9. Sınıf Kimya · Çeşitlilik
Lewis Nokta Yapısı
- valans elektronu
- ortaklanmamış elektron çifti
- oktet kuralı
- dublet kuralı
- merkez atom
- bağ elektron çifti
Lewis nokta yapısı nasıl çizilir?
Lewis nokta yapısı, bir atomun ya da molekülün valans elektronlarını element sembolünün çevresine nokta koyarak gösterme yöntemidir. Sembol çekirdeği ve iç elektronları, noktalar ise valans elektronlarını temsil eder. Noktalar önce teker teker yerleştirilir, dörtten fazla elektron varsa eşleştirilir; örneğin azot 5, alüminyum 3 noktayla gösterilir. Molekülde bağ yapan elektron çiftleri iki atomun arasına yazılır, bağa katılmayan elektronlara ortaklanmamış elektron çifti denir. Hidrojen dublet kuralıyla 2, diğer atomlar çoğunlukla oktet kuralıyla 8 elektrona tamamlanır. H₂O'da oksijenin 2 bağ çifti ve 2 ortaklanmamış çifti, NH₃'te azotun 3 bağ çifti ve 1 ortaklanmamış çifti vardır; CH₄'te karbon 4 bağ yapar. NH₃ için toplam valans elektronu 8'dir ve bunun 6'sı bağlarda bulunur. Bazı moleküller oktete uymaz; BH₃'te bor yalnızca 6 elektronla çevrilidir. Çizimden sonra toplam nokta sayısı valans elektronları toplamıyla karşılaştırılır.
Lewis Nokta Yapısı: konu anlatımı ve özeti
Lewis nokta yapısı, bir atomun ya da molekülün valans elektronlarını element sembolünün çevresine nokta koyarak gösterme yöntemidir. Bu gösterim, bağların ve ortaklanmamış elektron çiftlerinin nerede olduğunu kolayca görmeni sağlar.
- Atomda sembol çekirdeği ve iç elektronları, noktalar ise valans elektronlarını temsil eder. Noktalar önce teker teker yerleştirilir; dörtten fazla elektron varsa eşleştirilir. Örnek: azot (₇N) 5, alüminyum (₁₃Al) 3 noktayla gösterilir.
- Molekülde bağ yapan elektron çiftleri iki atomun arasına yazılır. Bağa katılmayan elektronlara ortaklanmamış elektron çifti denir.
- Dublet kuralı: Hidrojen son katmanını helyum gibi 2 elektrona tamamlar. Oktet kuralı: Diğer atomlar çoğunlukla son katmanlarını 8 elektrona tamamlayarak soy gaz düzenine ulaşır.
- Örnekler: H₂O'da oksijenin 2 bağ çifti ve 2 ortaklanmamış çifti vardır. NH₃'te azotun 3 bağ çifti ve 1 ortaklanmamış çifti vardır. CH₄'te karbon 4 bağ yapar, ortaklanmamış çifti yoktur. CO₂'de karbon her oksijenle ikili bağ kurar.
- Elektron sayımı kontrolü: NH₃ için toplam valans elektronu 5 + 3 · 1 = 8'dir; bunun 6'sı bağlarda, 2'si azot üzerindeki ortaklanmamış çifttedir.
- Merkez atom, diğer atomların bağlandığı atomdur; üzerindeki ortaklanmamış çiftler bağ çiftlerini iterek molekülün biçimini etkiler.
- Bazı moleküller oktete uymaz; örneğin BH₃'te bor yalnızca 6 elektronla çevrilidir.
Unutma: Lewis yapısını çizdikten sonra toplam nokta sayısının bütün atomların valans elektronları toplamına eşit olduğunu mutlaka kontrol et.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir molekülün Lewis yapısını çizmek için şu adımları izle:
- Toplam valans elektronunu say. H₂O için: oksijen 6, iki hidrojen 2 · 1 = 2, toplam 8.
- Merkez atomu seç: genellikle hidrojen olmayan ve sayısı az olan atom, burada oksijen.
- Her bağ için iki elektron kullan: iki O–H bağı 4 elektron eder.
