Temel Geometrik Şekiller ve Özellikleri

nokta
doğru parçası
ışın
doğru
açı
çember
yarıçap
çap

Nokta, doğru parçası, ışın ve doğru arasındaki fark nedir?

Nokta, doğru parçası, ışın ve doğru, geometrinin en temel yapı taşlarıdır ve birbirinden uzunluklarının sınırlı ya da sonsuz olmasıyla ayrılır. Noktanın eni, boyu ve derinliği yoktur; noktalar A, B gibi büyük harflerle adlandırılır. İki nokta arasındaki düz çizgi doğru parçasıdır, [AB] diye yazılır ve uzunluğu ölçülebilir, örneğin |AB| = 5 cm. Işın bir noktadan başlar ve tek yönde sonsuza gider, [AB biçiminde gösterilir. Doğru ise iki yönde de sonsuza uzanır; ışının ve doğrunun uzunluğu ölçülemez. Başlangıç noktası ortak iki ışın bir açı oluşturur; ışınlara açının kolları, ortak noktaya açının köşesi denir. Çemberde merkezi çembere bağlayan doğru parçası yarıçaptır, çap ise yarıçapın iki katıdır: r = 3 cm ise çap 6 cm olur. Çember yalnızca dıştaki çizgidir; içindeki noktalarla birlikte ele alındığında şeklin adı çember değil, daire olur.

Temel Geometrik Şekiller ve Özellikleri: konu anlatımı ve özeti

Geometrinin en küçük yapı taşları nokta, doğru parçası, ışın ve doğrudur. Bu kavramları tanıdığında açıları, çemberleri ve daha karmaşık şekilleri kolayca anlarsın.

Noktanın eni, boyu ve derinliği yoktur. Noktaları A, B gibi büyük harflerle adlandırırız.
İki nokta arasındaki düz çizgi doğru parçasıdır: [AB] diye yazılır. Uzunluğu ölçülebilir, örneğin |AB| = 5 cm.
Işın bir noktadan başlar ve tek yönde sonsuza gider: [AB diye gösterilir. Doğru ise iki yönde de sonsuza uzanır: AB doğrusu ya da d doğrusu. Işının ve doğrunun uzunluğu ölçülemez.
Nokta, doğru parçası [AB], ışın [AB ve AB doğrusu: ok uçları sonsuza uzandığı yönleri gösterir
Başlangıç noktası ortak iki ışın bir açı oluşturur. Işınlara açının kolları, ortak noktaya açının köşesi denir.
Çember, bir merkeze eşit uzaklıktaki noktalardan oluşur. Merkezi çembere bağlayan doğru parçası yarıçaptır (r). Merkezden geçip çemberin iki noktasını birleştiren doğru parçası çaptır ve yarıçapın iki katıdır: r = 3 cm ise çap 6 cm olur.
Çember ile içindeki tüm noktalar birlikte daireyi oluşturur.
Bir doğruya dışındaki bir noktadan dik inen doğru parçasına dikme denir ve ┴ ile gösterilir.

Unutma: Çember yalnızca dıştaki çizgidir; içi de dahil edildiğinde şeklin adı daire olur.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Nokta, doğru parçası, ışın ve doğruyu ayırmanın en kolay yolu uçlara bakmaktır.

Çizginin iki ucu da bitiyorsa doğru parçasıdır; cetvelle uzunluğunu ölçebilirsin. Masanın bir kenarı buna benzer.
Bir ucu bitiyor, öteki sonsuza gidiyorsa ışındır. El fenerinden çıkan ışık hüzmesini düşün: fenerde başlar, ileri doğru gider.
İki ucu da sonsuza gidiyorsa doğrudur. Kâğıda çizdiğimiz doğru, sonsuz çizginin yalnızca bir parçasıdır; uçlara konan oklar bunu anlatır.

Günlük hayattan: Bisiklet tekerleğinde göbekten jantın kenarına uzanan her tel bir yarıçap gibidir; hepsi aynı uzunluktadır.

