatışma: İki seçenek arasında karar verememektir. Yaklaşma-yaklaşma (iki istenen arasında), yaklaşma-kaçınma (aynı şeyi hem isteme hem istememe) ve kaçınma-kaçınma (istenmeyen iki seçenek arasında) olmak üzere üç türü vardır.

Unutma: Stres tamamen kötü değildir; mesele stresin miktarı ve onu nasıl yorumladığındır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Stresin nedenlerini iki sütunda topla: dışsal (deprem, gürültü) ve içsel (mükemmeliyetçilik, karamsarlık).
Engellenme türlerine birer örnek yaz: bedensel, psikolojik, çevresel, toplumsal.
Üç çatışma türünü kısa formüllerle hatırla: “hem bu hem o”, “hem isterim hem istemem”, “ne bu ne o”.

Günlük hayattan: Hem sinemaya hem de arkadaşının doğum gününe aynı akşam davet edilmek yaklaşma-yaklaşma çatışmasıdır. Diş ağrısıyla yaşamak ile dişçiye gitmek arasında kalmak ise kaçınma-kaçınma çatışmasıdır.

Sık yapılan hata: Stresin yalnız olumsuz olaylardan kaynaklandığını sanmak. Düğün, mezuniyet ya da yeni bir işe başlamak gibi istenen olaylar da stres yaratabilir.

İpucu: “Yağmurdan kaçarken doluya tutulmak” deyimini kaçınma-kaçınma çatışmasıyla eşle.

Derinleş

Kitapta Seyit Onbaşı’nın Çanakkale’de kaldırdığı mermiyi sonradan kaldıramamasının olumlu stresle açıklandığını oku. Senin de zorlu bir anda beklemediğin bir başarı gösterdiğin bir durumu hatırla ve bunu olumlu stres kavramıyla açıkla. Düşün: Aynı sınav bir öğrenci için olumlu, öteki için olumsuz stres kaynağı olabilir mi?

Bu konuda neler var?

