11. Sınıf Psikoloji · Ruh Sağlığının Temelleri
Normal Dışı Davranış Türleri
- depresyon
- mani
- bipolar bozukluk
- psikosomatik
- panik atak
- fobi
- obsesif kompulsif bozukluk
- kişilik bozukluğu
Normal dışı davranış türleri nelerdir?
Normal dışı davranış türleri duygu durum bozuklukları, psikosomatik bozukluklar, kaygı kaynaklı bozukluklar ve kişilik bozukluklarıdır. Duygu durum bozukluklarından çökkünlükte (depresyon) kişi karamsar, isteksiz ve umutsuzdur; taşkınlıkta (mani) aşırı enerji ve büyüklük düşünceleri görülür, ikisinin dönemler hâlinde birbirini izlemesine iki uçlu (bipolar) bozukluk denir. Psikosomatik bozukluklar organik nedeni olmayan bedensel belirtilerdir; hastalık hastalığında (hipokondri) kişi olmayan hastalıklarla uğraşır. Kaygı bozukluklarından panik atakta ani ve şiddetli korkuyla birlikte çarpıntı ve nefes darlığı, fobilerde belli bir nesne ya da duruma karşı mantıksız korku görülür. Obsesif kompulsif bozuklukta kişi saçma olduğunu bildiği düşünceleri aklından atamaz ve sürekli el yıkamak gibi davranışları yineler. Narsist, bağımlı, çekingen ve paranoid kişilik bozuklukları ise katı ve uyumu bozan davranış örüntüleridir. Belirtiler iş, okul ve aile yaşamını bozuyor ve sık tekrarlıyorsa uzman desteği gerekir; ruhsal bozukluklar tedavi edilebilir.
Normal Dışı Davranış Türleri: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, duygu durum bozukluklarını, psikosomatik bozuklukları, kaygı kaynaklı bozuklukları ve kişilik bozukluklarını anlatıyor. Bu bilgiler tanı koymak için değil, belirtileri fark edip yardım aramanın önemini anlamak içindir.
- Duygu durum bozuklukları: Çökkünlükte (depresyon) kişi karamsar, isteksiz ve umutsuzdur; eskiden zevk aldığı şeylerden zevk almaz, uykusu ve iştahı değişir. Taşkınlıkta (mani) aşırı enerji, büyüklük düşünceleri ve dikkat dağınıklığı görülür. İkisinin dönemler hâlinde birbirini izlemesine iki uçlu (bipolar) bozukluk denir.
- Psikosomatik bozukluklar: Organik nedeni olmayan bedensel belirtilerdir. Dönüşme (konversiyon) bozukluğunda kaygı bedensel bir belirtiye dönüşür; somatizasyonda süreğen ve çoklu bedensel yakınmalar vardır; hastalık hastalığında (hipokondri) kişi olmayan hastalıklarla uğraşır; dismorfik bozuklukta görünüşteki hayali ya da küçük bir kusur abartılır.
- Kaygı bozuklukları: Yaygın kaygı bozukluğunda sürekli bir “kötü bir şey olacak” hissi; panik atakta ani ve şiddetli korkuyla çarpıntı, nefes darlığı; fobilerde belli bir nesne ya da duruma karşı mantıksız korku (sosyal fobi, agorafobi, klostrofobi) görülür.
- Obsesif kompulsif bozukluk: Saçma olduğunu bildiği hâlde atamadığı düşünceler (obsesyon) ve kendini alıkoyamadığı yinelenen davranışlar (kompulsiyon); sürekli el yıkamak ya da kapıyı defalarca kontrol etmek gibi.
- Kişilik bozuklukları: Ergenlik ya da genç yetişkinlikte başlayan, katı ve uyumu bozan davranış örüntüleridir: narsist, bağımlı, çekingen, antisosyal, paranoid ve şizoid kişilik bozukluğu gibi.