Sık yapılan hata: "Kısa çizilen doğru, uzun çizilen doğrudan kısadır." Doğrusu: Doğrunun da ışının da uzunluğu ölçülemez; kâğıttaki çizimin boyu yalnızca ne kadarını çizdiğimizi gösterir.

Derinleş

Okulunun bahçesinde ya da sınıfında nokta, doğru parçası, ışın, açı ve çemberi andıran en az beş nesnenin fotoğrafını çek ya da çizimini yap. Her birinin hangi geometrik kavrama benzediğini, hangi yönüyle benzemediğini (örneğin gerçek bir nesnenin kalınlığı vardır) yaz. Bir arkadaşının seçtiği nesnelerle karşılaştır: Aynı nesneyi farklı kavramlarla eşleştirdiyseniz hangi gerekçe daha ikna edici?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

MAT.5.3.1Temel geometrik çizimler için matematiksel araç ve teknolojiden yararlanabilme
- a) Nokta, doğru, doğru parçası, ışın, açı, çember ve dikme çiziminde gerekli araç ve teknolojileri tanır.
- b) Nokta, doğru, doğru parçası, ışın, açı, çember ve dikmeyi oluşturmak için uygun olan araç ve teknolojileri belirler.
- c) Nokta, doğru, doğru parçası, ışın, açı, çember ve dikmeyi oluşturmak için uygun araç ve teknolojileri kullanır.
MAT.5.3.2Temel geometrik çizimlere dayalı deneyimlerini yansıtabilme
- b) Temel geometrik çizimlerin özelliklerine yönelik çıkarım yapar.

Bu konuda neler var?

