8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · Atatürkçülük ve Çağdaşlaşan Türkiye

Ekonomik Alanda Yaşanan Gelişmeler

izmir iktisat kongresi
misak-ı iktisadi
aşar vergisi
teşvik-i sanayi kanunu
devletçilik
beş yıllık kalkınma planı
kabotaj kanunu

Cumhuriyetin ilk yıllarında ekonomide hangi adımlar atıldı?

Ekonomik alandaki gelişmeler, Cumhuriyet'in ilk yıllarında siyasi bağımsızlığı ekonomik bağımsızlıkla desteklemek için atılan adımlardır. Lozan görüşmeleri sürerken 17 Şubat-4 Mart 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde Misak-ı İktisadi kararları alındı. Bu kararlar yerli malı kullanmayı, ham maddesi yurt içinde olan sanayiyi kurmayı, teknik eğitimi geliştirmeyi ve tekellerden kaçınmayı öngördü. Tarımda 1925'te köylüyü zorlayan aşar vergisi kaldırıldı, Ziraat Bankası çiftçiye kredi verdi. Sanayide 1924'te İş Bankası kuruldu, 1927'de Teşvik-i Sanayi Kanunu ile girişimciler desteklendi. 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nden sonra devletçilik uygulandı; Sümerbank ve Etibank kuruldu, 1934'te I. Beş Yıllık Kalkınma Planı başladı. 1926'da Kabotaj Kanunu ile Türk karasularında taşımacılık hakkı Türk gemilerine verildi. Kabotaj Kanunu, kapitülasyonlarla yabancılara verilmiş bir hakkın geri alınması olduğu için millî egemenlikle de ilgilidir.

Ekonomik Alanda Yaşanan Gelişmeler: konu anlatımı ve özeti

Siyasi bağımsızlık, ekonomik bağımsızlıkla desteklenmezse kalıcı olmaz. Bu konu, Cumhuriyet'in ilk yıllarında ekonomiyi güçlendirmek için atılan adımları anlatıyor.

İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat-4 Mart 1923) Lozan görüşmeleri sürerken toplandı; Misak-ı İktisadi kararları alındı.
Zaman çizelgesi: İzmir İktisat Kongresi'nden I. Beş Yıllık Kalkınma Planı'na ekonomik adımlar
Kararlar: yerli malı kullanmak, ham maddesi yurt içinde olan sanayiyi kurmak, teknik eğitimi geliştirmek, tekellerden kaçınmak.
Tarım: 1925'te köylüyü zorlayan aşar vergisi kaldırıldı; Ziraat Bankası çiftçiye kredi verdi, Gazi Orman Çiftliği örnek olarak kuruldu.
Sanayi: 1924'te İş Bankası kuruldu, 1927'de Teşvik-i Sanayi Kanunu ile girişimciler desteklendi.
1929 Dünya Ekonomik Krizi'nden sonra devletçilik uygulandı; Sümerbank ve Etibank kuruldu, 1934'te I. Beş Yıllık Kalkınma Planı başladı.
Bu dönemde dokuma, kâğıt, cam ve demir-çelik fabrikaları açıldı; demir yolları yaygınlaştırıldı.
1926'da Kabotaj Kanunu ile Türk karasularında taşımacılık hakkı Türk gemilerine verildi; 1 Temmuz Denizcilik ve Kabotaj Bayramıdır.

Unutma: Kabotaj Kanunu, kapitülasyonlarla yabancılara verilmiş bir hakkın geri alınmasıdır; bu yüzden millî egemenlikle de ilgilidir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki ekonomiyi iki döneme ayırırsan kolay hatırlarsın.

1923–1929: Özel girişim desteklendi

İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat–4 Mart 1923): yerli malı, ham maddesi yurtta olan sanayi, teknik eğitim.
1924 İş Bankası; 1925 aşar vergisinin kaldırılması; 1926 Kabotaj Kanunu; 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu.

1929 sonrası: Devletçilik

1929 Dünya Ekonomik Krizi özel girişimi zorlayınca devlet yatırım yaptı.
Sümerbank ve Etibank kuruldu; 1934'te I. Beş Yıllık Kalkınma Planı başladı; dokuma, kâğıt, cam fabrikaları açıldı.