Engellenme ve Çatışma

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Bilgi yarışmasına iki hafta kala heyecanlanan Ozan, bu heyecanın kendisini daha dikkatli ve istekli çalışmaya yönelttiğini fark ediyor. Ozan'ın yaşadığı durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olumsuz stres
- B) Kaçınma-kaçınma çatışması
- C) Olumlu stres
- D) Çevresel engellenme
- E) Hayal kırıklığı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Olumlu stres
Ulaşılmak istenen bir amaçla ilgili olan, dikkati ve enerjiyi artırarak daha iyi performansa götüren stres olumlu strestir.
Kolay
2Deneme sınavlarında hep yüksek puan alan Sena, asıl sınavda öyle geriliyor ki iyi bildiği soruları da yapamıyor. Sena'nın yaşadığı durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olumlu stres
- B) Yaklaşma-yaklaşma çatışması
- C) Bedensel engellenme
- D) Olumsuz stres
- E) Toplumsal engellenme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Olumsuz stres
Olumsuz stres kişinin kendine güvenini sarsar, performans düşüklüğüne ve başarısızlığa yol açabilir. Kitap, denemelerde başarılı öğrencinin asıl sınavda bunu gösterememesini buna örnek verir.
Kolay
3Bir psikoloji kulübünde "İnsan hayatından stresi tamamen silmeliyiz." görüşü tartışılıyor. Selye'nin görüşüne göre bu tartışmada hangi düşünce savunulabilir?
- A) Stres her durumda yalnız hastalığa yol açtığı için hayattan tümüyle silinmelidir.
- B) Stres yalnız kişinin denetimi dışındaki olaylardan doğar.
- C) Stres yalnız çocukluk döneminde yaşanan bir durumdur.
- D) Belirli ölçüde stres organizmanın çalışması ve gelişmesi için gereklidir.
- E) Stresin kişilik yapısıyla hiçbir ilişkisi bulunmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Belirli ölçüde stres organizmanın çalışması ve gelişmesi için gereklidir.
Selye'ye göre stres hayatın bir gerçeğidir ve belirli ölçüler içinde organizmanın çalışması, davranışta bulunması ve gelişmesi için gereklidir.
Kolay
4Hafta sonu hem çok sevdiği arkadaşının doğum günü partisine hem de uzun zamandır beklediği bir konsere davet edilen Duru, ikisi aynı saatte olduğu için karar veremiyor. Duru'nun yaşadığı çatışma türü hangisidir?
- A) Yaklaşma-kaçınma çatışması
- B) Kaçınma-kaçınma çatışması
- C) Çevresel engellenme
- D) Psikolojik engellenme
- E) Yaklaşma-yaklaşma çatışması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yaklaşma-yaklaşma çatışması
İstenen iki seçenekten birini seçmekte yaşanan zorluk yaklaşma-yaklaşma (hem bu hem o) çatışmasıdır. Duru'nun iki seçeneği de istediği şeylerdir.
Kolay
5Ödevini yapmak hiç istemeyen Kaya, ödevi yapmazsa öğretmeninin vereceği ek çalışmayı da istemiyor ve ikisi arasında bunalıyor. Kaya'nın yaşadığı çatışma türü hangisidir?
- A) Yaklaşma-yaklaşma çatışması
- B) Yaklaşma-kaçınma çatışması
- C) Bedensel engellenme
- D) Kaçınma-kaçınma çatışması
- E) Olumlu stres
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaçınma-kaçınma çatışması
İstenmeyen iki durumdan birini seçmek zorunda kalmak kaçınma-kaçınma (ne bu ne o) çatışmasıdır.
Kolay
6Okul tiyatrosunda başrol oynamayı çok isteyen Ela, kalabalık bir salonun önünde sahneye çıkmaktan da çekiniyor. Ela'nın yaşadığı çatışma türü hangisidir?
- A) Yaklaşma-kaçınma çatışması
- B) Yaklaşma-yaklaşma çatışması
- C) Kaçınma-kaçınma çatışması
- D) Toplumsal engellenme
- E) Çevresel engellenme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yaklaşma-kaçınma çatışması
Aynı durumun hem istenmesi hem de kaçınılması yaklaşma-kaçınma (hem isterim hem istemem) çatışmasıdır. Başrol hem çekici hem de kaygı verici bir seçenektir.
Kolay
7Pilot olmayı çok isteyen Hakan, sağlık muayenesinde görme kusuru nedeniyle bu mesleğe kabul edilmiyor. Hakan'ın yaşadığı engellenme türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Psikolojik engellenme
- B) Çevresel engellenme
- C) Toplumsal engellenme
- D) Bedensel engellenme
- E) Yaklaşma-kaçınma çatışması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bedensel engellenme
Kişinin beden yapısından kaynaklanan engel bedensel engellenmedir; kitap, basketbolcu olmak isteyen kişinin boyunun kısa olmasını buna örnek verir.
Kolay
8Her işi hemen bitirmek isteyen, sürekli yarışan ve her şeyi kontrol etmek isteyen Tuna ile sabırlı, hoşgörülü ve kendisiyle barışık Mete aynı yoğun proje haftasını yaşıyor. Kitaba göre bu durumda hangisi beklenir?
- A) Mete'nin stresi daha yoğun yaşaması
- B) İkisinin stresi tamamen aynı düzeyde yaşaması
- C) Tuna'nın yoğun haftada hiç stres yaşamaması
- D) Proje haftasının ikisinde de olumlu stres yaratması
- E) Tuna'nın stresi daha yoğun yaşaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tuna'nın stresi daha yoğun yaşaması