- Yardım arama ölçütü: Belirtiler iş, okul ve aile yaşamını bozuyor, sık tekrarlıyor ve kişi bunları kontrol edemiyorsa uzman desteği gerekir.
Unutma: Ruhsal bozukluklar tedavi edilebilir; erken fark etmek ve bir uzmana başvurmak iyileşmenin ilk adımıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Bozuklukları dört başlık altında grupla: duygu durum, psikosomatik, kaygı, kişilik.
- Her başlığa bir anahtar belirti yaz: karamsarlık, nedeni bulunmayan bedensel yakınma, aşırı korku, katı davranış örüntüsü.
- Obsesyon ile kompulsiyonu ayır: biri düşünce, öteki davranıştır.
Günlük hayattan: Herkes bazen kapıyı kilitleyip kilitlemediğini kontrol eder. Bu kontrol günde onlarca kez tekrarlanıyor ve kişiyi işinden alıkoyuyorsa bir bozukluk belirtisi olabilir.
Sık yapılan hata: Günlük dilde “depresyondayım”, “takıntılıyım” gibi ifadeleri hafifçe kullanmak. Bu kavramlar ciddi rahatsızlıkları anlatır; geçici bir üzüntü ya da düzen sevgisi bozukluk değildir.
İpucu: Bir durumun bozukluk olup olmadığını düşünürken üç soruyu sor: Ne kadar sürüyor? Ne sıklıkta oluyor? Hayatı ne kadar bozuyor?
Derinleş
Kitaptaki uygulamadaki ifadeleri değerlendir: “Saçma olduğunu bildiği hâlde aklından atamadığı düşüncelere fobi denir.” ve “Komşunun köpeğinin kendisini rahatsız etmek için havladığını düşünen kişide paranoid kişilik bozukluğu söz konusudur.” Doğru ya da yanlış olduklarını gerekçesiyle yaz. Düşün: Ruhsal bozukluğu olan insanlara yönelik ön yargılar onların yardım aramasını nasıl etkiler?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ders kitabında bir bozukluk grubunun ana özelliğinin duygulardaki aşırılık olduğu, kişinin ya çökkün ya da taşkın biçimde davrandığı belirtilir. Sözü edilen bozukluk grubu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Duygu durum bozuklukları
- B) Kaygı kaynaklı bozukluklar ve fobiler
- C) Psikosomatik bozukluklar
- D) Kişilik bozuklukları
- E) Takıntı bozuklukları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Duygu durum bozuklukları
Kitaba göre duygu durum bozukluklarının ana özelliği duygulardaki aşırılıktır; kişi ya çökkün (depresif) ya da taşkın (mani) biçimde davranır.
Kolay
2Eskiden resim yapmaktan ve ailesiyle vakit geçirmekten çok hoşlanan bir kişi, bir süredir bunlardan zevk almıyor. Kendini değersiz ve yorgun hissediyor, uykusu bozulmuş, dikkatini derslerine veremiyor. Bu belirtiler ders kitabında anlatılan hangi duruma uygundur?
- A) Taşkınlık (mani)
- B) Hastalık hastalığı (hipokondri)
- C) Çökkünlük (depresyon)
- D) Sosyal fobi
- E) Dismorfik bozukluk
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çökkünlük (depresyon)
Kitapta çökkünlükte kişinin karamsar, isteksiz ve umutsuz olduğu, eskiden ilgisini çeken etkinliklerden zevk almadığı, dikkatini toplayamadığı, kendini değersiz gördüğü, uykusunun ve enerjisinin bozulduğu belirtilir.
Kolay
3Ders kitabında bir duygu durumu şöyle anlatılır: Kişi çalışma, konuşma, şarkı söyleme gibi etkinlikleri olağan insan gücünün üstünde bir enerjiyle yapar, kendini çok değerli görür, sınırsız planlar kurar ama dikkati kolayca dağılır. Bu anlatım aşağıdakilerden hangisine aittir?