Nokta
Çember
Dikme

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okul bahçesine yuvarlak bir çiçek tarhı yapılacak. Bahçıvan, tarhın ortasına bir kazık çakıyor ve kazığa bağladığı 4 m uzunluğundaki ipi gergin tutarak ucuyla toprağa tarhın sınırını çiziyor. Tarhın bir kenarından merkezinden geçerek karşı kenarına kadar olan uzaklık kaç metredir?
- A) 4
- B) 8
- C) 2
- D) 16
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 8
İpin uzunluğu çemberin yarıçapıdır (4 m). Merkezden geçerek bir kenardan karşı kenara uzanan uzaklık çaptır ve yarıçapın 2 katıdır: 2 × 4 = 8 m. 4 seçeneği yarıçapı çapla karıştırmaktan doğar.
Kolay
2Tahtada dört çizim var: ikisinin iki ucunda da ok işareti, birinin yalnızca bir ucunda ok işareti bulunuyor; birinin ise iki ucu da birer noktayla bitiyor. Ayaz, bu çizimlerden birinin uzunluğunu cetvelle ölçüp defterine yazmak istiyor. Ayaz'ın uzunluğunu ölçebileceği çizim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) AB doğrusu
- B) [AB ışını
- C) d doğrusu
- D) [AB] doğru parçası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) [AB] doğru parçası
Yalnızca iki ucu belli olan doğru parçasının uzunluğu vardır ve cetvelle ölçülebilir. [AB ışını tek yönde sınırsız uzadığı için, bir başlangıç noktası olsa da uzunluğu ölçülemez; doğrular ise iki yönde sınırsızdır.
Kolay
3Mert, matematik defterine cetvelle iki ucu A ve B noktalarında biten bir çizgi çiziyor ve yanına |AB| = 5 cm yazıyor. Sıra arkadaşı Zehra bu yazının ne anlattığını soruyor. Mert'in yazdığı |AB| = 5 cm ifadesi aşağıdakilerden hangisini anlatır?
- A) AB ışınının uzunluğu 5 cm'dir.
- B) AB doğrusunun uzunluğu 5 cm'dir.
- C) AB doğru parçasının uzunluğu 5 cm'dir.
- D) AB doğru parçası 5 eş parçaya bölünmüştür.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) AB doğru parçasının uzunluğu 5 cm'dir.
|AB| gösterimi, uçları A ve B olan doğru parçasının uzunluğunu belirtir; Mert'in çizdiği çizginin iki ucu da bellidir. Işın ve doğru sınırsız uzadığı için onların uzunluğundan söz edilemez; bu yüzden "AB doğrusunun uzunluğu" seçeneği yanlıştır.
Kolay
4Defne, akşam bahçede el fenerini yakıp gökyüzüne doğru tutuyor. Işık, fenerin ucundaki bir noktadan başlıyor ve hep aynı yönde, hiç bitmeden uzayıp gidiyormuş gibi görünüyor. Fenerden çıkan ışığın bu görünümü en iyi hangi geometrik kavramla modellenir?
- A) Doğru parçası
- B) Doğru
- C) Işın
- D) Çember
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işın
Işın bir başlangıç noktasından başlayıp tek yönde sınırsız uzar; fenerin ucu başlangıç noktası, ışığın gittiği yön de ışının yönüdür. Doğru seçeneği yanlıştır; doğrunun başlangıç noktası yoktur, iki yönde de sınırsız uzar.
Kolay
5Ece, evdeki eşyaları inceleyerek çember ve daire modelleri arıyor. Aşağıdakilerden hangisi bir daire modelidir?
- A) Yüzük
- B) Hulahop
- C) Bileziğin kenarı
- D) Bozuk paranın bir yüzü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bozuk paranın bir yüzü
Daire, çember ile iç bölgesindeki tüm noktalardan oluşur; bozuk paranın yüzü içi dolu olduğu için daire modelidir. Yüzük ve hulahop yalnızca dış çizgiyi gösterdiği için çember modelidir.
Kolay
6Mert'in defterinde iki ucu K ve L noktalarında biten düz bir çizgi var. Mert bu çizginin yanına [KL] yazmıştır. Bu gösterim nasıl okunur?
- A) KL ışını
- B) KL doğrusu
- C) KL doğru parçası
- D) KL açısı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) KL doğru parçası
[KL] gösterimindeki iki köşeli parantez, iki ucu da belli olan doğru parçasını anlatır. KL ışını [KL biçiminde, yalnız başta parantezle yazılır.
Kolay
7Bir köy haritasında köy çeşmesinden yola çizilen yolun yanına [AH] ┴ d yazılmıştır. Burada d, düz yolu gösteren doğrudur. Bu yazı ne anlama gelir?
- A) [AH], d doğrusuna paraleldir.
- B) [AH], d doğrusu kadar uzundur.
- C) [AH], d doğrusuna diktir.