Günlük hayattan: Okullarda kutlanan Yerli Malı Haftası, İzmir İktisat Kongresi'ndeki "yerli malı kullanalım" düşüncesini yaşatır.

Sık yapılan hata: "Kabotaj Kanunu yalnızca ekonomik bir düzenlemedir." Doğrusu: Türk karasularında taşımacılık hakkını Türk gemilerine vererek kapitülasyonlarla yabancılara bırakılmış bir hakkı geri aldı; bu yüzden millî egemenlikle de ilgilidir.

Derinleş

Bir hafta boyunca evinde kullanılan ürünlerin etiketlerine bakıp hangilerinin Türkiye'de üretildiğini kaydet; sonucu yüzde olarak hesapla ve yorumla. Misak-ı İktisadi'deki "yerli malı kullanmak" ilkesi bugün de geçerli mi? Fiyat, kalite ve millî üretim arasında nasıl bir denge kurulmalı, tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

İTA.8.4.2Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk’ün yaptığı inkılapları neden ve sonuçlarıyla yorumlayabilme
- a) Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’nde yapılan inkılapların nedenlerini inceler.
- b) Türk modernleşmesi çerçevesinde Atatürk Dönemi’nde yapılan inkılaplardan etkilenen unsurları inceler.
- ç) Türk modernleşmesi ç erçevesinde Atatürk Dönemi’nde yapılan inkılapların nedenlerini ve sonuçlarını bağlamından kopmadan ifade eder.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfusun büyük çoğunluğu köylerde yaşıyor ve geçimini tarımdan sağlıyordu. Köylü, yüzyıllardır ürettiği ürünün bir bölümünü vergi olarak devlete veriyordu ve bu vergi onu çok zorluyordu. 1925'te bu vergi kaldırıldı. Kaldırılan bu vergi hangisidir?
- A) Gelir vergisi
- B) Gümrük vergisi
- C) Emlak vergisi
- D) Aşar vergisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Aşar vergisi
Tarım ürünlerinden alınan aşar vergisi, köylünün yükünü hafifletmek için 1925'te kaldırılmıştır. Emlak vergisi ise ev ve arazi gibi mülklerden alınır; ürünün bir bölümünün verilmesiyle ilgili değildir.
Kolay
2Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türk girişimcilerin kredi alabileceği millî bankalar çok azdı. 1924'te Mustafa Kemal'in desteğiyle, özel sermayeyle kurulan ve Türk tüccarına kredi vermeyi amaçlayan bir banka açıldı. Bu, Cumhuriyet döneminde kurulan ilk özel ve millî bankadır. Sözü edilen banka hangisidir?
- A) Türkiye İş Bankası
- B) Sümerbank
- C) Etibank
- D) Merkez Bankası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Türkiye İş Bankası
1924'te kurulan Türkiye İş Bankası, Cumhuriyet döneminin ilk özel ve millî bankasıdır. Sümerbank ve Etibank ise devlet bankalarıdır ve 1930'larda devletçilik döneminde kurulmuştur.
Kolay
3Lozan görüşmeleri Şubat 1923'te kesilince Mustafa Kemal, ülkenin ekonomik geleceğini konuşmak üzere çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerini bir kongrede topladı. Kongre bir Ege şehrinde yapıldı ve "Misak-ı İktisadi" adı verilen ekonomik ilkeleri kabul etti. Sözü edilen kongre hangisidir?
- A) İzmir İktisat Kongresi
- B) Sivas Kongresi
- C) Maarif Kongresi
- D) Erzurum Kongresi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İzmir İktisat Kongresi
Şubat-Mart 1923'te İzmir'de toplanan İzmir İktisat Kongresi, Misak-ı İktisadi kararlarını almıştır. Maarif Kongresi ise 1921'de Ankara'da toplanmış ve ekonomiyi değil, eğitimi ele almıştır.
Kolay
4Osmanlı Devleti'nde kapitülasyonlar nedeniyle yabancı bayraklı gemiler de İstanbul ile İzmir gibi Türk limanları arasında yolcu ve yük taşıyabiliyordu. 1926'da çıkarılan bir kanunla Türk limanları arasında taşımacılık yapma hakkı yalnızca Türk bayrağı taşıyan gemilere verildi. Kabotaj Kanunu ile aşağıdakilerden hangisi sağlanmıştır?
- A) Sanayi kuracak girişimcilere devlet desteği verilmesi
- B) Tarım ürünlerinden alınan verginin kaldırılması
- C) Bütün okulların Millî Eğitim Bakanlığına bağlanması