- A) Çökkünlük (depresyon)
- B) Yaygın kaygı bozukluğu
- C) Panik atak
- D) Hastalık hastalığı (hipokondri)
- E) Taşkınlık (mani)
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Taşkınlık (mani)
Aşırı enerji, kendini çok değerli görme, sınırsız plan ve kolay dağılan dikkat, kitapta taşkınlığın (mani) belirtileri olarak sayılır.
Kolay
4Bir kişide uzun süren çökkünlük dönemleri ile aşırı enerjili taşkınlık dönemleri birbirini izliyor; arada aylarca olağan davrandığı zamanlar da oluyor. Ders kitabına göre bu durumun adı nedir?
- A) Obsesif kompulsif bozukluk
- B) İki uçlu (bipolar) bozukluk
- C) Somatizasyon bozukluğu
- D) Yaygın kaygı bozukluğu
- E) Dönüşme (konversiyon) bozukluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İki uçlu (bipolar) bozukluk
Kitaba göre taşkınlık ve çökkünlük dönemlerinin birbirini izlemesine iki uçlu (bipolar) bozukluk denir; bazen iki dönem arasında kişinin aylarca olağan davrandığı gözlenebilir.
Kolay
5Bir kişi asansörde kapalı kalacağından korktuğu için sekizinci kattaki evine her gün merdivenle çıkıyor. Bu korku aniden başladığında kalbi hızla çarpıyor, nefesi daralıyor ve titriyor. Ders kitabına göre bu belirtiler hangi kaygı türüne uygundur?
- A) Agorafobi
- B) Hipokondri
- C) Taşkınlık
- D) Panik atak
- E) Kompulsiyon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Panik atak
Kitapta panik atak, çok kötü bir şey olacağı beklentisiyle aniden ortaya çıkan şiddetli korku ve çarpıntı, nefes darlığı, titreme gibi bedensel belirtilerle tanımlanır; asansörden korkup sekizinci kata yürüyerek çıkmak kitaptaki örnektir.
Kolay
6Ders kitabında belirli bir nesne ya da olay karşısında duyulan, mantıksal olmayan aşırı korkuya verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Obsesyon
- B) Somatizasyon
- C) Mani
- D) Fobi
- E) Empati
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fobi
Kitaba göre fobi, belirli nesne ve olay için duyulan mantıksal olmayan aşırı korkudur; sosyal fobi, agorafobi ve klostrofobi örnek olarak verilir.
Kolay
7Bir öğrenci açık ve geniş alanlarda bulunmaktan, bir başkası ise kapalı ve dar yerlerde kalmaktan aşırı korkuyor. Ders kitabındaki adlandırmaya göre bu korkular sırasıyla hangileridir?
- A) Klostrofobi, agorafobi
- B) Agorafobi, klostrofobi
- C) Sosyal fobi, agorafobi
- D) Agorafobi, sosyal fobi
- E) Klostrofobi, sosyal fobi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Agorafobi, klostrofobi
Kitapta agorafobi açık alanlardan korkma, klostrofobi kapalı yerlerde kalmaktan korkma olarak tanımlanır. Sosyal fobi ise sosyal ortamlarda küçük düşme korkusudur.
Kolay
8Bir kişi saçma olduğunu bildiği hâlde "Kapıyı kilitlemeyi unuttum mu?" düşüncesini aklından atamıyor ve kalkıp kapıyı defalarca kontrol ediyor. Ders kitabına göre bu durumda düşünce ve davranış sırasıyla nasıl adlandırılır?
- A) Obsesyon, kompulsiyon
- B) Kompulsiyon, obsesyon
- C) Fobi, obsesyon
- D) Obsesyon, fobi
- E) Mani, kompulsiyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Obsesyon, kompulsiyon
Kitaba göre kişinin saçma olduğunu bildiği hâlde aklından atamadığı düşünce obsesyon (takıntılı düşünce), kendini yapmaktan alıkoyamadığı yineleyici davranış kompulsiyondur (takıntılı davranış).
