9. Sınıf Kimya · Çeşitlilik
Bileşiklerin Adlandırılması
- sistematik adlandırma
- iupac
- iyonik bileşik
- moleküler bileşik
- çok atomlu iyon
- romen rakamı
- latince ön ek
İyonik ve moleküler bileşikler nasıl adlandırılır?
Bileşiklerin adlandırılması IUPAC'ın sistematik kurallarıyla yapılır: iyonik bileşiklerde önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir; moleküler bileşiklerde atom sayıları ön eklerle belirtilir. İyonik bileşiklerde formüldeki sayılar ada yansımaz: NaCl sodyum klorür, Na₂S sodyum sülfür, MgBr₂ magnezyum bromür olarak okunur. Çok atomlu iyonlar adlarıyla kullanılır: CaCO₃ kalsiyum karbonat, (NH₄)₂SO₄ amonyum sülfattır. Fe ve Cu gibi birden fazla yük alabilen metallerde yük Romen rakamıyla belirtilir: FeCl₂ demir(II) klorür, FeCl₃ demir(III) klorürdür. Moleküler bileşiklerde mono, di, tri, tetra, penta gibi ön ekler kullanılır ve ilk element için mono söylenmez: CO karbon monoksit, CO₂ karbon dioksit, N₂O₅ diazot pentaoksit, CCl₄ karbon tetraklorürdür. Su ve amonyak gibi yaygın adlar da kullanılır. İyonik bileşiklerde ön ek kullanılmaz; MgCl₂ magnezyum diklorür değil, magnezyum klorürdür.
Bileşiklerin Adlandırılması: konu anlatımı ve özeti
Bileşikleri herkesin aynı biçimde anlaması için IUPAC'ın belirlediği sistematik adlandırma kuralları kullanılır. İyonik bileşikler ve moleküler (kovalent) bileşikler farklı kurallarla adlandırılır.
- İyonik bileşikler: Önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir; formüldeki sayılar adda yer almaz. Örnekler: NaCl sodyum klorür, Na₂S sodyum sülfür, MgBr₂ magnezyum bromür.
- Tek atomlu anyon adları: F⁻ florür, Cl⁻ klorür, Br⁻ bromür, I⁻ iyodür, O²⁻ oksit, S²⁻ sülfür, N³⁻ nitrür, H⁻ hidrür.
- Çok atomlu iyonlar adlarıyla kullanılır: CaCO₃ kalsiyum karbonat, Mg(NO₃)₂ magnezyum nitrat, (NH₄)₂SO₄ amonyum sülfat, K₃PO₄ potasyum fosfat.
- Birden fazla yük alabilen metallerde (Fe, Cu, Cr, Mn, Pb, Sn, Co) yük Romen rakamıyla belirtilir: FeCl₂ demir(II) klorür, FeCl₃ demir(III) klorür, Cu₂O bakır(I) oksit. Yükü bulmak için: FeCl₃'te 3 Cl⁻ toplam −3 olduğundan demir +3'tür.
- Moleküler bileşikler: Elektronegatifliği küçük olan element önce yazılır. Atom sayıları mono, di, tri, tetra, penta, hekza, hepta, okta ön ekleriyle belirtilir. İlk element için mono kullanılmaz: CO karbon monoksit, CO₂ karbon dioksit, N₂O₅ diazot pentaoksit, CCl₄ karbon tetraklorür.
- Bazı bileşiklerin yaygın adları kullanılır: H₂O su, NH₃ amonyak.
Unutma: İyonik bileşiklerde mono, di gibi ön ekler kullanılmaz; MgCl₂'nin adı "magnezyum diklorür" değil "magnezyum klorür"dür.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir formülü adlandırmadan önce ilk soruyu sor: İyonik mi, moleküler mi?
- Formülde metal (ya da NH₄⁺) varsa bileşik iyoniktir. Önce metalin, sonra anyonun adını söyle: KBr potasyum bromür, CaS kalsiyum sülfür. Sayı ön eki kullanma.
- Metal birden fazla yük alabiliyorsa yükü bul ve Romen rakamıyla yaz: CuO'da O²⁻ olduğu için bakır +2'dir, adı bakır(II) oksit.
- Formül yalnızca ametallerden oluşuyorsa bileşik molekülerdir; atom sayılarını ön eklerle söyle: SO₃ kükürt trioksit, PCl₅ fosfor pentaklorür.
