9. Sınıf Kimya · Çeşitlilik
Kovalent Bağ
- bağ elektron çifti
- bağ uzunluğu
- polar kovalent bağ
- apolar kovalent bağ
- elektronegatiflik
- molekül
Kovalent bağ nedir, polar ve apolar kovalent bağ nasıl ayrılır?
Kovalent bağ, ametal atomlarının valans elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşan bağdır. Ametallerin iyonlaşma enerjisi ve elektronegatifliği yüksek olduğu için bir ametal diğerine elektron vermez, elektronlar paylaşılır. İki hidrojen atomu yaklaşınca çekme ve itmenin dengelendiği uzaklıkta potansiyel enerji en düşük olur; H₂ için bu bağ uzunluğu yaklaşık 74 pm'dir. Ortak kullanılan iki elektrona bağ elektron çifti, kovalent bağlarla bağlı atom grubuna molekül denir. Apolar kovalent bağ elektronegatiflikleri aynı olan atomlar arasında oluşur: H₂, O₂, N₂ ve Cl₂ buna örnektir. Polar kovalent bağ elektronegatiflikleri farklı atomlar arasında oluşur; elektronlar elektronegatifliği büyük atoma daha çok çekilir ve bu atom kısmen negatif yüklenir: H₂O, HCl ve NH₃ buna örnektir. Elektronegatiflik farkı arttıkça polarlık artar; H–F bağında fark 1,80, H–Cl bağında 0,96 olduğundan H–F bağı daha polardır. Aynı iki ametal atomu arasındaki bağ her zaman apolardır.
Kovalent Bağ: konu anlatımı ve özeti
Kovalent bağ, elektron vermeye yatkın olmayan ametal atomlarının valans elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşan bağdır. Su, oksijen, metan gibi moleküllerin tamamı kovalent bağlarla bir arada durur.
- Ametallerin iyonlaşma enerjisi ve elektronegatifliği yüksektir; bu yüzden bir ametal diğerine elektron vermez, elektronlar paylaşılır.
- H₂ oluşumu: İki hidrojen atomu yaklaşınca her çekirdek diğer atomun elektronunu çeker, aynı zamanda çekirdekler ve elektronlar birbirini iter. Çekme ve itmenin dengelendiği uzaklıkta potansiyel enerji en düşüktür; H₂ için bu bağ uzunluğu yaklaşık 74 pm'dir.
- Ortak kullanılan iki elektrona bağ elektron çifti, iki çekirdek arasındaki uzaklığa bağ uzunluğu denir. Kovalent bağlarla bağlı atom grubuna molekül denir.
- Apolar kovalent bağ: Elektronegatiflikleri aynı olan atomlar arasında oluşur; elektronlar eşit çekilir. Örnekler: H₂, O₂, N₂, Cl₂.
- Polar kovalent bağ: Elektronegatiflikleri farklı atomlar arasında oluşur; elektronlar elektronegatifliği büyük atoma daha çok çekilir. Bu atom kısmen negatif (δ⁻), diğeri kısmen pozitif (δ⁺) yüklenir. Örnekler: H₂O, HCl, NH₃.
- Elektronegatiflik farkı arttıkça bağın polarlığı artar. Örnek: H–F bağında fark 4,00 − 2,20 = 1,80; H–Cl bağında 3,16 − 2,20 = 0,96 olduğundan H–F bağı daha polardır.
Unutma: Bağın polar ya da apolar olmasına atomların elektronegatiflik farkı karar verir; aynı iki ametal atomu arasındaki bağ her zaman apolardır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Kovalent bağı anlamanın yolu halat çekmeyi düşünmektir: İki atom aradaki elektron çiftini kendine çeker.
- İki atom aynıysa güçleri de aynıdır, elektronlar ortada kalır: Cl–Cl bağı apolardır.
- Atomlar farklıysa elektronegatifliği büyük olan elektronları kendine yaklaştırır: H–Cl bağında elektronlar klora yakındır.
- Elektronların yaklaştığı atom kısmen negatif (δ⁻), diğeri kısmen pozitif (δ⁺) olur.
- Elektronegatiflik farkı büyüdükçe bağ daha polar olur.
Günlük hayattan: Su molekülünde oksijen elektronları hidrojenlerden daha güçlü çeker; suyun birçok özelliği bu kısmi yüklerden gelir.
Sık yapılan hata: "Polar bağda elektronlar bir atomdan diğerine tamamen geçer." Doğrusu: Tam geçiş iyonik bağda olur. Polar kovalent bağda elektronlar paylaşılmaya devam eder, yalnızca bir atoma daha yakın durur.
