9. Sınıf Kimya · Çeşitlilik

İyonik Bağ

katyon
anyon
kristal örgü
sodyum klorür
çok atomlu iyon
elektron aktarımı

İyonik bağ nasıl oluşur?

İyonik bağ, elektron veren metal atomlarından oluşan katyonlarla elektron alan ametal atomlarından oluşan anyonlar arasındaki güçlü elektrostatik çekimdir. Bu bağ, iyonlaşma enerjisi düşük bir metal ile elektronegatifliği yüksek bir ametal arasında oluşur. Sofra tuzunun oluşumunda (2Na + Cl₂ → 2NaCl) her sodyum atomu bir elektron kaybederek Na⁺, her klor atomu bir elektron kazanarak Cl⁻ olur ve zıt yüklü iyonlar birbirini çeker. İyonik bileşikler molekül değil, kristal örgü oluşturur; NaCl kristalinde her Na⁺ iyonu 6 Cl⁻ iyonuyla çevrilidir. Formül yazılırken toplam yük sıfır olmalıdır: Ca²⁺ ve Cl⁻ iyonları CaCl₂, Al³⁺ ve O²⁻ iyonları ise Al₂O₃ oluşturur. Formül iyonların en küçük tam sayılı oranını gösterdiği için Mg²⁺ ve O²⁻ için Mg₂O₂ değil, MgO yazılır. Sodyum suyla şiddetli tepkimeye giren bir metal, klor zehirli bir gazdır; ancak oluşan NaCl kokusuz, beyaz ve kristal bir katıdır.

İyonik Bağ: konu anlatımı ve özeti

İyonik bağ, elektron veren metal atomlarından oluşan katyonlarla elektron alan ametal atomlarından oluşan anyonlar arasındaki güçlü elektrostatik çekimdir. Sofra tuzu (NaCl) bu bağın en bilinen örneğidir.

İyonik bağ, iyonlaşma enerjisi düşük bir metal ile elektronegatifliği yüksek bir ametal arasında oluşur: metal elektron verir, ametal elektron alır.
Sodyum klorür oluşumu: 2Na + Cl₂ → 2NaCl. Her sodyum atomu bir elektron kaybederek Na⁺, her klor atomu bir elektron kazanarak Cl⁻ olur; zıt yüklü iyonlar birbirini çeker. Tepkime parlak sarı ışık ve yüksek ısı açığa çıkarır.
Sodyum atomu en dıştaki 1 elektronunu klor atomuna verir: Na⁺ ve Cl⁻ iyonları oluşur ve birbirini çeker
İyonik bileşikler molekül değil, kristal örgü oluşturur. NaCl kristalinde her Na⁺ iyonu 6 Cl⁻ iyonuyla, her Cl⁻ iyonu da 6 Na⁺ iyonuyla çevrilidir; bir iyon yalnızca elektron aldığı ya da verdiği iyona bağlı değildir.
Formül yazımı: Toplam yük sıfır olmalıdır. Ca²⁺ ve Cl⁻ → CaCl₂ (+2 − 2 = 0); Mg²⁺ ve O²⁻ → MgO; Al³⁺ ve O²⁻ → Al₂O₃ (2 · 3 = 6, 3 · 2 = 6). Formül, iyonların en küçük tam sayılı oranını gösterir.
Çok atomlu iyonlar: OH⁻ (hidroksit), NO₃⁻ (nitrat), SO₄²⁻ (sülfat), CO₃²⁻ (karbonat), PO₄³⁻ (fosfat), NH₄⁺ (amonyum). Örnek: Mg²⁺ ve PO₄³⁻ → Mg₃(PO₄)₂.
Sodyum tek başına suyla şiddetli tepkimeye giren bir metal, klor zehirli bir gazdır; ama iyonik bağla oluşan NaCl kokusuz, beyaz ve kristal bir katıdır.

Unutma: Formül yazarken yüklerin çaprazlanmasıyla bulunan sayıları sadeleştirmeyi unutma: Mg²⁺ ve O²⁻ için Mg₂O₂ değil MgO yazılır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

İyonik bileşiğin formülünü bulmak için yükleri eşitle.

İyon yüklerini yaz: Al³⁺ ve O²⁻.
Toplam pozitif ve negatif yükün eşit olacağı en küçük sayıyı bul: 6.
Kaç iyon gerektiğini hesapla: 6 ÷ 3 = 2 tane Al³⁺, 6 ÷ 2 = 3 tane O²⁻.
Formülü yaz: Al₂O₃. Kontrol: 2 · (+3) + 3 · (−2) = 0.