- D) [AH], d doğrusunun bir ışınıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) [AH], d doğrusuna diktir.
┴ işareti diklik anlamına gelir; [AH], d doğrusuna dik inen bir dikmedir. Paralellik farklı bir işaretle (//) gösterilir.
Kolay
8Okul gezisinde öğretmen bir noktada duruyor ve öğrencilerden her birinin kendisine tam 2 metre uzakta olacak biçimde yerleşip el ele tutuşmasını istiyor. Öğrencilerin oluşturduğu şekil hangi geometrik şeklin modelidir?
- A) Doğru
- B) Işın
- C) Doğru parçası
- D) Çember
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çember
Bir merkeze eşit uzaklıktaki noktalar çemberi oluşturur; öğretmen merkez, öğrenciler çemberin üzerindeki noktalar olur. Doğru ise sonsuza uzanan düz bir şekildir, kapalı değildir.
Kolay
9Bir duvar saatinin akrebi ve yelkovanı, saatin ortasındaki milden başlayan iki ışın gibi düşünülüyor. Bu durumda iki ışının başladığı mil, oluşan açının hangi elemanına karşılık gelir?
- A) Açının köşesi
- B) Açının kolu
- C) Açının iç bölgesi
- D) Doğrunun ucu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Açının köşesi
Başlangıç noktası ortak iki ışın açı oluşturur ve bu ortak noktaya açının köşesi denir. Akrep ile yelkovan ise açının kollarıdır.
Kolay
10Ali, cetvelle defterine bir doğru parçası çiziyor ve uçlarını A ve B olarak adlandırıyor. Ölçtüğünde uzunluğun 7 santimetre olduğunu görüyor. Ali bu bilgiyi sembollerle nasıl yazmalıdır?
- A) [AB = 7 cm
- B) |AB| = 7 cm
- C) AB açısı = 7 cm
- D) [BA = 7 cm
Cevabı göster
Doğru cevap: B) |AB| = 7 cm
Doğru parçasının uzunluğu |AB| biçiminde, dik çizgiler arasında yazılır. [AB gösterimi ışını anlatır ve ışının uzunluğu ölçülemez.
Kolay
11Kerem, kaleminin ucunu kâğıda yalnızca bir kez değdirip hemen kaldırıyor. Kâğıtta küçük bir iz kalıyor. Bu iz hangi geometrik kavramın modelidir?
- A) Nokta
- B) Doğru parçası
- C) Işın
- D) Çember
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Nokta
Kalemin kâğıda bir kez dokunmasıyla oluşan iz nokta modelidir. Doğru parçası ise iki nokta arasındaki düz çizgidir; tek bir dokunuşla oluşmaz.
Kolay
12Öğretmen tahtaya üç nokta koyuyor ve öğrencilerden bu noktaları adlandırmalarını istiyor. Ayşe “a, b, c”, Can “A, B, C”, Emre “1, 2, 3”, Elif “ab, bc, ca” yazıyor. Hangi öğrencinin adlandırması doğrudur?
- A) Ayşe
- B) Emre
- C) Elif
- D) Can
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Can
Noktalar her zaman büyük harfle adlandırılır; bu yüzden Can'ın adlandırması doğrudur. Ayşe harf kullanmış ama küçük harf seçtiği için yanlış yapmıştır.
Kolay
13Beden eğitimi dersinde kullanılan bir hulahopun yarıçapı 40 cm'dir. Bu hulahopun çapı kaç santimetredir?
- A) 80
- B) 20
- C) 40
- D) 160
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 80
Çap, yarıçapın iki katıdır: 40 × 2 = 80 cm. 20 cm sonucu çapın yarıçapın yarısı sanılmasından kaynaklanır.
Kolay
14Tahtada bir ışın çizilmiş ve yanına [MN yazılmıştır. Öğretmen, bu ışının hangi noktadan başladığını soruyor. Işının başlangıç noktası hangisidir?
- A) N noktası
- B) M noktası
- C) Hem M hem N noktası
- D) Başlangıç noktası yoktur
Cevabı göster
Doğru cevap: B) M noktası
Işın gösteriminde köşeli parantezin bulunduğu taraftaki harf başlangıç noktasıdır; [MN ışını M'den başlar ve N yönünde sonsuza gider. N yalnızca ışının üzerindeki bir noktadır.
Kolay
15Selin pergelin sivri ucunu kâğıttaki O noktasına sabitliyor ve kalemli ucu çevirerek bir çember çiziyor. Bu çizimde O noktası çemberin hangi elemanı olur?
- A) Çapının bir ucu
- B) Çemberin üzerindeki bir nokta
- C) Merkezi
- D) Yarıçapın uzunluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Merkezi
Pergelin sivri ucu sabitlenen nokta, çizilen çemberin merkezidir. Çemberin üzerindeki noktalar kalemli ucun çizdiği izdedir, sivri uçta değil.
Kolay