- Kalan elektronları çift çift merkez atoma yerleştir: 8 − 4 = 4 elektron, yani oksijen üzerinde 2 ortaklanmamış çift.
- Kontrol et: Oksijenin çevresinde 8, her hidrojenin çevresinde 2 elektron olmalı.
Günlük hayattan: Bir LEGO maketi yaparken önce parçaları sayarsın; Lewis yapısında da önce elektronları sayıp sonra yerleştirirsin.
Sık yapılan hata: Ortaklanmamış çiftleri çizmeyi unutmak. Oksijen yalnızca iki bağla çizilirse 8 değil 4 elektronla görünür ve yapı eksik olur.
Derinleş
Karbon dioksit (CO₂) ve karbon monoksit (CO) moleküllerinin Lewis yapılarını çiz ve bağ sayılarını karşılaştır. Ardından iki gazın insan sağlığı üzerindeki etkilerini araştır: CO neden "sessiz tehlike" olarak anılır? Evlerde karbon monoksit dedektörü kullanımının ve sobaların düzenli bakımının önemini anlatan, bilgiye dayalı bir bilgilendirme kartı hazırla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
KİM.9.2.4Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin çıkarımda bulunabilme
- a) Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin varsayımda bulunur.
- b) Lewis nokta yapısını kullanarak moleküllerin yapısına ilişkin örüntüler oluşturur.
- c) Oluşturduğu örüntüleri kullanarak farklı moleküllerin yapılarını karşılaştırır.
- d) Önermelerini farklı moleküllerin Lewis nokta yapılarını kullanarak değerlendirir.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir öğrenci su (H₂O) molekülünün Lewis yapısını çiziyor. Oksijen atomu üzerinde, iki hidrojenle yaptığı bağlara katılmayan iki elektron çifti kaldığını görüyor. Bir molekülde bağ oluşumuna katılmayan valans elektron çiftlerine ne ad verilir?
- A) Bağ elektron çifti
- B) İç katman elektronu
- C) Serbest elektron denizi
- D) Ortaklanmamış elektron çifti
- E) Eşleşmemiş tek elektron
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ortaklanmamış elektron çifti
Bağa katılmayan ve yalnızca bir atoma ait olan değerlik elektron çiftlerine ortaklanmamış elektron çifti denir; sudaki oksijende iki tane vardır. Bağ elektron çifti ise iki atom arasında ortaklaşa kullanılan çifttir; Lewis yapısındaki iki tür çifti karıştıran öğrenci bu şıkka yönelebilir.
Kolay
2Öğretmen tahtaya oksijen atomunu O sembolünün çevresine 6 nokta koyarak, sodyumu ise yalnızca 1 nokta koyarak gösteriyor. Bir öğrenci oksijenin toplam 8 elektronu olduğu hâlde neden 6 nokta konduğunu soruyor. Lewis nokta yapısında sembolün çevresine konan noktalar neyi gösterir?
- A) Valans elektronlarını
- B) Atomdaki bütün elektronları
- C) Çekirdekteki proton sayısını
- D) Çekirdekteki nötron sayısını
- E) İç katmanlardaki elektronları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Valans elektronlarını
Lewis nokta yapısında yalnızca bağ oluşumuna katılabilen valans elektronları gösterilir; oksijenin dizilimi 1s² 2s² 2p⁴ olduğundan 2. katmandaki 6 elektron nokta olarak yazılır. Noktaları bütün elektronlar sanan öğrenci oksijen için 8 nokta bekler.
Kolay
3Bir öğrenci H₂ molekülünün Lewis yapısını çiziyor ve her hidrojen atomunun ortaklaşa kullanılan iki elektronla son katmanını helyumunki gibi 2 elektrona tamamladığını görüyor. Hidrojenin son katmanını 2 elektrona tamamlama eğilimi hangi kuralla ifade edilir?