Başka bir örnek: K⁺ ve O²⁻ için iki K⁺ gerekir, formül K₂O olur.

Günlük hayattan: Sofra tuzu kristali yüksek sıcaklıkta erir, çünkü milyonlarca zıt yüklü iyon her yönden birbirini çeker.

Sık yapılan hata: "NaCl bir moleküldür ve bir Na yalnızca bir Cl'ye bağlıdır." Doğrusu: NaCl kristal örgüdür; formül yalnızca iyonların 1 : 1 oranını gösterir.

Derinleş

Sofra tuzu, kaya tuzu, deniz tuzu ve iyotlu tuzun nasıl elde edildiğini ve içeriklerinin nasıl farklılaştığını araştır. Bu tuzların etiketlerini karşılaştırıp bir tablo hazırla. Ardından şunu tartış: Bir ürünün "doğal" diye satılması onu daha sağlıklı yapar mı? Günlük tuz tüketimiyle ilgili ailene sunacağın, kanıta dayalı ve uygulanabilir üç öneri geliştir.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

KİM.9.2.2İyonik bağın oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
- a) Metal ve ametallerden oluşan katyonlar ve anyonlar arasındaki elektrostatik etkileşim sürecine ilişkin gözlem temelinde önermeler oluşturur.
- b) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim sürecine ilişkin gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
- c) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim sürecine ilişkin tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
KİM.9.2.6Bileşikleri adlandırma kurallarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
- a) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atom veya iyonları belirler.
- b) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atomların veya iyonların adları ile bileşiklerin adları arasında ilişki kurar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Sabun yapımında kullanılan sud kostik, Na⁺ ve OH⁻ iyonlarından oluşan iyonik bir bileşiktir. Bir öğrenci bu bileşiğin sistematik adını yazmak için önce iyonlarının adlarını belirliyor. OH⁻ iyonunun adı hangisidir?
- A) Hidrür
- B) Hidroksit
- C) Oksit
- D) Hidronyum
- E) Peroksit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hidroksit
OH⁻ iyonunun adı hidroksittir; bu yüzden sud kostiğin sistematik adı sodyum hidroksittir. Oksit O²⁻, hidrür H⁻ iyonudur; hidronyum ise H₃O⁺ katyonudur. İyonda hem O hem H bulunduğu için oksit ya da hidrür adını seçen öğrenci yanılır.
Kolay
2Bir öğrenci büyüteçle sofra tuzu tanelerine bakıyor ve tanelerin çoğunun küp biçiminde, düzgün yüzeyli olduğunu görüyor. Öğretmeni bu düzenin, iyonların tanecik düzeyindeki dizilişinden kaynaklandığını söylüyor. İyonik bileşikler katı hâlde nasıl bir yapı oluşturur?
- A) Ayrı ayrı moleküller
- B) Elektron denizi
- C) Kristal örgü
- D) Tek atomlu gaz
- E) Düzensiz amorf yapı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kristal örgü
İyonik katılarda katyonlar ve anyonlar üç boyutta düzenli ve tekrarlanan biçimde dizilerek kristal örgü oluşturur; tuz tanelerinin küp biçimi bu düzenden gelir. NaCl formülü ayrı moleküller gösterdiği sanılabilir; oysa formül yalnızca iyonların oranını belirtir.
Kolay
3Sofra tuzu (NaCl), bazı diş macunlarına eklenen sodyum florür (NaF) ve iyotlu tuzlarda bulunan potasyum iyodür (KI) iyonik bileşiklerdir. Bir öğrenci bu bileşikleri oluşturan elementlerin türlerine bakarak bir genelleme yapmak istiyor. İyonik bağ genellikle hangi tür elementler arasında oluşur?
- A) İki ametal
- B) İki soy gaz
- C) İki metal
- D) Ametal ile soy gaz
- E) Metal ile ametal
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Metal ile ametal