Günlük hayattan: Bir şampuan ya da diş macunu etiketinde "sodyum florür" gibi adlar görürsün; bu ad, içeriğin iyonik bir bileşik olduğunu ve hangi iyonlardan oluştuğunu söyler.
Sık yapılan hata: "FeCl₃ demir triklorürdür." Doğrusu: Demir bir metaldir, bileşik iyoniktir; adı demir(III) klorürdür.
Derinleş
Mutfağında ve banyonda bulunan ürünlerin etiketlerinden en az beş bileşik adı topla (örneğin sodyum klorür, sodyum bikarbonat, kalsiyum karbonat). Her birinin formülünü ve iyonik mi moleküler mi olduğunu araştırıp bir tablo yap. Ardından şunu tartış: Ortak bir adlandırma sistemi olmasaydı farklı ülkelerdeki eczacılar, doktorlar ve üreticiler arasında ne tür hatalar yaşanabilirdi?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
KİM.9.2.6Bileşikleri adlandırma kurallarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
- a) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atom veya iyonları belirler.
- b) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atomların veya iyonların adları ile bileşiklerin adları arasında ilişki kurar.
- c) İyonik ve kovalent bağlı bileşiklerin adlandırma kurallarına ilişkin genelleme yapar.
Bu konuda neler var?
- İyonik Bileşiklerin Adlandırılması
- Moleküler Yapılı Bileşiklerin Adlandırılması
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Asit yağmurlarını anlatan bir belgeselde, kükürt dioksitin havada oksijenle birleşerek her molekülünde bir kükürt ve üç oksijen atomu bulunan bir gaza dönüştüğü anlatılıyor. Bu gaz, havadaki nemle birleşerek sülfürik asit oluşturuyor. Belgeselde sözü edilen gazın sistematik adı hangisidir?
- A) Monokükürt trioksit
- B) Kükürt(III) oksit
- C) Kükürt oksit
- D) Trikükürt oksit
- E) Kükürt trioksit
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kükürt trioksit
SO₃ iki ametalden oluşan moleküler bir bileşiktir; atom sayıları ön eklerle belirtilir ve ilk element için "mono" kullanılmaz: kükürt trioksit. Romen rakamı iyonik bileşiklerde metalin yükünü göstermek için kullanılır, moleküler bileşiklerde kullanılmaz.
Kolay
2Laboratuvar dolabında "demir(II) klorür" ve "demir(III) klorür" etiketli iki şişe bulunuyor. Melis, aynı metalin bu iki bileşikte farklı yüklü iyonlarla yer aldığını ve adlarda bu farkın Romen rakamıyla gösterildiğini fark ediyor. Aşağıdaki metallerden hangisinin bileşikleri de bu şişelerdeki gibi metal yükü Romen rakamıyla belirtilerek adlandırılır?
- A) Sodyum
- B) Bakır
- C) Magnezyum
- D) Alüminyum
- E) Kalsiyum
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bakır
Bakır, demir gibi bileşiklerinde birden fazla yük (+1 ve +2) alabildiği için adında yük Romen rakamıyla belirtilir: bakır(I) oksit, bakır(II) oksit gibi. Sodyum (+1), magnezyum (+2), alüminyum (+3) ve kalsiyum (+2) yalnızca tek bir yük aldığından adlarında Romen rakamı kullanılmaz.
Kolay
3Bir gübre torbasının etiketinde potasyum içeriği "K₂O olarak %20" biçiminde verilmiştir. Emre, bu bileşiğin bir metal ile bir ametalden oluştuğunu biliyor; ama formüldeki "2" sayısının bileşiğin adına yansıyıp yansımayacağından emin değil. Etikette formülü geçen bileşiğin sistematik adı hangisidir?
- A) Dipotasyum oksit
- B) Potasyum oksit
- C) Potasyum dioksit
- D) Potasyum monoksit
- E) Potasyum(II) oksit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Potasyum oksit
K₂O iyonik bir bileşiktir; önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir ve formüldeki sayılar ada yansımaz: potasyum oksit. Ön ekler (di-, mono-) yalnızca ametallerden oluşan moleküler bileşiklerde kullanılır; potasyum tek yük (+1) aldığından Romen rakamı da gerekmez.
Kolay
4Defne, havuz suyu test kitinin etiketinde hem "serbest klor" hem de "Cl⁻" ifadelerini görüyor ve ikisinin aynı tür olup olmadığını merak ediyor. Öğretmeni, etiketteki Cl⁻'nin klor atomunun bir elektron almasıyla oluşan tek atomlu bir anyon olduğunu söylüyor. Etikette formülü verilen iyonun sistematik adı hangisidir?