Orta
9Çalışma hayatında güçlüklerle karşılaşan bir memurun sağ elinde yazı yazmasını engelleyen bir kramp gelişiyor. Ancak aynı kişi bilgisayar oyunu oynarken klavyeyi rahatça kullanabiliyor. Ders kitabına göre bu durum en iyi hangi kavramla açıklanır?
- A) Somatizasyon bozukluğu ve süreğen ağrılar
- B) Hastalık hastalığı (hipokondri)
- C) Dismorfik bozukluk
- D) Taşkınlık (mani)
- E) Dönüşme (konversiyon) tepkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dönüşme (konversiyon) tepkisi
Kitapta yazıcı krampı örneği konversiyon (dönüşme) tepkisi için verilir: kişi organik nedeni olmayan bir bedensel belirtiyle can sıkıcı durumdan kaçar; aynı el başka bir etkinlikte sorunsuz çalışır.
Orta
10Bir kişi uzun süredir baş, sırt, eklem ve mide ağrılarından yakınıyor; sık sık doktora gidiyor ama yapılan muayenelerde fiziksel bir neden bulunamıyor. Kişinin numara yapmadığı da biliniyor. Ders kitabına göre bu durum hangi bozukluğa uygundur?
- A) Dönüşme (konversiyon) tepkisi
- B) Dismorfik bozukluk
- C) Somatizasyon bozukluğu
- D) Panik atak
- E) Paranoid kişilik bozukluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Somatizasyon bozukluğu
Kitapta somatizasyon bozukluğu, fiziksel temeli olmayan süreğen ve çoklu bedensel yakınmalarla tanımlanır; baş, sırt, eklem ve mide-bağırsak yakınmaları bir arada görülür ve belirtiler bilinçdışı mekanizmalardan kaynaklandığı için kişi numara yapmıyordur.
Orta
11Bir genç, burnundaki çok küçük bir kemeri büyük bir kusur olarak görüyor. Saatlerce aynada burnunu inceliyor, arkadaşlarından sürekli "Fark edilmiyor." onayı bekliyor ve fotoğraf çektirmekten kaçınıyor. Ders kitabına göre bu durum hangi bozukluğa uygundur?
- A) Hastalık hastalığı (hipokondri)
- B) Sosyal fobi
- C) Dismorfik bozukluk
- D) Narsist kişilik bozukluğu
- E) Somatizasyon bozukluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dismorfik bozukluk
Kitaba göre dismorfik bozuklukta kişi görünüşü konusunda yüksek kaygı duyar; kusur hayalidir ya da küçük bir kusur orantısız büyütülür. Aynada sürekli inceleme ve onay bekleme bu bozukluğun belirtileridir.
Orta
12Bir kişi hafif bir öksürük gibi sıradan belirtileri ciddi bir hastalığın işareti sayıyor; bütün vaktini hastalıklardan korunmaya ve olmayan hastalıklarına çare aramaya harcıyor. Ders kitabına göre bu durum için hangisi söylenebilir?
- A) Kişide bedensel bir kusur hayali olarak büyütülmektedir.
- B) Kişi kaygısını bedensel işlev kaybına dönüştürmektedir.
- C) Kişide çökkünlük ve taşkınlık dönemleri birbirini izlemektedir.
- D) Kişi aklından atamadığı düşünceye karşı mücadele etmektedir.
- E) Organik temeli olmayan abartılmış yakınmalar söz konusudur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Organik temeli olmayan abartılmış yakınmalar söz konusudur.
Bu durum kitapta hipokondri (hastalık hastalığı) olarak anlatılır: organik temeli olmayan abartılmış fiziksel yakınmalar vardır ve kişi vaktini olmayan hastalıklarına çare aramakla geçirir.
Orta
13Ders kitabında psikosomatik bozuklukların oluşumuyla ilgili bir açıklama yapılır. Aşağıdakilerden hangisi bu açıklamayla uyumludur?
- A) Duyguların boşalım yolları kapandığından gerilim organlara yansır.