Üç bileşikte de bir metal (Na, K) elektron verip katyon, bir ametal (Cl, F, I) elektron alıp anyon oluşturur; iyonik bağ genellikle metal ile ametal arasında oluşur. İki ametal elektronlarını ortaklaşa kullanarak kovalent bağ, iki metal ise metalik bağ yapar.
Kolay
4Bir öğrenci iyon kartlarıyla bileşik kurma etkinliği yapıyor; elinde çok sayıda K⁺ ve S²⁻ yazılı kart var. Kartları toplam yük sıfır olacak biçimde bir araya getirerek potasyum sülfürün en basit birimini kuracak. Potasyum sülfürün formülü hangisidir?
- A) K₂S
- B) KS
- C) KS₂
- D) K₂S₃
- E) K₂S₂
Cevabı göster
Doğru cevap: A) K₂S
İyonik bileşikte toplam yük sıfır olmalıdır: bir S²⁻ iyonunun yükünü dengelemek için iki K⁺ iyonu gerekir ve formül K₂S olur. Yüklerin büyüklüğünü dikkate almadan iyonları birer birer yazan öğrenci KS şıkkını seçebilir.
Kolay
5İyonik bağ, iyonlaşma enerjisi düşük bir metal ile elektronegatifliği yüksek bir ametal arasında oluşur. Aşağıdaki element çiftlerinden hangisi arasında iyonik bağ oluşması beklenir?
- A) Lityum ve flor
- B) Karbon ve oksijen
- C) Hidrojen ve klor
- D) Azot ve azot
- E) Bakır ve çinko
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Lityum ve flor
Lityum bir metal, flor ise elektronegatifliği en yüksek ametaldir; aralarında iyonik bağ oluşur. Karbon–oksijen ve hidrojen–klor ametal çiftleridir, kovalent bağ yapar.
Kolay
6Deniz suyunda bulunan magnezyum klorür, Mg²⁺ ve Cl⁻ iyonlarından oluşur. Bileşikte toplam yükün sıfır olması gerektiğine göre magnezyum klorürün formülü hangisidir?
- A) MgCl
- B) MgCl₂
- C) Mg₂Cl
- D) Mg₂Cl₃
- E) MgCl₃
Cevabı göster
Doğru cevap: B) MgCl₂
Bir Mg²⁺ iyonunun +2 yükünü dengelemek için iki Cl⁻ iyonu gerekir: +2 − 2 = 0, formül MgCl₂ olur. MgCl formülünde toplam yük +1 kalır.
Kolay
7Bazı su arıtma işlemlerinde kullanılan alüminyum klorür, Al³⁺ ve Cl⁻ iyonlarından oluşur. Alüminyum klorürün formülü hangisidir?
- A) AlCl₃
- B) AlCl
- C) Al₃Cl
- D) AlCl₂
- E) Al₂Cl₃
Cevabı göster
Doğru cevap: A) AlCl₃
Bir Al³⁺ iyonunun +3 yükünü dengelemek için üç Cl⁻ gerekir: +3 − 3 = 0, formül AlCl₃ olur. Al₃Cl formülünde yükler ters yazılmıştır.
Kolay
8Sofra tuzunun formülü NaCl şeklinde yazılır. İyonik bileşiklerin yapısı dikkate alındığında NaCl formülü neyi gösterir?
- A) Tek bir NaCl molekülündeki atom sayısını
- B) Kristalde yalnızca iki iyon bulunduğunu
- C) Kristaldeki Na⁺ ve Cl⁻ iyonlarının en küçük tam sayılı oranını
- D) Sodyum ve klor atomlarının elektron paylaştığını
- E) Kristaldeki Na⁺ iyonlarının Cl⁻ iyonlarından fazla olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kristaldeki Na⁺ ve Cl⁻ iyonlarının en küçük tam sayılı oranını
İyonik bileşikler molekül değil kristal örgü oluşturur; formül, iyonların en küçük tam sayılı oranını (1:1) gösterir. NaCl diye ayrı bir molekül bulunmaz.
Kolay
9Sodyum ile klor gazı 2Na + Cl₂ → 2NaCl tepkimesine girerek sofra tuzunu oluşturur. Bu tepkimede sodyum atomları nasıl bir değişime uğrar?
- A) Her biri bir elektron vererek Na⁺ iyonuna dönüşür.
- B) Her biri bir elektron alarak Na⁻ iyonuna dönüşür.
- C) Klor atomlarıyla elektron çifti paylaşır.
- D) Her biri bir proton vererek Na⁺ iyonuna dönüşür.
- E) Hiçbir değişime uğramadan kristale katılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Her biri bir elektron vererek Na⁺ iyonuna dönüşür.
Metal olan sodyum bir elektron vererek Na⁺ katyonuna dönüşür; klor bu elektronu alarak Cl⁻ olur. İyonik bağda elektron paylaşılmaz, aktarılır.
Kolay
10Bir öğrenci iyonik bileşiklerin formüllerini yazarken her seferinde aynı kuralı kullanıyor. İyonik bir bileşiğin formülünde uyulması gereken temel kural hangisidir?