16Zeynep, uzunluğunu hiç dikkate almadan kâğıda düz bir çizgi çizmek istiyor. Bunun için üzerinde birimler yazmayan bir araç kullanacak. Zeynep'in kullanacağı araç hangisidir?
- A) Pergel
- B) Çizgeç
- C) Açıölçer
- D) Şerit metre
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çizgeç
Üzerinde birim olmayan ölçüsüz cetvele çizgeç denir ve düz çizgi çizmek için kullanılır. Pergel çember çizmeye yarar, düz çizgi çizmez.
Kolay
17Deniz'in kalem kutusunda, üzerinde birim çizgileri bulunmayan bir çizgeç ile santimetre bölmeli bir cetvel vardır. Deniz, aşağıdaki işlerden üçünü çizgeçle yapabileceğini, biri için ise bölmeli cetvele gerek duyduğunu söylüyor. Deniz'in bölmeli cetvele gerek duyduğu iş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İki noktadan geçen bir doğru çizmek
- B) Uzunluğu 6 cm olan bir doğru parçası çizmek
- C) Bir noktadan başlayan bir ışın çizmek
- D) İki noktayı düz bir çizgiyle birleştirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzunluğu 6 cm olan bir doğru parçası çizmek
Çizgeç (ölçüsüz cetvel) yalnızca düz çizgi çizmeye yarar; üzerinde birim bulunmadığı için uzunluk ölçülemez. Uzunluğu 6 cm olan bir doğru parçası çizmek için uzunluğun ölçülmesi gerekir, bu da bölmeli cetvelle yapılır. Doğru çizmek, ışın çizmek ve iki noktayı birleştirmek için uzunluk ölçmeye gerek yoktur; bunlar çizgeçle yapılabilir.
Kolay
18Öğretmen tahtada aynı A ve B noktalarını kullanarak üç gösterim yazıyor: [AB], [AB ve AB. Sonra öğrencilerine, bu gösterimlerin anlattığı çizimlerden hangilerinin B noktasında bitmeyip B'den sonra da devam ettiğini soruyor. B noktasından sonra da devam eden çizimler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Yalnız [AB]
- B) Yalnız AB
- C) [AB ve AB
- D) [AB] ve [AB
Cevabı göster
Doğru cevap: C) [AB ve AB
[AB] bir doğru parçasıdır; A ve B noktalarında biter. [AB bir ışındır; A noktasından başlar, B'den geçer ve o yönde sonsuza kadar gider. AB bir doğrudur; iki yönde de sonsuza uzanır. Bu yüzden B noktasından sonra da devam eden çizimler [AB ışını ile AB doğrusudur. [AB] doğru parçası B noktasında sona erdiği için içinde [AB] bulunan seçenekler yanlıştır.
Orta
19Can bahçede A noktasında duruyor; bir kolunu B noktasındaki ağaca, öbür kolunu C noktasındaki direğe doğru uzatıyor. Kollarının arasında kalan açıklığı defterine BAC açısı olarak adlandırıyor. BAC açısının köşesi ve kolları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Köşe A; kollar [AB ve [AC
- B) Köşe B; kollar [BA ve [BC
- C) Köşe C; kollar [CA ve [CB
- D) Köşe A; kollar [BA ve [CA
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Köşe A; kollar [AB ve [AC
Açı adlandırılırken köşe ortadaki harfle yazılır; BAC açısının köşesi A'dır. Kollar köşeden başlayan ışınlardır: [AB ve [AC. "Köşe A; kollar [BA ve [CA" seçeneği yanlıştır; bu ışınlar A'dan değil, B ve C noktalarından başlar.
Orta
20Selin, bir bardağı kâğıdın üzerine kapatıp kenarı boyunca kalemle çizerek bir şekil elde ediyor. Ardından aynı bardağın tabanını boyaya batırıp kâğıda bastırıyor ve içi tamamen dolu bir iz oluşuyor. Selin'in elde ettiği iki şekil arasındaki fark aşağıdakilerden hangisinde doğru açıklanmıştır?
- A) İlki daire, ikincisi çemberdir; çember, içi dolu olan şekildir.
- B) İkisi de çemberdir; boyalı olması şeklin adını değiştirmez.
- C) İlkinin merkezi yoktur, ikincinin vardır; bu yüzden ikincisi dairedir.
- D) İlki çember, ikincisi dairedir; daire, çemberi ve içindeki noktaları kapsar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İlki çember, ikincisi dairedir; daire, çemberi ve içindeki noktaları kapsar.
Kalemle çizilen yalnızca merkeze eşit uzaklıktaki noktalardan oluşan çizgidir, yani çemberdir; boyalı iz bu çizgiyle birlikte içindeki tüm noktaları kapsar, yani dairedir. Çemberin de bir merkezi vardır; bu yüzden "ilkinin merkezi yoktur" seçeneği yanlıştır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.