- B) Bedensel belirtiler her zaman doğrulanabilen bir organik nedene dayanır.
- C) Bu bozukluklar duygusal etkenlerden bağımsız olarak ortaya çıkar.
- D) Kişi belirtileri bilinçli olarak üretir ve istediğinde ortadan kaldırır.
- E) Bu bozukluklar yalnız taşkınlık dönemlerinde görülen geçici durumlardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Duyguların boşalım yolları kapandığından gerilim organlara yansır.
Kitapta psikosomatik bozuklukların oluşumunda duygusal belirleyicilerin önemli olduğu, duyguların boşalımını sağlayan yollar kapandığından gerilimin organlara yansıdığı belirtilir.
Orta
14Bir kişi geleceği, parasal durumu ve yakınlarının başına gelebilecek felaketler hakkında sürekli endişeleniyor. "Kötü bir şey olacakmış gibi" hissettiğini söylüyor; karar vermekte zorlanıyor, kasları sürekli gergin. Ders kitabına göre bu belirtiler hangi bozukluğa uygundur?
- A) Panik atak ve ani korku nöbetleri
- B) Klostrofobi
- C) Hipokondri
- D) Yaygın kaygı bozukluğu
- E) İki uçlu (bipolar) bozukluk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yaygın kaygı bozukluğu
Kitapta yaygın kaygı bozukluğu; gelecek, para ve yakınlara ilişkin sürekli kaygılar, "kötü bir şey olacakmış hissi", karar verme güçlüğü ve sürekli kas gerilimiyle tanımlanır. Panik atakta ise korku aniden ve nöbet hâlinde gelir.
Orta
15Ders kitabında kaygı (anksiyete) ile korku arasındaki ayrım açıklanır. Bu ayrıma göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Kaygının nesnesi her zaman bellidir, korkunun nesnesi ise belirsizdir.
- B) Korkunun nesnesi bellidir; kaygıda hissedilen korku ise durumla orantısızdır.
- C) Kaygı ve korku aynı kavramdır, ikisi de durumla orantılıdır.
- D) Korku yalnız ruhsal bozukluklarda görülen bir duygudur.
- E) Kaygı yalnız kişinin sosyal yaşamı dışında ortaya çıkar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Korkunun nesnesi bellidir; kaygıda hissedilen korku ise durumla orantısızdır.
Kitapta anksiyetenin nedeni bilinmeyen tedirginlik ve korku hâli olduğu; korkunun nesnesinin belli olduğu, kaygıda hissedilen korkunun ise durumla orantısız ve uygunsuz olduğu belirtilir.
Orta
16Ders kitabındaki bir uygulamada şu ifade yer alır: "Kişinin saçma olduğunu bildiği hâlde aklından atamadığı yersiz ve gereksiz düşüncelere fobi denir." Bu ifadeyi düzeltmek için "fobi" sözcüğünün yerine hangisi yazılmalıdır?
- A) Kompulsiyon
- B) Obsesyon
- C) Agorafobi
- D) Somatizasyon
- E) Konversiyon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Obsesyon
Kitaba göre saçma olduğu bilindiği hâlde akıldan atılamayan düşünce obsesyondur (takıntılı düşünce). Fobi belirli bir nesne ya da olaya karşı mantıksız korkudur; kompulsiyon ise yineleyici davranıştır.
Zor
17Savaşa katılması gereken bir askerin bacakları, muayenede hiçbir organik neden bulunmamasına karşın tutmaz hâle geliyor. Böylece asker, onuru zedelenmeden savaşın tehlikelerinden uzak kalıyor. Ders kitabındaki bilgilere göre bu durum en iyi hangisiyle açıklanır?