- A) Bileşikteki katyon sayısı her zaman anyon sayısına eşit olmalıdır.
- B) Formülde her zaman önce anyon yazılmalıdır.
- C) Bileşikteki toplam yük her zaman pozitif olmalıdır.
- D) Formülde yalnızca iki atom bulunmalıdır.
- E) Bileşikteki iyonların toplam yükü sıfır olmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bileşikteki iyonların toplam yükü sıfır olmalıdır.
İyonik bileşikler elektrikçe yüksüzdür; bu yüzden formüldeki iyonların toplam yükü sıfır olmalıdır. Katyon ve anyon sayıları her zaman eşit değildir, örneğin MgCl₂.
Kolay
11Öğretmen, laboratuvarda çok az miktarda sodyum ile klor gazının tepkimesini videodan izletiyor. Tepkime sırasında gözlenmesi beklenen durum hangisidir?
- A) Ortamın aniden soğuyup buz tutması
- B) Mavi renkli bir sıvının oluşması
- C) Hiçbir ışık ya da ısı değişimi olmaması
- D) Parlak sarı ışık ve yüksek ısı açığa çıkması
- E) Kahverengi bir gazın oluşması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Parlak sarı ışık ve yüksek ısı açığa çıkması
Sodyum ile klorun tepkimesinde parlak sarı ışık ve yüksek ısı açığa çıkar, beyaz NaCl katısı oluşur. Tepkime ortamı soğutmaz, ısıtır.
Kolay
12Gübrelerde bulunan NO₃⁻ iyonu, bir azot ve üç oksijen atomundan oluşan çok atomlu bir iyondur. Bu iyonun adı hangisidir?
- A) Nitrür
- B) Sülfat
- C) Karbonat
- D) Nitrat
- E) Amonyum
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Nitrat
NO₃⁻ iyonunun adı nitrattır. Nitrür N³⁻ iyonunun, amonyum ise NH₄⁺ iyonunun adıdır.
Kolay
13Bahçe kireci olarak bilinen kalsiyum hidroksit, Ca²⁺ ve OH⁻ iyonlarından oluşur. Kalsiyum hidroksitin formülü hangisidir?
- A) CaOH
- B) Ca(OH)₂
- C) CaOH₂
- D) Ca₂OH
- E) Ca(OH)₃
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ca(OH)₂
Ca²⁺ iyonunun yükünü iki OH⁻ iyonu dengeler; çok atomlu iyon birden fazla olduğunda parantez kullanılır: Ca(OH)₂. CaOH₂ yazımı yalnızca hidrojen sayısını artırır, yanlıştır.
Kolay
14Sodyum oksit, Na⁺ ve O²⁻ iyonlarından oluşan iyonik bir bileşiktir. Toplam yükün sıfır olması kuralına göre sodyum oksidin formülü hangisidir?
- A) NaO
- B) NaO₂
- C) Na₂O
- D) Na₂O₂
- E) Na₃O
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Na₂O
Bir O²⁻ iyonunun −2 yükünü dengelemek için iki Na⁺ gerekir: 2 · (+1) − 2 = 0, formül Na₂O olur. NaO₂ formülünde yükler dengelenmez.
Kolay
15Bir öğrenci OH⁻, NO₃⁻, SO₄²⁻, CO₃²⁻ ve NH₄⁺ çok atomlu iyonlarını yüklerine göre sınıflandırıyor. Bu iyonlardan hangisi katyondur?
- A) OH⁻ (hidroksit)
- B) NO₃⁻ (nitrat)
- C) NH₄⁺ (amonyum)
- D) SO₄²⁻ (sülfat)
- E) CO₃²⁻ (karbonat)
Cevabı göster
Doğru cevap: C) NH₄⁺ (amonyum)
Pozitif yüklü tanecikler katyondur; verilenler arasında pozitif yüklü olan tek iyon NH₄⁺ (amonyum) iyonudur. Diğerleri negatif yüklü anyonlardır.
Kolay
16Kireç taşının yapısında bulunan karbonat iyonu, bir karbon ve üç oksijen atomundan oluşan çok atomlu bir iyondur. Karbonat iyonunun formülü hangisidir?
- A) CO₃⁻
- B) CO₂²⁻
- C) CO₄³⁻
- D) C₃O²⁻
- E) CO₃²⁻
Cevabı göster
Doğru cevap: E) CO₃²⁻
Karbonat iyonu CO₃²⁻ formülüyle gösterilir ve −2 yüklüdür. CO₃⁻ yazımında yük yanlış verilmiştir.
Kolay
17Bir sınıf, ısıtılmış sodyum metalinin klor gazıyla tepkimesini videodan izliyor. Öğretmen, öğrencilerden yazdıkları önermeleri “doğrudan gözleme dayananlar” ve “gözlemi açıklamak için öne sürülenler” olarak ayırmalarını istiyor. Aşağıdaki önermelerden hangisi videodaki doğrudan bir gözleme dayanır?
- A) Her sodyum atomu bir elektron kaybetmiştir.
- B) Klor atomları birer elektron kazanmıştır.