Kitaba göre aşırı rekabetçi, aceleci ve kontrolü elinde tutmak isteyen kişiler stresi yoğun yaşar; sabırlı, kendine güvenen ve kendisiyle barışık kişiler stresin olumsuz etkilerini azaltmada daha başarılıdır.
Orta
9Bir koşucu, yarıştan önce hiç gerilim hissetmediğinde gevşek koştuğunu, aşırı gerildiğinde kaslarının kasıldığını, orta düzeyde heyecanlandığında ise en iyi derecelerini yaptığını fark ediyor. Kitaba göre bu gözlem nasıl açıklanır?
- A) Yeterli düzeydeki gerilim olumlu stres olarak performansı artırır.
- B) Gerilim arttıkça performans hiç durmadan artar.
- C) Gerilimin hiç olmaması koşucuya her zaman en iyi performansı sağlar.
- D) Stresin miktarı performansı etkilemez.
- E) Yalnız aşırı gerilim olumlu strese dönüşür.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yeterli düzeydeki gerilim olumlu stres olarak performansı artırır.
Kitaba göre olumsuz stres çok az ya da çok fazla gerilim altında ortaya çıkar; olumlu stres ise yeterli derecede gerilim hissedip güdülenildiğinde ortaya çıkar ve verimli çalışmayı sağlar.
Orta
10Bir rehber öğretmen, Leyla'nın stres kaynaklarını dışsal ve içsel olarak ayırıyor. Kitaba göre aşağıdakilerden hangisi dışsal bir stres nedenidir?
- A) Ailesiyle yaşadığı uzun süreli gerginliğin duygularına etkisi
- B) Evinin yanındaki şantiyeden gelen sürekli gürültü
- C) Her işinde kusursuz olma isteği
- D) Kendi hakkındaki karamsar iç konuşmaları
- E) Liseye başlarken yaşadığı uyum çabası
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Evinin yanındaki şantiyeden gelen sürekli gürültü
Kişinin denetimi dışında olan gürültü, kitapta dışsal nedenler arasında sayılır. Aile ilişkilerindeki uzun süreli gerginliğin etkisi, mükemmeliyetçilik, karamsar düşünme ve gelişim dönemine uyum çabası ise içsel nedenlerdir.
Orta
11Sınavı kazanamazsa hayatının biteceğini düşünen Batu, sınava aynı düzeyde hazırlanan arkadaşlarından çok daha fazla gerginlik yaşıyor. Kitaba göre Batu'nun daha çok gerilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sınavın herkes için aynı tehdidi taşıması
- B) Olaya yüklediği anlamın onu daha tehdit edici kılması
- C) Dışsal bir etkenin biyolojik dengesini bozması
- D) Yaklaşma-yaklaşma çatışması yaşaması
- E) Olumlu stresin dikkatini artırması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Olaya yüklediği anlamın onu daha tehdit edici kılması
Kitaba göre birey olaylardan değil olaylara yüklediği anlamlar yüzünden stres yaşar; sınavı ölüm kalım meselesi sayan öğrenci daha fazla stres tepkisi gösterir.
Orta
12Ali, konser biletleri tükendiği için çok istediği konsere gidemiyor. Veli ise aynı akşamki iki konserden hangisine gideceğine bir türlü karar veremiyor. Kitaba göre iki gencin durumuyla ilgili hangisi doğrudur?
- A) Ali çatışma, Veli engellenme yaşıyor.
- B) İkisi de engellenme yaşıyor.
- C) İkisi de çatışma yaşıyor.
- D) Ali olumlu stres, Veli olumsuz stres yaşıyor.
- E) Ali engellenme, Veli çatışma yaşıyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ali engellenme, Veli çatışma yaşıyor.
Amaca yönelen davranışın önlenmesi engellenmedir; Ali'nin konsere gitmesi engellenmiştir. İki seçenek arasında karar verememek ise çatışmadır; Veli'nin durumu yaklaşma-yaklaşma çatışmasıdır.
Orta
13Okul takımına seçilemeyen Ozan bir süredir hiçbir şeye ilgi göstermiyor, arkadaşlarından uzaklaşıp odasına kapanıyor. Kitaba göre Ozan'ın durumu en iyi nasıl açıklanır?
- A) Engellenmeye yalnız saldırganlıkla tepki verilebileceği için bu durum stresle ilgili değildir.
- B) Olumlu stres yaşadığı için enerjisi artmıştır.
- C) Engellenmenin yarattığı strese içine kapanarak tepki vermiştir.
- D) Yaklaşma-yaklaşma çatışması yaşamaktadır.
- E) Dışsal bir nedenle biyolojik dengesi bozulmuştur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Engellenmenin yarattığı strese içine kapanarak tepki vermiştir.
Kitaba göre çatışma ve engellenmenin oluşturduğu stres sonunda insan korku, saldırganlık ve kızgınlık tepkileri gösterebileceği gibi hiçbir şeye aldırmama ve içine kapanma biçiminde de tepki gösterebilir.
Orta
14Doğum gününde en yakın arkadaşının onu arayacağını bekleyen Melek, gün boyu telefon çalmayınca derin bir üzüntü duyuyor. Kitaba göre Melek'in yaşadığı olumsuz duygu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yaklaşma-kaçınma çatışması
- B) Hayal kırıklığı
- C) Olumlu stres
- D) Kaçınma-kaçınma çatışması
- E) Bedensel engellenme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hayal kırıklığı
Kitaba göre hayal kırıklığı, bir insanın beklentisinin gerçekleşmemesi durumunda yaşadığı olumsuz duygudur. Melek'in beklentisi gerçekleşmemiştir.
Orta
15Otuz yıl çalıştıktan sonra emekli olan Hüseyin Bey, günlerini nasıl dolduracağını bilemiyor ve yeni düzenine alışmakta zorlanıyor. Kitaba göre Hüseyin Bey'in yaşadığı stresin kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Doğal afet gibi travmatik bir olay