- D) Karasularında taşımacılığın Türk gemilerine verilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Karasularında taşımacılığın Türk gemilerine verilmesi
Kabotaj Kanunu ile Türk karasularında ve limanları arasında ticari taşımacılık hakkı yabancıların elinden alınıp Türk bayraklı gemilere verilmiştir. Sanayicilere destek ise 1927'deki Teşvik-i Sanayi Kanunu ile sağlanmıştır.
Kolay
5Misak-ı İktisadi (Ekonomik And) kararlarıyla yeni Türk devletinin ekonomi politikası belirlendi. Aşağıdakilerden hangisi bu kararlardan biridir?
- A) Kapitülasyonları genişletmek
- B) Yabancıların kurduğu tekellerden kaçınmak
- C) Yabancı malların kullanımını artırmak
- D) Demir yolu yapımını durdurmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yabancıların kurduğu tekellerden kaçınmak
Yabancıların kurduğu tekellerden kaçınmak Misak-ı İktisadi kararlarındandır. Kararlar yerli malının kullanımını yaygınlaştırmayı amaçladığı için yabancı malların kullanımını artırmak bu kararlarla çelişir.
Kolay
6Cumhuriyet’in ilk yıllarında yer altı madenlerimizin bulunması ve işletilmesi için bir kurum kuruldu. Bu kurum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Umumi Hıfzıssıhha Enstitüsü
- B) Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü
- C) Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü
- D) Türk Tarih Kurumu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü
Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü yer altı madenlerini bulmak ve işletmek için kurulmuştur. Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü ise tarım alanında uzman yetiştirmek amacıyla kurulmuştur.
Kolay
7Her yıl 1 Temmuz’da Denizcilik ve Kabotaj Bayramı kutlanır. Bu bayramın adını aldığı kanun hangi alandaki bir düzenlemedir?
- A) Denizcilik ve deniz ticareti
- B) Tarım ve hayvancılık
- C) Eğitim ve öğretim
- D) Sağlık ve salgın hastalıklar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Denizcilik ve deniz ticareti
Kabotaj Kanunu, Türk karasularındaki ticari taşımacılığı düzenleyen bir denizcilik kanunudur. Tarım alanındaki düzenlemeler ise aşar vergisinin kaldırılması gibi uygulamalardır.
Kolay
8Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde ekonomi çökmüş ve ülke gelirlerinin büyük kısmı yabancıların kontrolüne geçmişti. Bu durumda en etkili olan uygulama aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kabotaj Kanunu’nun çıkarılması
- B) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun çıkarılması
- C) Yabancı devletlere tanınan kapitülasyonlar
- D) Beş Yıllık Kalkınma Planı’nın uygulanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yabancı devletlere tanınan kapitülasyonlar
Osmanlı ekonomisi, yabancılara tanınan kapitülasyonlar nedeniyle çökmüştü. Kabotaj ve Teşvik-i Sanayi ise Cumhuriyet döneminde ekonomiyi güçlendirmek için çıkarılan kanunlardır.
Kolay
9Bir kitapta şu cümle yer alıyor: “Ekonomik bağımsızlıkla taçlandırılmayan hiçbir siyasi bağımsızlık uzun süre yaşayamaz.” Bu cümlede aşağıdakilerden hangisi vurgulanmaktadır?
- A) Siyasi bağımsızlığın kalıcı olması ekonomik bağımsızlığa bağlıdır.
- B) Ekonomik bağımsızlık siyasi bağımsızlıktan önemsizdir.
- C) Siyasi bağımsızlık ekonomiden tamamen bağımsızdır.
- D) Ekonomik bağımsızlık yalnızca savaş yıllarında önemlidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Siyasi bağımsızlığın kalıcı olması ekonomik bağımsızlığa bağlıdır.
Cümleye göre ekonomik bağımsızlıkla desteklenmeyen siyasi bağımsızlık uzun süre yaşayamaz. Ekonomik bağımsızlığın önemsiz olduğunu söylemek cümleye terstir.
Kolay
10Osmanlı Devleti’nin son döneminde ülke gelirlerinin önemli bir bölümüne yabancıların denetimindeki bir dış teşkilat tarafından el konulmuştu. Bu teşkilatın adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Misak-ı İktisadi