- A) Oktet kuralı
- B) Dublet kuralı
- C) Hund kuralı
- D) Pauli ilkesi
- E) Aufbau ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dublet kuralı
Hidrojen, lityum gibi küçük atomların son katmanlarını helyum gibi 2 elektrona tamamlama eğilimi dublet kuralıdır. Oktet kuralı son katmanı 8 elektrona tamamlama eğilimidir; bağ kurallarını tek bir kural sanan öğrenci oktet şıkkını seçebilir.
Kolay
4Bir öğrenci element kartlarının arkasına Lewis nokta yapılarını çiziyor. Bir kartın arkasında sembolün çevresine 3 nokta konduğunu görüyor ve bu kartın hangi elemente ait olduğunu atom numaralarından bulmaya çalışıyor. Sembolün çevresine 3 nokta konan atom hangisidir?
- A) ₇N
- B) ₁₁Na
- C) ₅B
- D) ₁₂Mg
- E) ₉F
Cevabı göster
Doğru cevap: C) ₅B
Bor atomunun dizilimi 1s² 2s² 2p¹'dir; değerlik katmanında 2 + 1 = 3 elektron bulunduğundan sembolün çevresine 3 nokta konur. Azotun 2p alt düzeyinde 3 elektron vardır; yalnızca p elektronlarını sayan öğrenci N'yi seçebilir, oysa azotun değerlik elektron sayısı 5'tir.
Kolay
5Havai fişeklerde kullanılan magnezyumun atom numarası 12'dir. Magnezyum atomunun Lewis nokta yapısında sembolün çevresine kaç nokta konur?
- A) 12
- B) 8
- C) 10
- D) 2
- E) 1
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 2
Mg: 1s² 2s² 2p⁶ 3s²; en dış düzeyde 2 valans elektronu vardır, bu yüzden 2 nokta konur. 12 atomdaki toplam elektron sayısıdır.
Kolay
6Karbonun atom numarası 6'dır. Karbon atomunun Lewis nokta yapısı çizilirken sembolün çevresine kaç nokta konur ve bu noktalar nasıl yerleştirilir?
- A) 4 nokta; ikişerli iki çift hâlinde
- B) 6 nokta; üç çift hâlinde
- C) 2 nokta; tek bir çift hâlinde
- D) 4 nokta; dördü de teker teker
- E) 6 nokta; teker teker
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 4 nokta; dördü de teker teker
Karbonun 4 valans elektronu vardır; noktalar önce teker teker yerleştirildiği ve dörtten fazla elektron olmadığı için dördü de tek kalır. 6, karbonun toplam elektron sayısıdır.
Kolay
7Bir atomun Lewis nokta yapısında element sembolünün çevresine noktalar konur. Bu gösterimde element sembolünün kendisi neyi temsil eder?
- A) Yalnızca valans elektronlarını
- B) Atomdaki bütün elektronları
- C) Yalnızca nötronları
- D) Atomun bağ yaptığı diğer atomları
- E) Çekirdeği ve iç katman elektronlarını
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çekirdeği ve iç katman elektronlarını
Lewis yapısında sembol çekirdeği ve iç katman elektronlarını, noktalar ise valans elektronlarını temsil eder.
Kolay
8Reklam tabelalarında kullanılan neonun atom numarası 10'dur. Neon atomunun Lewis nokta yapısında sembolün çevresine kaç nokta konur?
- A) 10
- B) 8
- C) 2
- D) 6
- E) 0
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 8
Ne: 1s² 2s² 2p⁶; en dış düzeyde 8 valans elektronu vardır ve dört çift hâlinde gösterilir. 10 toplam elektron sayısıdır; 1s elektronları iç elektrondur.
Kolay
9Karbon tetraklorür (CCl₄) molekülünde dört klor atomu aynı atoma bağlıdır ve klor atomları birbirine bağlı değildir. Bu molekülün Lewis yapısında merkez atom hangisidir?
- A) Cl
- B) Merkez atom yoktur
- C) İki klor atomu
- D) Karbon ve bir klor atomu birlikte
- E) C
Cevabı göster
Doğru cevap: E) C
Dört klor atomu karbona bağlı olduğundan merkez atom karbondur. Klor atomları uçlarda yer alır ve her biri yalnızca bir bağ yapar.
