9. Sınıf Kimya · Çeşitlilik
Katılar ve Özellikleri
- amorf katı
- kristal katı
- iyonik katı
- moleküler katı
- kovalent katı
- metalik katı
- birim hücre
Katılar nasıl sınıflandırılır?
Katılar, taneciklerinin dizilişine göre amorf ve kristal katılar olarak sınıflandırılır; kristal katılar da tanecikleri tutan kuvvete göre iyonik, moleküler, kovalent ve metalik katılara ayrılır. Amorf katılarda tanecikler düzensizdir ve belirli bir erime noktası yoktur; cam, plastik ve mum bu gruptadır. Kristal katılarda tanecikler üç boyutta düzenli bir örgü oluşturur. İyonik katılar (NaCl, CaO) yüksek erime noktalı, sert ama kırılgandır ve katı hâlde elektriği iletmez. Moleküler katılar (buz, kuru buz, iyot, şeker) moleküller arası kuvvetlerle tutulur, düşük erime noktalı ve yumuşaktır. Kovalent ağ katılarında (elmas, kuvars) atomlar dev bir ağ hâlinde bağlıdır; grafit ise katmanlı yapısıyla elektriği iletir. Metalik katılar parlak, iletken ve işlenebilirdir. Kuru buz yaklaşık −79 °C'de süblimleşirken elmas 3500 °C'nin üzerinde erir. Buz kovalent değil, moleküler katıdır; molekülleri hidrojen bağıyla bir arada durur.
Katılar ve Özellikleri: konu anlatımı ve özeti
Katılar maddenin en düzenli ve en düşük enerjili hâlidir: tanecikleri birbirine sıkıca bağlıdır ve yalnızca titreşir. Katının özellikleri, taneciklerinin dizilişine ve onları bir arada tutan kuvvetin türüne bağlıdır.
- Amorf katılar: Tanecikleri düzensiz dizilmiştir; belirli bir erime noktaları yoktur, ısıtılınca yumuşayarak erirler. Örnekler: cam, plastik, lastik, mum, tereyağı.
- Kristal katılar: Tanecikler üç boyutta düzenli tekrar eden bir örgü oluşturur; belirli bir erime noktaları vardır. Örgünün bütün özelliklerini taşıyan en küçük parçaya birim hücre denir.
- İyonik katılar: Örgü noktalarında iyonlar bulunur (NaCl, KI, CaO). Erime noktaları yüksektir, serttir ama kırılgandır; katı hâlde elektriği iletmez.
- Moleküler katılar: Örgü noktalarında moleküller bulunur ve moleküller arası kuvvetlerle (London, dipol-dipol, hidrojen bağı) tutulur. Erime noktaları düşüktür, yumuşaktır. Örnekler: buz, kuru buz (katı CO₂), iyot, naftalin, şeker.
- Kovalent (ağ) katılar: Atomlar birbirine kovalent bağlarla dev bir ağ hâlinde bağlıdır. Erime noktaları çok yüksektir ve genellikle çok serttir. Örnekler: elmas, kuvars (SiO₂); grafit de kovalent katıdır ama katmanlı yapısı sayesinde elektriği iletir.
- Metalik katılar: Metal katyonları elektron denizi içinde bulunur. Parlak, iletken ve işlenebilirdir. Örnekler: Na, Mg, Al, Cu, Fe.
- Erime noktası karşılaştırması: Kuru buz yaklaşık −79 °C'de süblimleşirken elmas 3500 °C'nin üzerinde erir; aradaki fark tanecikleri tutan kuvvetin gücünden kaynaklanır.
Unutma: Buz kovalent katı değil moleküler katıdır; su moleküllerinin içindeki bağlar kovalent olsa da molekülleri birbirine bağlayan kuvvet hidrojen bağıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir katının türünü bulmak için örgüdeki taneciği ve onu tutan kuvveti sor:
- Örgüde iyonlar varsa (metal + ametal) iyonik katıdır: sert, kırılgan, erime noktası yüksek.
- Örgüde moleküller varsa moleküler katıdır: yumuşak, erime noktası düşük. Buz, şeker, naftalin.
- Atomlar dev bir ağ hâlinde kovalent bağlıysa kovalent katıdır: çok sert, erime noktası çok yüksek. Elmas, kuvars.
- Metal katyonları ve elektron denizi varsa metalik katıdır: parlak, iletken, işlenebilir.
Günlük hayattan: Plastik bir şişe sıcak suya batırılınca belirli bir sıcaklıkta birden erimez, yavaş yavaş yumuşar; cam da çok yüksek sıcaklıkta böyle davranır. Bu, düzensiz yapılı amorf katıların tipik davranışıdır.