- B) Ziraat Bankası
- C) Düyun-u Umumiye
- D) Sümerbank
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Düyun-u Umumiye
Ülke gelirlerine el koyan dış teşkilat Düyun-u Umumiye’dir. Misak-ı İktisadi ise İzmir İktisat Kongresi’nde kabul edilen ekonomik kararlardır.
Kolay
11Okulda “Yerli Malı Haftası” kutlanırken öğretmen, bu anlayışın Cumhuriyet’in ilk yıllarında alınan ekonomik kararlara dayandığını anlattı. Bu hafta, Misak-ı İktisadi kararlarından hangisiyle en çok ilişkilidir?
- A) Demir yolu inşaatını bir programa bağlamak
- B) Teknik eğitimi geliştirmek
- C) İşçilerin durumunu düzeltmek
- D) Yerli malının kullanılmasını yaygınlaştırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yerli malının kullanılmasını yaygınlaştırmak
Yerli Malı Haftası, yerli ürünlerin kullanılmasını teşvik eder ve bu kararla doğrudan ilişkilidir. Demir yolu ve teknik eğitim kararları ise ulaşım ve eğitimle ilgilidir.
Kolay
12Yusuf, Cumhuriyet döneminde kurulan fabrikaları gösteren bir harita hazırlıyor. Haritada Karabük’ün yanına yazması gereken fabrika türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kâğıt
- B) Cam
- C) Dokuma
- D) Demir-çelik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Demir-çelik
Karabük’te demir-çelik fabrikası kurulmuştur. Kâğıt fabrikası İzmit’te, cam fabrikası ise Beykoz’da kurulmuştur.
Kolay
13Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda ülkede üretim yapan tesis yok denecek kadar azdı ve halkın büyük çoğunluğu geçimini aynı alandan sağlıyordu. O yıllarda ülkede üretim yapılan en önemli alan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ağır sanayi
- B) Deniz ticareti
- C) Tarım
- D) Madencilik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tarım
Cumhuriyet’in ilk yıllarında halkın çoğu tarımla geçiniyordu ve üretimin en önemli alanı tarımdı. Sanayi tesisleri ise yok denecek kadar azdı.
Kolay
14Cumhuriyet’in ilk yıllarında Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü kuruldu. Bu enstitünün kurulmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Demir-çelik üretimini artırmak
- B) Deniz ticaretini geliştirmek
- C) Yer altı madenlerini işletmek
- D) Tarım alanında uzman kişiler yetiştirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tarım alanında uzman kişiler yetiştirmek
Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü tarım alanında uzman yetiştirmek için kurulmuş, üreticilere kaliteli tohum da dağıtmıştır. Yer altı madenleri ise Maden Tetkik ve Arama Enstitüsünün çalışma alanıdır.
Kolay
151934 yılında, özel sektörün yapamadığı üretimi devletin üstlendiği ve ülke genelinde fabrikaların kurulduğu bir program devreye sokuldu. Bu program aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Teşvik-i Sanayi Kanunu
- B) I. Beş Yıllık Kalkınma Planı
- C) Kabotaj Kanunu
- D) Misak-ı İktisadi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) I. Beş Yıllık Kalkınma Planı
1934’te devreye giren program I. Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. Teşvik-i Sanayi Kanunu ise 1927’de girişimcileri desteklemek için çıkarılmıştır.
Kolay
16I. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde fabrikalar kurulmasının yanında ulaşım alanında da önemli bir çalışmaya hız verildi. Bu çalışma aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ülke genelinde demir yolu ağının döşenmesi
- B) Bütün limanların yabancı şirketlere devredilmesi
- C) Kara yolu taşımacılığının yasaklanması
- D) Deniz ticaretinin yabancı gemilere bırakılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ülke genelinde demir yolu ağının döşenmesi