- C) Zıt yüklü iyonlar birbirini çekmiştir.
- D) Tepkime sonunda kapta beyaz bir katı oluşmuştur.
- E) Klor molekülleri atomlarına ayrılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tepkime sonunda kapta beyaz bir katı oluşmuştur.
Videoda gözle görülebilenler maddelerin görünüşü, ışık ve oluşan üründür; kapta beyaz bir katının (sodyum klorür) oluşması doğrudan gözlenir. Elektron alışverişi, iyonların birbirini çekmesi ve moleküllerin atomlarına ayrılması tanecik düzeyinde gerçekleşir; gözle görülemez, gözlemleri açıklamak için öne sürülen önermelerdir.
Kolay
18Kimya öğretmeni tahtaya iki tanım yazıyor: I. İyonik bir tuzun zıt yüklü iyonları arasında oluşan güçlü elektrostatik etkileşim II. Bu tuzu oluşturan elementler arasında gerçekleşen elektron aktarımı ve iyon oluşumu süreci Bu tanımların karşılık geldiği kavramlar sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İyonik bağ – iyonik bağlanma
- B) İyonik bağlanma – iyonik bağ
- C) İyonik bağ – kristal örgü
- D) Kristal örgü – iyonik bağlanma
- E) Metalik bağ – iyonik bağlanma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İyonik bağ – iyonik bağlanma
Zıt yüklü iyonlar arasındaki güçlü elektrostatik etkileşime iyonik bağ denir. İyonik bir tuzu oluşturan elementler arasında gerçekleşen elektron aktarımı ve iyon oluşumu sürecine ise iyonik bağlanma adı verilir. Kristal örgü, iyonların düzenli dizilmesiyle oluşan yapıdır; metalik bağ ise metal katyonları ile serbest valans elektronları arasındaki çekimdir.
Orta
19Bir öğrenci fen laboratuvarındaki NaCl kristal modelini inceliyor. Modelde Na⁺ ve Cl⁻ iyonları küp biçimli bir örgüde her doğrultuda birbirini izleyerek diziliyor; öğrenci modelin ortasındaki bir Na⁺ iyonunun en yakın komşularını sayıyor. NaCl kristalinde bir Na⁺ iyonu en yakın komşu olarak kaç Cl⁻ iyonuyla çevrilidir?
- A) 1
- B) 4
- C) 6
- D) 8
- E) 12
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 6
NaCl örgüsünde her Na⁺ iyonu sağında, solunda, önünde, arkasında, üstünde ve altında olmak üzere 6 Cl⁻ iyonuyla çevrilidir; her Cl⁻ de aynı biçimde 6 Na⁺ ile çevrilidir. NaCl formülündeki 1:1 oranını komşu sayısı sanan öğrenci 1 cevabını verir; formül komşu sayısını değil iyonların oranını gösterir.
Orta
20Mor ve yeşil renkli kristaller hâlinde bulunan florit minerali, kalsiyum ve flordan oluşan iyonik bir bileşiktir. Bir öğrenci ₂₀Ca ile ₉F atomlarının elektron dizilimlerine bakarak bu bileşiğin oluşumunu açıklamaya çalışıyor. Bu bileşiğin oluşumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Her Ca atomu 2 elektron alır, her F atomu 1 elektron verir; formül CaF₂'dir.
- B) Ca ve F atomları elektronlarını ortaklaşa kullanır; formül CaF'dir.
- C) Her F atomu 2 elektron verir, Ca bunları alır; formül Ca₂F'dir.
- D) Her Ca atomu 1 elektron verir, her F atomu 1 elektron alır; formül CaF'dir.
- E) Her Ca atomu 2 elektron verir, her F atomu 1 elektron alır; formül CaF₂'dir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Her Ca atomu 2 elektron verir, her F atomu 1 elektron alır; formül CaF₂'dir.
Ca (2A grubu) iki değerlik elektronunu vererek Ca²⁺, F (7A grubu) bir elektron alarak F⁻ olur; bir Ca'nın verdiği iki elektronu iki F aldığından formül CaF₂'dir. Formülü doğru bilip elektron aktarımının yönünü ters kuran öğrenci ilk şıkka yönelebilir.

Ders videoları

MEB'in 9. sınıf Kimya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)

9.Sınıf Kimya Dersi Örnek Ders Anlatımı Kaynak: MEB

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.