- A) Kişinin kendini çok değerli görüp başkalarını küçümsemesi
- B) Görünüşteki küçük bir kusurun aşırı biçimde büyütülmesi
- C) Belirtilerin kişi tarafından bilinçli olarak taklit edilmesi
- D) Kaygının bilinçdışı biçimde bedensel bir belirtiye dönüşmesi
- E) Kişinin olmayan hastalıklarla sürekli olarak uğraşması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaygının bilinçdışı biçimde bedensel bir belirtiye dönüşmesi
Bu örnek dönüşme (konversiyon) tepkisidir: kitaba göre zorlanma yaratan durumdan kaçmaya yönelik, gerçek bir organik nedeni olmayan bedensel belirtiler bilinçdışı bir savunma olarak ortaya çıkar. Kitaptaki uygulamada bu durumun narsist kişilik bozukluğu sayılması yanlış ifade olarak verilir.
Zor
18Kırk yaşındaki bir kişi, "Kontrolümü kaybeder de aileme zarar verir miyim?" düşüncesi yüzünden ailesi yanındayken bıçak ya da makas eline alamıyor. Bu düşünce hiçbir zaman eyleme dönüşmüyor; kişi düşüncesinin yersiz olduğunu biliyor ve onunla mücadele ediyor. Bu bilgilere göre aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
- A) Kişi düşüncesinin yersiz ve gerçek dışı olduğunu hiçbir biçimde fark edememektedir.
- B) Kişinin korkusu açık ve geniş alanlarda bulunmakla ilgilidir.
- C) Kişi takıntısının farkındadır ve ondan kaçınma davranışı geliştirmiştir.
- D) Kişinin bu düşüncesi zamanla saldırgan davranışa dönüşmüştür.
- E) Kişide görülen durum bedensel bir yakınmanın sonucudur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kişi takıntısının farkındadır ve ondan kaçınma davranışı geliştirmiştir.
Kitaptaki bu örnek obsesyonu (takıntılı düşünce) anlatır: saplantılı kişi saplantısının farkındadır ve onunla mücadele eder; düşünce eyleme dönüşmese de kişi onu hatırlatan durumlardan sürekli kaçar.
Zor
19Bir öğrenci, depresyondaki birinin yalnız moralinin bozuk olduğunu, bunun bedeni ve zihni etkilemediğini düşünüyor. Ders kitabındaki bilgilere göre bu düşünceye karşı getirilecek en güçlü kanıt hangisidir?
- A) Çökkünlükte dikkat ve bellek bozulur; kilo, uyku ve enerji de değişir.
- B) Çökkünlük yalnız taşkınlık dönemlerinden sonra ortaya çıkar.
- C) Çökkünlük yaşayan kişi kendini her zaman çok değerli görür.
- D) Çökkünlük yalnız bedensel bir hastalık olup duyguları etkilemez.
- E) Çökkünlükte kişinin enerjisi olağan insan gücünün üstüne çıkar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çökkünlükte dikkat ve bellek bozulur; kilo, uyku ve enerji de değişir.
Kitaba göre çökkünlük bilişsel süreçleri de etkiler: kişi dikkatini odaklayamaz, bellek bozuklukları görülür. Bedensel etkileri de vardır: kilo değişir, uyku bozulur, enerji azalır.
Zor
20Bir kişi, komşusunun köpeğinin yalnız kendisini rahatsız etmek için bilerek havladığını düşünüyor; çevresindekilerin davranışlarında da sürekli kendisine yönelik kötü niyet arıyor. Ders kitabındaki uygulamada verilen bilgiye göre bu düşünce biçimi hangi kişilik bozukluğuyla ilişkilendirilir?
- A) Bağımlı kişilik bozukluğu
- B) Şizoid kişilik bozukluğu
- C) Çekingen kişilik bozukluğu
- D) Narsist kişilik bozukluğu
- E) Paranoid kişilik bozukluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Paranoid kişilik bozukluğu
Kitaptaki uygulamada komşunun köpeğinin kasıtlı olarak kendisini rahatsız etmek için havladığını düşünen kişide paranoid kişilik bozukluğunun söz konusu olduğu belirtilir. Şizoid kişilik insanlara ilgisizlikle, bağımlı kişilik başkalarına dayanmayla belirlenir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.