Sık yapılan hata: "Sert olan her katının erime noktası yüksektir." Doğrusu: Sertlik ve erime noktası çoğu zaman birlikte artsa da kesin kural değildir; katının türünü belirleyen tanecikleri tutan kuvvettir.
Derinleş
Cam, kuvars kristali ve sofra tuzunu görünüş, sertlik ve kırılma biçimi bakımından karşılaştıran güvenli bir gözlem planı hazırla (ısıtma ya da kırma yapmadan; büyüteç, fotoğraf ve kaynak bilgisiyle). Ardından şunu araştır: Cam ve kuvarsın ikisi de büyük oranda silisyum dioksitten oluşuyorsa neden biri amorf, diğeri kristaldir? Cam geri dönüşümünün bu bilgiyle nasıl ilişkili olduğunu tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
KİM.9.2.8Etkileşimlerin katıların özellikleri üzerindeki etkilerine ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Aynı ya da farklı etkileşimlere sahip katılara ilişkin niteliklerin farkını ortaya koyar.
- b) Etkileşimlerle katılar arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere gözlem verilerini veya hazır veri setini kullanır.
- c) Çıkarımlarını bilim insanlarının çıkarımları ile karşılaştırır.
Bu konuda neler var?
- Amorf ve Kristal Katılar
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Dondurma taşıyan araçlarda soğutucu olarak kullanılan kuru buz, katı karbon dioksittir. Kuru buz yaklaşık −78 °C'de sıvı hâle geçmeden doğrudan gaza dönüşür ve bu sırada CO₂ molekülleri bozulmadan kalır. Bu bilgilere göre kuru buz hangi tür katıdır?
- A) İyonik katı
- B) Moleküler katı
- C) Kovalent (ağ) katı
- D) Metalik katı
- E) Amorf katı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Moleküler katı
Kuru buzun örgü noktalarında CO₂ molekülleri bulunur ve bu moleküller zayıf London kuvvetleriyle tutunur; bu yüzden çok düşük sıcaklıkta hâl değiştiren moleküler bir katıdır. Molekül içinde kovalent bağ bulunması onu kovalent ağ katı yapmaz; ağ katılarda atomların tamamı tek bir dev yapıda bağlıdır.
Kolay
2Rana, mutfaktaki bazı malzemelerin kırılmış parçalarını büyüteçle inceliyor. Malzemelerin çoğunun düz yüzeyli, köşeli parçalara ayrıldığını; birinin ise kırıldığında kavisli ve keskin kenarlı, düzensiz yüzeyler oluşturduğunu not ediyor. Aşağıdakilerden hangisi tanecikleri düzensiz dizilmiş bir katıdır?
- A) Sofra tuzu
- B) Toz şeker
- C) Bakır tel
- D) Cam bardak parçası
- E) Buz küpü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Cam bardak parçası
Cam, tanecikleri düzensiz dizilmiş amorf bir katıdır ve kırıldığında kavisli yüzeyler oluşturur. Sofra tuzu iyonik, toz şeker ve buz moleküler, bakır ise metalik kristal katılardır; bunların tanecikleri düzenli bir örgüde dizilmiştir.
Kolay
3Cam ustası Ayşe Hanım, ocakta ısıttığı cam çubuğun belli bir sıcaklıkta birden sıvılaşmadığını; giderek yumuşayıp bal kıvamına geldiğini ve bu sırada şekil verilebildiğini anlatıyor. Aynı atölyede ısıtılan bir kalay parçası ise 232 °C'de erimeye başlıyor ve erime bitene kadar sıcaklığı değişmiyor. Cam çubuğun ısıtıldığında gösterdiği davranış, camın hangi tür katı olduğunu gösterir?
- A) Kristal katı
- B) İyonik katı
- C) Metalik katı
- D) Amorf katı
- E) Kovalent ağ katı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Amorf katı
Belirli bir erime noktası olmadan giderek yumuşayan cam, tanecikleri düzensiz dizilmiş amorf bir katıdır. Kalay ise kristal yapılı bir metal olduğundan belirli bir sıcaklıkta erir. İyonik, metalik ve kovalent ağ katıları kristal yapıda olduğu için belirli erime noktaları vardır.
Kolay
4Mineraloji müzesindeki bir tuz kristali maketinde Na⁺ ve Cl⁻ iyonlarını temsil eden toplar küp biçiminde düzenlenmiş. Rehber, maketteki küçük bir küp parçasının üç boyutta art arda tekrarlanmasıyla bütün kristalin oluşturulabildiğini ve bu parçanın kristalin bütün özelliklerini taşıdığını söylüyor. Rehberin sözünü ettiği yapı birimine ne ad verilir?