- A) Klorür
- B) Klor
- C) Klorat
- D) Klorit
- E) Hipoklorit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Klorür
Tek atomlu anyonlar, element adının sonuna "-ür" eki getirilerek adlandırılır; Cl⁻ klorür iyonudur. "Klor" elementin ve Cl₂ molekülünün adıdır; klorat, klorit ve hipoklorit ise oksijen de içeren çok atomlu iyonların adlarıdır.
Kolay
5Lityum metali azot gazıyla tepkimeye girdiğinde Li₃N formüllü iyonik bir bileşik oluşur. Bu bileşiğin adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Lityum nitrat
- B) Lityum nitrür
- C) Trilityum nitrür
- D) Lityum azot
- E) Lityum nitrit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Lityum nitrür
N³⁻ iyonunun adı nitrürdür ve iyonik bileşiklerde formüldeki sayılar ada yansımaz. “Nitrat” çok atomlu NO₃⁻ iyonunun adıdır; Li₃N'de oksijen yoktur.
Kolay
6Sönmemiş kireç olarak bilinen maddenin formülü CaO'dur. Kimya öğretmeni öğrencilerden bu maddenin sistematik adını yazmalarını istiyor. Doğru ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kalsiyum monoksit
- B) Kalsiyum(II) oksit
- C) Kalsiyum oksijen
- D) Monokalsiyum oksit
- E) Kalsiyum oksit
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kalsiyum oksit
CaO iyonik bir bileşiktir; adı katyon adı (kalsiyum) ve anyon adı (oksit) ile oluşur. Kalsiyum tek tür katyon (Ca²⁺) oluşturduğundan Romen rakamı, iyonik olduğundan “mono” ön eki kullanılmaz.
Kolay
7Elektronik devre kartlarının üretiminde kullanılan bazı gazlardan birinin molekülünde 1 kükürt ve 6 flor atomu bulunur. Gazın formülü SF₆'dır. Bu bileşiğin sistematik adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kükürt pentaflorür
- B) Monokükürt hekzaflorür
- C) Kükürt hekzaflorür
- D) Kükürt florür
- E) Kükürt heptaflorür
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kükürt hekzaflorür
Moleküler bileşiklerde atom sayıları Latince ön eklerle belirtilir; 6 için “hekza” kullanılır. İlk element tek atom olduğunda “mono” ön eki yazılmaz, bu yüzden “monokükürt” yanlıştır.
Kolay
8Bir deney föyünde “fosfor triklorür” adlı bir sıvıdan söz ediliyor, ancak formülü verilmemiş. Bu bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) P₃Cl
- B) PCl
- C) PCl₃
- D) P₂Cl₃
- E) PCl₅
Cevabı göster
Doğru cevap: C) PCl₃
“Tri” ön eki klor atomunun önündedir ve 3 klor atomunu gösterir; fosforun önünde ön ek olmaması 1 fosfor atomu anlamına gelir. P₃Cl ön ekin yanlış elemente uygulanmasıyla oluşur.
Kolay
9Can, azot ve klordan oluşan bir bileşiğin formülünü “Cl₃N” diye yazmış. Öğretmeni formülün “NCl₃” biçiminde yazılması gerektiğini söylemiş. (Elektronegatiflik: N 3,04; Cl 3,16) Öğretmenin uyguladığı kural aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Atom sayısı çok olan element önce yazılır.
- B) Elektronegatifliği büyük olan element önce yazılır.
- C) Adı alfabede önce gelen element önce yazılır.
- D) Atom sayısı az olan element sona yazılır.
- E) Elektronegatifliği küçük olan element önce yazılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Elektronegatifliği küçük olan element önce yazılır.
Moleküler bileşik formüllerinde genellikle elektronegatifliği küçük olan element öne yazılır; azotun elektronegatifliği klordan küçük olduğu için N önce gelir. Atom sayısı sıralamayı belirlemez.
Kolay
10Fotoğrafçılıkta eskiden kullanılan bir şişenin etiketinde yalnızca KBr formülü yazıyor. Elif, bu iyonik bileşiğin sistematik adını etikete eklemek istiyor. Elif etikete hangi adı yazmalıdır?