- B) Mikropların yol açtığı bir hastalık
- C) Yaklaşma-yaklaşma çatışması
- D) Aşırı sıcak gibi bir iklim koşulu
- E) Gelişim dönemine özgü uyum çabası
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gelişim dönemine özgü uyum çabası
Kitap, emeklilik yaşantısına uyum gibi gelişim dönemlerine özgü uyum çabalarını içsel stres nedenleri arasında sayar.
Orta
16Bir yarışmadan önce aşırı gerilen ve bu gerilimi olumsuz yaşayan Kaan için kitaba göre aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?
- A) Kendine güveninin azalıp yetersizlik duyması
- B) Dikkat ve enerjisinin en üst düzeye çıkması
- C) Yaşama sevincinin belirgin biçimde artması
- D) Stresin yalnız bedensel belirtilerle sınırlı kalması
- E) Performansının önceki yarışmalardan yükselmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kendine güveninin azalıp yetersizlik duyması
Kitaba göre olumsuz stres bireyin kendine güvenini kaybetmesine, yetersizlik duygularına, çaresizlik ve hayal kırıklığına yol açar. Dikkat ve enerjinin artması olumlu stresin özelliğidir.
Zor
17Üç öğrencinin durumu şöyledir: K: Çok sevdiği iki kulüpten yalnız birine yazılabilecek. L: İkisini de istemediği iki nöbet görevinden birini seçmek zorunda. M: Hem çok istediği hem de sorumluluğundan çekindiği sınıf başkanlığına aday olup olmamayı düşünüyor. Öğrencilerin yaşadığı çatışmalar hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
- A) K: yaklaşma-kaçınma, L: kaçınma-kaçınma, M: yaklaşma-yaklaşma
- B) K: yaklaşma-yaklaşma, L: yaklaşma-kaçınma, M: kaçınma-kaçınma
- C) K: yaklaşma-yaklaşma, L: kaçınma-kaçınma, M: yaklaşma-kaçınma
- D) K: kaçınma-kaçınma, L: yaklaşma-yaklaşma, M: yaklaşma-kaçınma
- E) K: yaklaşma-kaçınma, L: yaklaşma-yaklaşma, M: kaçınma-kaçınma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) K: yaklaşma-yaklaşma, L: kaçınma-kaçınma, M: yaklaşma-kaçınma
İstenen iki seçenek yaklaşma-yaklaşma, istenmeyen iki seçenek kaçınma-kaçınma, hem istenen hem kaçınılan tek bir durum yaklaşma-kaçınma çatışmasıdır.
Zor
18Engellenme türleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- A) Yağmur yüzünden pikniğe gidemeyen aile – toplumsal engellenme
- B) Boyu kısa olduğu için basketbol takımına alınmayan genç – çevresel engellenme
- C) Müzik yeteneği olmadığı hâlde şarkıcı olmak isteyen genç – psikolojik engellenme
- D) Ailesi okula göndermediği için okuyamayan çocuk – bedensel engellenme
- E) İki üniversite arasında tercih yapamayan aday – psikolojik engellenme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Müzik yeteneği olmadığı hâlde şarkıcı olmak isteyen genç – psikolojik engellenme
Kitaba göre müzik yeteneği olmaması psikolojik, boyun kısa olması bedensel, yağmur yağması çevresel, ailenin okula göndermemesi toplumsal engellenmedir. İki seçenek arasında kalmak ise engellenme değil çatışmadır.
Zor
19Aynı depremi yaşamış iki kardeşten biri birkaç ay içinde günlük yaşamına dönerken öteki uzun süre yoğun stres belirtileri gösteriyor. Kitaptaki bilgilere göre bu farkın en iyi açıklaması hangisidir?
- A) Deprem içsel bir stres nedeni olduğu için yalnız bir kardeşi etkilemiştir.
- B) Aynı dışsal olay, kişinin ona yüklediği anlam ve bireysel özelliklerine göre farklı stres doğurabilir.
- C) Travmatik olaylar herkeste aynı düzeyde ve aynı sürede stres yaratır.
- D) Toparlanan kardeş olayı tehdit edici bulmadığı için hiç stres yaşamamıştır.
- E) Stresin yoğunluğu yalnız olayın şiddetine bağlı olarak belirlenir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Aynı dışsal olay, kişinin ona yüklediği anlam ve bireysel özelliklerine göre farklı stres doğurabilir.
Deprem kitapta dışsal nedenler arasındadır; ancak kitaba göre stres açısından önemli olan olayın tehdit edici algılanıp algılanmamasıdır ve bireysel farklılıklar stresin oluşmasında rol oynar.
Zor
20Aynı ödevden 85 alan iki öğrenciden Zehra "Güzel, gelecek sefer daha iyisini yaparım." derken Nil "100 almadıysam başarısızım." deyip günlerce geriliyor. Kitaba göre Nil'in stresini azaltmak için öncelikle neyin değişmesi gerekir?
- A) Kısmen kendi denetimindeki beklentisinin ve bakış açısının
- B) Öğretmeninin puanlama ölçütlerinin ve not verme biçiminin
- C) Kalıtımla gelen ve kolay değişmeyen hormon dengesinin
- D) Okuldaki gürültü düzeyinin ve sınıfların kalabalığının
- E) Ödevin konusunun, kapsamının ve teslim tarihinin
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kısmen kendi denetimindeki beklentisinin ve bakış açısının
Nil'in stresi mükemmeliyetçi bir kişilik özelliğinden, yani içsel bir nedenden kaynaklanır. Kitaba göre içsel nedenler kısmen de olsa bireyin denetimi altındadır; aynı not Zehra'yı germediği için değişmesi gereken nottan çok Nil'in bakışıdır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.