- A) Molekül
- B) Kristal yüzeyi
- C) Formül birimi
- D) Atom çekirdeği
- E) Birim hücre
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Birim hücre
Kristal örgünün bütün özelliklerini taşıyan ve üç boyutta tekrarlanarak kristali oluşturan en küçük parça birim hücredir. Formül birimi (NaCl) yalnızca iyonların oranını gösterir, kristalin geometrisini taşımaz; iyonik katılarda ayrı molekül de bulunmaz.
Kolay
5Ali, mutfaktaki bazı katı maddeleri tanecik dizilişine göre ikiye ayırıyor. Aşağıdaki maddelerden hangisi amorf katıdır?
- A) Sofra tuzu
- B) Buz
- C) Plastik saklama kabı
- D) Bakır tel
- E) Elmas
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Plastik saklama kabı
Plastikte tanecikler düzensiz dizildiği için amorf katıdır. Sofra tuzu, buz, bakır ve elmasta tanecikler düzenli bir kristal örgü oluşturur.
Kolay
6Çay şekeri kristalleri büyüteçle incelendiğinde düzgün yüzeyli parçalar görülür. Şeker moleküler bir katıdır. Şeker kristalinin örgü noktalarında hangi tanecikler bulunur?
- A) Pozitif ve negatif iyonlar
- B) Metal katyonları ve elektronlar
- C) Kovalent ağ oluşturan tek tek atomlar
- D) Yalnızca serbest elektronlar
- E) Moleküller
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Moleküller
Moleküler katıların örgü noktalarında moleküller bulunur ve moleküller arası kuvvetlerle bir arada tutulur. İyonlar iyonik katıların, metal katyonları ise metalik katıların örgüsünde bulunur.
Kolay
7Metallerin parlak, iletken ve işlenebilir olması yapılarındaki taneciklerle ilgilidir. Metalik katının yapısı aşağıdakilerden hangisinde doğru tanımlanmıştır?
- A) Pozitif ve negatif iyonlar sırayla dizilir.
- B) Ayrı moleküller London kuvvetleriyle tutulur.
- C) Ametal atomları kovalent bağlarla ağ oluşturur.
- D) Tanecikler düzensiz biçimde dizilmiştir.
- E) Metal katyonları elektron denizi içinde bulunur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Metal katyonları elektron denizi içinde bulunur.
Metalik katılarda metal katyonları, serbestçe hareket edebilen elektronlardan oluşan bir elektron denizi içinde bulunur. Pozitif ve negatif iyonların dizilişi iyonik katıları tanımlar.
Kolay
8Naftalin, iyot ve buz gibi maddeler moleküler katılardır. Moleküler katılar için aşağıdakilerden hangisi genellikle doğrudur?
- A) Erime noktaları çok yüksektir.
- B) Katı hâlde elektriği çok iyi iletirler.
- C) Erime noktaları düşüktür.
- D) Örgü noktalarında iyonlar bulunur.
- E) Parlak ve işlenebilirdirler.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Erime noktaları düşüktür.
Moleküler katılarda molekülleri bir arada tutan moleküller arası kuvvetler zayıf olduğundan erime noktaları düşüktür ve genellikle yumuşaktırlar. Çok yüksek erime noktası kovalent ağ ve iyonik katıların özelliğidir.
Kolay
9Büyük bir kaya tuzu kristaline çekiçle vurulduğunda kristal bükülmez; küçük parçalara ayrılarak dağılır. Bu gözlem iyonik katıların hangi özelliğini gösterir?
- A) Elektriği iyi iletmelerini
- B) Erime noktalarının düşük olmasını
- C) Kolayca tel ve levha hâline getirilmelerini
- D) Parlak görünmelerini
- E) Sert ama kırılgan olmalarını
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sert ama kırılgan olmalarını
İyonik katılar serttir ama darbe karşısında kırılgandır. Tel ve levha hâline getirilebilme (işlenebilirlik) metalik katıların özelliğidir.
Kolay
10Katı hâldeki maddelerin tanecikleri birbirine sıkıca bağlıdır ve aralarındaki çekim kuvvetleri güçlüdür. Katı hâldeki taneciklerin yaptığı hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca bulundukları yerde titreşim
- B) Öteleme, dönme ve titreşim
- C) Yalnızca öteleme
- D) Birbirleri üzerinden kayma
- E) Hiçbir hareket yapmama
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yalnızca bulundukları yerde titreşim
Katılarda tanecikler belirli konumlarında kalır ve yalnız titreşim hareketi yapar. Birbiri üzerinden kayma sıvılarda, öteleme hareketi ise sıvı ve gazlarda görülür.