- A) Potasyum bromür
- B) Potasyum brom
- C) Potasyum monobromür
- D) Bromür potasyum
- E) Potasyum(I) bromür
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Potasyum bromür
İyonik bileşiklerde önce katyonun (potasyum), sonra anyonun (bromür) adı söylenir. Potasyum tek tür katyon oluşturduğu için Romen rakamı, iyonik bileşik olduğu için de “mono” gibi ön ek kullanılmaz.
Kolay
11Bazı bileşiklerin sistematik adları yerine, çok yaygınlaştıkları için geleneksel adları kullanılır. Aşağıdaki bileşiklerden hangisi sistematik adı yerine geleneksel adıyla anılır?
- A) CO₂
- B) N₂O
- C) SO₂
- D) CS₂
- E) NH₃
Cevabı göster
Doğru cevap: E) NH₃
NH₃'ün sistematik adı trihidrojen mononitrürdür ancak “amonyak” adı kullanılır. CO₂ (karbon dioksit), N₂O (diazot monoksit), SO₂ (kükürt dioksit) ve CS₂ (karbon disülfür) sistematik adlarıyla anılır.
Kolay
12Ayşe, bileşik adlarında “di”, “tri” gibi Latince ön eklerin yalnızca moleküler (ametal–ametal) bileşiklerde kullanıldığını not ediyor. Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin adında Latince ön ek kullanılır?
- A) CaCl₂
- B) PCl₃
- C) KI
- D) BaO
- E) Na₂S
Cevabı göster
Doğru cevap: B) PCl₃
PCl₃ iki ametalden oluşan moleküler bir bileşiktir ve “fosfor triklorür” diye adlandırılır. CaCl₂ gibi metal içeren iyonik bileşiklerde formüldeki sayı ada yansımaz.
Kolay
13Yemek tarifinde geçen bir kabartma maddesinin içeriğinde K₂CO₃ formüllü bileşik bulunuyor. Bu bileşiğin adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dipotasyum karbonat
- B) Potasyum karbonat
- C) Potasyum karbür
- D) Potasyum(I) karbonat
- E) Potasyum karbon trioksit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Potasyum karbonat
CO₃²⁻ çok atomlu iyonunun adı karbonattır; iyonik bileşikte K'nin önündeki 2 sayısı ada yansımaz. “Karbür” tek atomlu C⁴⁻ iyonunun adıdır.
Kolay
14Mehmet, okul laboratuvarındaki şişelere ad etiketi hazırlıyor. Bazı metallerin bileşiklerinde birden fazla yükte bulunabildiğini ve bu metallerin adlarına Romen rakamı eklendiğini öğreniyor. Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin adında Romen rakamı kullanılması gerekir?
- A) NaF
- B) MgO
- C) ZnS
- D) CoCl₂
- E) AlCl₃
Cevabı göster
Doğru cevap: D) CoCl₂
Kobalt +2 ve +3 yüklü katyonlar oluşturabildiği için CoCl₂ “kobalt(II) klorür” diye adlandırılır. Na, Mg, Zn ve Al ise tek tür katyon oluşturur; AlCl₃'teki 3 sayısı Romen rakamı gerektirmez.
Kolay
15Kuru pillerin içindeki macunda bulunan maddelerden birinin formülü NH₄Cl'dir. Bu bileşiğin adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Amonyum klorür
- B) Amonyak klorür
- C) Azot tetrahidrojen klorür
- D) Amonyum klorat
- E) Monoamonyum klorür
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Amonyum klorür
NH₄⁺ çok atomlu katyonunun adı amonyum, Cl⁻ iyonunun adı klorürdür. “Amonyak” NH₃ molekülünün adıdır, NH₄⁺ iyonunun değil.
Kolay
16Mide yanmasına karşı kullanılan bazı ilaçların etken maddesi Mg(OH)₂ formüllü bileşiktir. Bu bileşiğin sistematik adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Magnezyum dihidroksit
- B) Magnezyum hidrür
- C) Magnezyum(II) hidroksit
- D) Magnezyum hidroksit
- E) Magnezyum oksit
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Magnezyum hidroksit
OH⁻ çok atomlu iyonunun adı hidroksittir; iyonik bileşikte parantez dışındaki 2 sayısı ada yansımaz. “Hidrür” yalnız H⁻ iyonunun adıdır.