Kolay
10Su arıtmada kullanılan klorun atom numarası 17'dir. Klor atomunun Lewis nokta yapısında sembolün çevresine kaç nokta konur?
- A) 17
- B) 5
- C) 7
- D) 8
- E) 1
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 7
Cl: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁵; en dış düzeyde 2 + 5 = 7 valans elektronu vardır. Yalnızca 3p elektronları sayılırsa 5 bulunur.
Kolay
11Gübrelerde bulunan fosforun atom numarası 15'tir. Fosfor atomunun Lewis nokta yapısında sembolün çevresine kaç nokta konur?
- A) 3
- B) 5
- C) 15
- D) 8
- E) 7
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 5
P: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³; en dış düzeyde 2 + 3 = 5 valans elektronu vardır. Yalnızca 3p elektronları sayılırsa 3 bulunur.
Kolay
12Temizlik ürünlerinde bulunan amonyak (NH₃) molekülünün Lewis yapısında azot merkez atomdur ve üç hidrojenle birer bağ yapar. Azot atomu üzerinde kaç ortaklanmamış elektron çifti bulunur?
- A) 0
- B) 2
- C) 3
- D) 4
- E) 1
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 1
Azotun 5 valans elektronunun 3'ü bağlarda kullanılır, kalan 2 elektron bir ortaklanmamış çift oluşturur. Su molekülünde ise oksijen üzerinde 2 ortaklanmamış çift bulunur.
Kolay
13Bir molekülün Lewis yapısında iki atom sembolünün arasına konan iki nokta ya da bu noktaların yerine çizilen kısa bir çizgi neyi gösterir?
- A) Bir ortaklanmamış elektron çiftini
- B) İki atomun çekirdeğini
- C) İki tane iç katman elektronunu
- D) Bir iyonik yükü
- E) Bir bağ elektron çiftini
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir bağ elektron çiftini
İki atomun arasına yazılan elektron çifti ya da çizgi, iki atomun ortak kullandığı bağ elektron çiftini gösterir. Ortaklanmamış çiftler ise atomun bağ yapmayan taraflarında gösterilir.
Kolay
14Kimya öğretmeni, hidrojen dışındaki atomların çoğunun bağ yaparken son katmanlarını 8 elektrona tamamlayarak soy gaz düzenine ulaştığını anlatıyor. Bu kural hangisidir?
- A) Dublet kuralı
- B) Hund kuralı
- C) Aufbau ilkesi
- D) Oktet kuralı
- E) Pauli ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Oktet kuralı
Atomların son katmanlarını 8 elektrona tamamlama eğilimine oktet kuralı denir. Dublet kuralı hidrojenin 2 elektrona tamamlamasını anlatır.
Kolay
15Bir molekülün Lewis yapısında, diğer atomların kendisine bağlandığı atoma özel bir ad verilir. Bu atomun adı hangisidir?
- A) Merkez atom
- B) Uç atom
- C) Değerlik atomu
- D) Ortaklanmamış atom
- E) Soy gaz atomu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Merkez atom
Diğer atomların bağlandığı atoma merkez atom denir; örneğin H₂O'da merkez atom oksijendir.
Kolay
16Hidrojen florür (HF) molekülünün Lewis yapısında flor atomu hidrojenle bir bağ yapar ve oktetini tamamlar. (₁H, ₉F) Flor atomu üzerinde kaç ortaklanmamış elektron çifti bulunur?
- A) 1
- B) 2
- C) 3
- D) 4
- E) 0
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 3
Florun 7 valans elektronundan 1'i bağa katılır; bağ çiftiyle birlikte 8 elektron olur ve flor üzerinde 6 elektron, yani 3 ortaklanmamış çift kalır.
Kolay
17Bir öğrenci bazı atomların Lewis nokta yapılarını çizerken, sembolün çevresine konan nokta sayısının atomun valans elektron sayısına eşit olduğunu görüyor. Ardından nokta sayıları birbirine eşit olan atom çiftini arıyor. Aşağıdaki atom çiftlerinden hangisinin Lewis nokta yapılarındaki nokta sayıları aynıdır?