Kolay
11Dondurma taşımacılığında soğutucu olarak kullanılan kuru buz, katı karbon dioksittir. Kuru buzun örgü noktalarında CO₂ molekülleri bulunur. Kuru buz hangi tür katıdır?
- A) Moleküler katı
- B) İyonik katı
- C) Kovalent katı
- D) Metalik katı
- E) Amorf katı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Moleküler katı
Örgü noktalarında moleküller bulunan katılar moleküler katılardır. CO₂ molekülünün içinde kovalent bağlar olsa da molekülleri bir arada tutan kuvvet moleküller arası kuvvettir; bu yüzden kovalent (ağ) katı sayılmaz.
Kolay
12Kristal katılar, örgü noktalarındaki taneciklere göre gruplara ayrılır. Örgü noktalarında metal katyonlarının bulunduğu ve bu katyonların elektron denizi içinde yer aldığı katılara metalik katı denir. Aşağıdakilerden hangisi metalik katıdır?
- A) Şeker
- B) Alüminyum folyo
- C) Potasyum iyodür
- D) Kuvars
- E) Kuru buz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Alüminyum folyo
Alüminyum bir metaldir; katyonları elektron denizi içinde bulunur. Potasyum iyodür metal içerse de iyonik bir katıdır; örgüsünde K⁺ ve I⁻ iyonları vardır.
Kolay
13Bir şırınganın ucu kapatılıp içi bir katı parçasıyla doldurulduğunda pistonu itmek mümkün olmaz. Katıların sıkıştırılamamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tanecikleri arasında hiç çekim kuvveti yoktur.
- B) Tanecikleri sürekli öteleme hareketi yapar.
- C) Tanecikleri ısıtıldığında büzülür.
- D) Tanecikleri arasındaki boşluklar yok denecek kadar azdır.
- E) Tanecikleri arasındaki boşluklar çok büyüktür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanecikleri arasındaki boşluklar yok denecek kadar azdır.
Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır; aralarında sıkıştırmaya izin verecek boşluk yok denecek kadar azdır. Tersine, tanecikler arasındaki çekim kuvveti katılarda son derece güçlüdür.
Kolay
14Bazı sofra tuzlarına iyot eksikliğini önlemek için az miktarda potasyum iyodür (KI) eklenir. KI, K⁺ ve I⁻ iyonlarından oluşur. Potasyum iyodür hangi tür katıdır?
- A) Moleküler katı
- B) Kovalent katı
- C) Metalik katı
- D) İyonik katı
- E) Amorf katı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İyonik katı
Örgü noktalarında zıt yüklü iyonlar bulunan katılar iyonik katılardır. Potasyum bir metal olsa da KI'da elektron denizi değil iyonlar vardır, bu yüzden metalik katı değildir.
Kolay
15Elmas ve kuvars (SiO₂), sertlikleri ve çok yüksek erime noktalarıyla bilinen iki katıdır. Bu iki katının ortak yapısal özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Örgü noktalarında ayrı ayrı moleküller bulunur.
- B) Atomları kovalent bağlarla dev bir ağ oluşturur.
- C) Örgü noktalarında pozitif ve negatif iyonlar bulunur.
- D) Metal katyonları elektron denizi içinde bulunur.
- E) Tanecikleri düzensiz dizilmiş amorf katılardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Atomları kovalent bağlarla dev bir ağ oluşturur.
Elmas ve kuvars kovalent (ağ) katılardır; atomları birbirine kovalent bağlarla bağlanarak dev bir ağ oluşturur. Ayrı moleküller bulunsaydı erime noktaları düşük olurdu.
Kolay
16Kimya öğretmeni katıları önce “amorf” ve “kristal” diye ikiye, sonra kristal katıları örgüdeki taneciklere göre dört gruba ayırıyor. Aşağıdakilerden hangisi kristal katı gruplarından biri değildir?
- A) İyonik katı
- B) Amorf katı
- C) Moleküler katı
- D) Kovalent katı
- E) Metalik katı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Amorf katı
Kristal katılar iyonik, moleküler, kovalent ve metalik olmak üzere dört gruba ayrılır. Amorf katılar ise tanecikleri düzensiz dizilmiş katılardır ve kristal katıların karşıtı olarak sınıflandırılır.