Kolay
17Kimya dersinde iyonik bileşikler “önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir” kuralıyla adlandırılıyor. Öğretmen, bazı metaller bileşiklerinde birden fazla yükte bulunabildiği için bu kuralın tek başına yetmediğini, bazı bileşik çiftlerinin aynı adı alacağını söylüyor. (Bakır, bileşiklerinde +1 ya da +2 yüklü olabilir.) Yalnız bu kural uygulanırsa aşağıdaki bileşik çiftlerinden hangisindeki iki bileşik aynı adı alır?
- A) NaCl – Na₂S
- B) CuO – Cu₂O
- C) MgBr₂ – MgCl₂
- D) CaO – CaCO₃
- E) Al₂S₃ – AlCl₃
Cevabı göster
Doğru cevap: B) CuO – Cu₂O
Yalnız “katyon adı + anyon adı” kuralı uygulanırsa CuO da Cu₂O da “bakır oksit” adını alır; çünkü formüldeki sayılar ada yansımaz. İki bileşiği ayırmak için bakırın yükü Romen rakamıyla belirtilir: CuO bakır(II) oksit, Cu₂O bakır(I) oksittir. Öteki çiftlerde anyonlar farklı olduğundan adlar zaten farklıdır: sodyum klorür – sodyum sülfür, magnezyum bromür – magnezyum klorür, kalsiyum oksit – kalsiyum karbonat, alüminyum sülfür – alüminyum klorür.
Kolay
18Selin, iyonik bileşiklerin adlarında anyon adının nasıl yer aldığını incelemek için bileşik çiftleri hazırlıyor. Formüldeki iyon sayılarının ada yansımadığını, tek atomlu ve çok atomlu anyonların ise farklı adlar taşıdığını biliyor. Aşağıdaki çiftlerden hangisinde iki bileşiğin adındaki anyon adı aynıdır?
- A) Na₂S – Na₂SO₄
- B) K₃N – KNO₃
- C) MgO – Mg(OH)₂
- D) Al₂S₃ – MgS
- E) NaCN – Na₃N
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Al₂S₃ – MgS
Al₂S₃ alüminyum sülfür, MgS magnezyum sülfürdür; iki bileşikte de anyon S²⁻ (sülfür) iyonudur ve iyon sayıları ada yansımaz. Öteki çiftlerde anyonlar farklıdır: Na₂S sodyum sülfür, Na₂SO₄ sodyum sülfat; K₃N potasyum nitrür, KNO₃ potasyum nitrat; MgO magnezyum oksit, Mg(OH)₂ magnezyum hidroksit; NaCN sodyum siyanür, Na₃N sodyum nitrür.
Orta
19Kimya kulübündeki öğrenciler laboratuvar dolabındaki şişeler için yeni etiketler hazırlıyor. Hazırlanan etiketlerden yalnızca birinde formül ile sistematik ad uyumlu; diğerlerinde adlandırma kurallarından biri çiğnenmiş. Kurallara uygun hazırlanmış etiket hangisidir?
- A) PCl₃: fosfor triklorür
- B) MgO: magnezyum monoksit
- C) CaCl₂: kalsiyum diklorür
- D) NH₄Cl: amonyum klorat
- E) FeCl₃: demir triklorür
Cevabı göster
Doğru cevap: A) PCl₃: fosfor triklorür
PCl₃ iki ametalden oluşan moleküler bir bileşiktir ve ön eklerle adlandırılır: fosfor triklorür. MgO ve CaCl₂ iyonik olduğundan ön ek almaz (magnezyum oksit, kalsiyum klorür); NH₄Cl amonyum klorürdür; FeCl₃'te ise ön ek yerine demirin yükü yazılır: demir(III) klorür.
Orta
20Bahçıvan Hasan Bey, bağ ilaçlamasında kullandığı mavi kristallerin paketinde etken maddenin formülünün CuSO₄ olarak yazıldığını görüyor. Torunu Zeynep, ürünün adını sistematik kurallara göre yazmak için önce bileşikteki iyonları belirliyor. Zeynep'in yazması gereken ad hangisidir?
- A) Bakır(II) sülfat
- B) Bakır(I) sülfat
- C) Bakır sülfür
- D) Bakır(IV) sülfat
- E) Bakır(II) sülfit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bakır(II) sülfat
Sülfat iyonu SO₄²⁻'dir; bileşik nötr olduğundan bakır +2 yüklüdür ve ad bakır(II) sülfattır. Sülfür S²⁻ iyonunun, sülfit ise SO₃²⁻ iyonunun adıdır; bakır(I) adı da yükü yanlış hesaplayan birinin düşeceği bir çeldiricidir.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Kimya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.