Plan döneminde ülke genelinde demir yolu ağının döşenmesine hız verilmiştir. Limanları ve deniz ticaretini yabancılara bırakmak ise Cumhuriyet’in millî ekonomi anlayışına terstir.
Kolay
17İzmir İktisat Kongresi'nde alınan kararlardan biri, özel teşebbüse kredi sağlayacak bir devlet bankasının kurulmasıdır. Bu karar, o yıllarda girişimcilerin karşılaştığı aşağıdaki sorunlardan hangisine işaret eder?
- A) Fabrikalarda çalışacak teknik elemanın az olması
- B) Yatırım için gereken sermayeyi bulamamaları
- C) Tarımsal üretimden ağır bir verginin alınması
- D) Demir yolu ağının yeterince yaygın olmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yatırım için gereken sermayeyi bulamamaları
Kredi, yatırım yapmak isteyen ama yeterli parası olmayan girişimciye sağlanan kaynaktır; böyle bir banka kurma kararı girişimcilerin sermaye bulmakta zorlandığını gösterir. Teknik eleman eksikliği “teknik eğitimi geliştirmek”, demir yolu sorunu “demir yolu inşaatını bir programa bağlamak” kararlarıyla, tarımdaki ağır vergi ise aşar vergisinin kaldırılmasıyla ilgilidir.
Kolay
18İzmir İktisat Kongresi'nde alınan Misak-ı İktisadi kararlarından biri “işçilerin durumunu düzeltmek”tir. Bu kararın alınmış olması, kongreyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisiyle en çok ilişkilidir?
- A) Kongreye toplumun farklı kesimleriyle birlikte işçilerin de katılması
- B) Kongrenin Lozan'daki barış görüşmeleri sonuçlanmadan toplanması
- C) Kongrenin toplanmasını bizzat Mustafa Kemal'in istemiş olması
- D) Kongrede yerli malı kullanımının yaygınlaştırılmasının istenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kongreye toplumun farklı kesimleriyle birlikte işçilerin de katılması
Kongreye sanayici, çiftçi ve tüccarların yanında işçiler de katılmıştır; kararlar arasında işçilerin durumunu düzeltmenin yer alması, kongrenin toplumun farklı kesimlerini kapsamasıyla ilişkilidir. Kongrenin barış görüşmeleri sürerken toplanması ekonomiye verilen önemi gösterir; kongreyi Mustafa Kemal'in istemesi ve yerli malı kararı ise işçilerle doğrudan ilgili değildir.
Orta
191929'da Amerika'da başlayan Dünya Ekonomik Krizi kısa sürede bütün dünyaya yayıldı. Türkiye'de de tarım ürünlerinin fiyatları düştü, yatırımlar yavaşladı ve özel sektör istenilen atılımı yapamadı. Bu durum karşısında Türkiye'nin ekonomide uyguladığı politika aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Devletin yatırımcı olarak ekonomiye girmesi
- B) Bütün fabrikaların yabancılara satılması
- C) Sanayi yatırımlarının tamamen durdurulması
- D) Kapitülasyonların yeniden tanınması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Devletin yatırımcı olarak ekonomiye girmesi
Kriz sonrasında devletçilik uygulanmış; Sümerbank ve Etibank kurulmuş, 1934'te I. Beş Yıllık Sanayi Planı başlatılmıştır. Sanayi yatırımları durdurulmamış, tersine devlet eliyle artırılmıştır.
Orta
20İzmir İktisat Kongresi, Lozan Barış Konferansı kesintiye uğramışken ve barış henüz imzalanmamışken toplandı. Kongrede Türkiye'nin siyasi bağımsızlığının ekonomik bağımsızlıkla tamamlanması gerektiği vurgulandı. Kongrenin böyle bir dönemde toplanması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Ekonominin yabancılara bırakıldığını
- B) Ekonomik bağımsızlığa büyük önem verildiğini
- C) Barışın çoktan imzalanmış olduğunu
- D) Siyasi bağımsızlığın önemsenmediğini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ekonomik bağımsızlığa büyük önem verildiğini
Barış henüz sağlanmamışken ekonomi kongresinin toplanması, ekonomik bağımsızlığın siyasi bağımsızlık kadar önemli görüldüğünü gösterir. Barışın imzalanmış olduğu yargısı, metindeki bilgiyle çelişir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.