Kolay
17Kimya öğretmeni, kristal katıların örgü noktalarındaki tanecik türüne göre iyonik, moleküler, kovalent ve metalik olarak gruplandığını anlatıyor ve öğrencilerden aynı grupta yer alan iki katı bulmalarını istiyor. Aşağıdaki çiftlerden hangisinde iki katı aynı kristal katı grubundadır?
- A) İyot – kalsiyum florür
- B) Demir – sodyum klorür
- C) Kuru buz – naftalin
- D) Elmas – şeker
- E) Buz – kuvars
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kuru buz – naftalin
Kuru buz (katı CO₂) ve naftalin (C₁₀H₈) moleküler katıdır; ikisinin de örgü noktalarında moleküller bulunur. İyot moleküler, kalsiyum florür (CaF₂) iyonik; demir metalik, sodyum klorür iyonik; elmas kovalent, şeker moleküler; buz moleküler, kuvars kovalent katıdır.
Kolay
18Çinko sülfür (ZnS), çinko metali ile kükürt ametalinin oluşturduğu kristal bir bileşiktir. Emre, “İçinde çinko metali olduğuna göre ZnS metalik bir katıdır.” diyor. ZnS'nin katı türü ve gerekçesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Metalik katı; örgü noktalarında çinko katyonları ile elektron denizi bulunur.
- B) Moleküler katı; örgü noktalarında birbirinden bağımsız ZnS molekülleri bulunur.
- C) Kovalent katı; çinko ve kükürt atomları elektronlarını ortaklaşa kullanır.
- D) Amorf katı; çinko ve kükürt tanecikleri gelişigüzel, düzensiz dizilmiştir.
- E) İyonik katı; örgü noktalarında Zn²⁺ katyonları ile S²⁻ anyonları bulunur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İyonik katı; örgü noktalarında Zn²⁺ katyonları ile S²⁻ anyonları bulunur.
Metalik katılar yalnız metal atomlarından oluşur; örgüde metal katyonları ve elektron denizi bulunur. ZnS ise bir metal ile bir ametalin oluşturduğu bileşiktir; örgü noktalarında Zn²⁺ ve S²⁻ iyonları yer alır ve bu iyonlar elektrostatik çekimle bir arada tutulur. Bu nedenle ZnS iyonik katıdır. Bileşikte metal bulunması katıyı metalik yapmaz; NaCl ve CaO da metal içerir ama iyonik katıdır.
Orta
19Kışın göl yüzeyinde oluşan buz tabakası, altındaki suyun donmasını geciktirir. Buz kristalinde her su molekülü komşu dört molekülle düzenli bir ağ oluşturur. Buzla ilgili: I. Moleküler katıdır. II. Su molekülleri birbirine kovalent bağlarla bağlıdır. III. Tanecikleri düzenli dizilmiş kristal bir katıdır. ifadelerinden hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız III
- C) I ve II
- D) I ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: D) I ve III
Buzun örgü noktalarında H₂O molekülleri bulunur ve düzenli dizildikleri için buz moleküler kristal bir katıdır (I ve III doğru). Kovalent bağlar her su molekülünün içindedir; molekülleri birbirine bağlayan kuvvet hidrojen bağıdır, bu nedenle II yanlıştır.
Orta
20Ece, bir naftalin topundan kopardığı parçayı ve bir tutam sofra tuzunu ayrı deney tüplerinde ısıtıyor. Naftalin yaklaşık 80 °C'de eriyip keskin kokusunu yayıyor; tuz ise ısıtıcının ulaştığı 300 °C'de de katı kalıyor. Kaynaklarda tuzun erime noktası 801 °C olarak veriliyor. İki katının erime davranışındaki farkın nedeni hangisidir?
- A) Naftalin molekülleri birbirine güçlü iyonik bağlarla bağlanmıştır.
- B) Tuz tanecikleri zayıf London kuvvetleriyle tutulduğu için zor erir.
- C) Tuz amorf, naftalin ise düzenli kristal yapıda bir katıdır.
- D) Naftalin ısıtılınca moleküllerindeki kovalent bağlar kopar.
- E) Naftalinde zayıf moleküller arası kuvvetler, tuzda güçlü iyonik çekimler vardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Naftalinde zayıf moleküller arası kuvvetler, tuzda güçlü iyonik çekimler vardır.
Naftalin moleküler bir katıdır; molekülleri zayıf moleküller arası kuvvetlerle tutunduğu için düşük sıcaklıkta erir. Sofra tuzu iyonik bir katıdır; zıt yüklü iyonlar arasındaki güçlü çekim nedeniyle erime noktası çok yüksektir. Naftalin eriyince molekülleri bozulmaz; erimede kovalent bağlar kopmaz.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Kimya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.