- A) ₅B ve ₆C
- B) ₆C ve ₇N
- C) ₉F ve ₁₀Ne
- D) ₈O ve ₁₆S
- E) ₁₁Na ve ₁₂Mg
Cevabı göster
Doğru cevap: D) ₈O ve ₁₆S
₈O: 1s² 2s² 2p⁴ ve ₁₆S: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴ dizilimlerinde son enerji seviyesinde 6'şar elektron vardır; ikisi de 6 noktayla gösterilir. Aynı grupta bulunan atomların valans elektron sayıları, dolayısıyla Lewis nokta yapılarındaki nokta sayıları aynıdır. Öteki çiftlerde nokta sayıları farklıdır: B 3 – C 4, C 4 – N 5, F 7 – Ne 8, Na 1 – Mg 2.
Kolay
18Hidrojen florür (HF) molekülünün Lewis nokta yapısında hidrojen ile flor atomları bir elektron çiftini ortaklaşa kullanır; böylece iki atom da bir soy gazın elektron düzenine benzer. (₁H, ₂He, ₉F, ₁₀Ne, ₁₈Ar) Buna göre HF molekülünde hidrojen ve flor atomları sırasıyla hangi soy gazların elektron düzenine ulaşmıştır?
- A) Helyum – helyum
- B) Helyum – neon
- C) Helyum – argon
- D) Neon – neon
- E) Neon – argon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Helyum – neon
Hidrojen, ortak kullanılan elektron çiftiyle dış enerji seviyesini 2 elektrona tamamlar (dublet); bu, helyumun (1s²) elektron düzenidir. Flor, 7 valans elektronuna ortak çiftteki bir elektronu ekleyerek son enerji seviyesini 8 elektrona tamamlar (oktet); toplam 10 elektronla neonun (1s² 2s² 2p⁶) elektron düzenine ulaşır.
Orta
19Bir öğrenci beş molekülün Lewis yapısını çiziyor ve her birinde merkez atomun çevresindeki toplam elektron sayısını hesaplıyor. Birinde merkez atomun çevresinde yalnızca 6 elektron bulunduğunu görüyor. (₁H, ₅B, ₆C, ₇N, ₈O) Aşağıdaki moleküllerden hangisinde merkez atom oktet kuralına uymaz?
- A) BH₃
- B) NH₃
- C) CH₄
- D) H₂O
- E) CO₂
Cevabı göster
Doğru cevap: A) BH₃
Borun 3 değerlik elektronu vardır; BH₃'te üç tekli bağ yapar ve çevresinde 3 × 2 = 6 elektron bulunur, okteti tamamlanmaz. NH₃ ve H₂O'da merkez atomun bağ çiftleri ile ortaklanmamış çiftleri birlikte 8 elektron eder; ortaklanmamış çiftleri saymayan öğrenci bu molekülleri de oktete uymuyor sanabilir.
Orta
20Doğal gazın ana bileşeni olan metanın (CH₄) Lewis yapısını çizen bir öğrenci, karbonun 4 değerlik elektronunu ve dört hidrojen atomunun birer elektronunu yerleştiriyor. Merkez atom olan karbonun çevresini inceliyor. (₁H, ₆C) CH₄ molekülünde karbonun yaptığı bağ sayısı ve üzerindeki ortaklanmamış elektron çifti sayısı hangisidir?
- A) 2 bağ, 2 ortaklanmamış çift
- B) 3 bağ, 1 ortaklanmamış çift
- C) 4 bağ, 1 ortaklanmamış çift
- D) 2 bağ, 0 ortaklanmamış çift
- E) 4 bağ, 0 ortaklanmamış çift
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 4 bağ, 0 ortaklanmamış çift
Karbonun 4 değerlik elektronunun her biri bir hidrojenin elektronuyla eşleşerek 4 tekli bağ oluşturur; karbonun üzerinde ortaklanmamış çift kalmaz ve okteti tamamlanır. Karbonun 2s² dizilimini eşleşmiş sanan öğrenci 2 bağ ve 2 ortaklanmamış çift bekleyebilir.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Kimya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.