Derinleş
Elmas, şeker ve oksijen gazının hepsinde kovalent bağ bulunduğu hâlde neden bu kadar farklı özellikler gösterdiğini araştır. Bağın kendisi ile atomların nasıl düzenlendiği arasındaki farkı bir kavram haritasıyla göster. Ardından şunu tartış: Bir maddenin yalnızca bağ türüne bakarak sertliği, erime noktası ya da hâli hakkında karar vermek neden yanıltıcı olabilir? Kendi seçtiğin bir örnekle açıkla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
KİM.9.2.3Kovalent bağ oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
- a) Bağ yapan ametal atomlarının çekirdekleri ve ortak kullanılan elektronlar arasındaki elektrostatik etkileşim sürecine ilişkin gözlem temelinde önermeler oluşturur.
- c) Ametal atomları arasındaki etkileşim sürecine ilişkin tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir şeker kristali suda çözündüğünde, birbirine kovalent bağlarla bağlı karbon, hidrojen ve oksijen atomlarından oluşan gruplar bozulmadan su tanecikleri arasına dağılır. Her grup sakkarozun formülündeki sayıda atom içerir. Kovalent bağlarla birbirine bağlanmış bu tür atom gruplarına ne ad verilir?
- A) Molekül
- B) Kristal örgü
- C) Katyon
- D) Alaşım
- E) İyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Molekül
Kovalent bağlarla birbirine bağlı belirli sayıda atomdan oluşan bağımsız taneciklere molekül denir; şeker çözünürken moleküller birbirinden ayrılır ama kendileri bozulmaz. Kristal örgü, katı şekerde moleküllerin düzenli dizilişini anlatır; çözünmüş hâldeki tek tek grupları adlandırmaz.
Kolay
2Tüplerdeki oksijen gazının O₂ molekülleri ve doğal gazın ana bileşeni olan metanın CH₄ molekülleri ametal atomlarından oluşur. Bu moleküllerde atomlar birbirine kovalent bağlarla bağlıdır. Kovalent bağ nasıl oluşur?
- A) Bir metalin ametale elektron vermesiyle
- B) Katyonlarla elektron denizinin çekimiyle
- C) Ametal atomlarının elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla
- D) Zıt yüklü iyonların kristal örgü kurmasıyla
- E) Soy gaz atomlarının elektron kaybetmesiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ametal atomlarının elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla
Kovalent bağda ametal atomları değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanır; ortak elektron çifti iki çekirdek tarafından da çekilerek atomları bir arada tutar. Elektron aktarımı ve zıt yüklü iyonların çekimi iyonik bağı, katyonlarla elektron denizinin çekimi ise metalik bağı anlatır.
Kolay
3Bir öğrenci, elektronegatiflik değerleri aynı olan iki atom arasındaki bağı gösteren bir simülasyon izliyor. Simülasyonda bağ elektronlarının iki çekirdek arasında eşit biçimde dağıldığı ve molekülün hiçbir ucunda kısmi yük oluşmadığı görülüyor. Bu iki atom arasında oluşan bağ türü hangisidir?
- A) Polar kovalent bağ
- B) İyonik bağ
- C) Metalik bağ
- D) Hidrojen bağı
- E) Apolar kovalent bağ
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Apolar kovalent bağ
Elektronegatiflikleri aynı olan atomlar bağ elektronlarını eşit çeker; kısmi yük oluşmaz ve bağ apolar kovalent bağdır (H₂, Cl₂ gibi). Polar kovalent bağda elektronegatiflik farkı vardır ve elektronlar bir atoma daha yakındır; hidrojen bağı ise atomlar arası değil moleküller arası bir etkileşimdir.
Kolay
4Bir öğrenci veri kitapçığında H–H için 74 pm, H–Cl için 127 pm gibi değerlerin "bağlı iki atomun çekirdekleri arasındaki uzaklık" açıklamasıyla verildiğini görüyor. Bu niceliğin kitapçıktaki adını bulmak istiyor. Kovalent bağla bağlı iki atomun çekirdekleri arasındaki uzaklığa ne ad verilir?
- A) Bağ enerjisi
- B) Dipol moment
- C) İyon yarıçapı
- D) Bağ uzunluğu
- E) Atom yarıçapı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bağ uzunluğu
Kovalent bağla bağlı iki atomun çekirdekleri arasındaki uzaklık bağ uzunluğudur; pm gibi uzunluk birimleriyle verilir. Atom yarıçapı da uzunluk birimiyle verildiği için çekici gelebilir; ancak aynı iki atom arasındaki bağ uzunluğunun yarısıdır, çekirdekler arası uzaklığın tamamı değildir.
Kolay
5Kovalent bağ oluşurken iki atom elektronlarını ortaklaşa kullanır. İki atom arasında ortak kullanılan iki elektrona ne ad verilir?
- A) Bağ elektron çifti
- B) Ortaklanmamış elektron çifti
- C) Elektron denizi
- D) İç katman elektronu
- E) Serbest elektron
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bağ elektron çifti
Kovalent bağda iki atomun ortak kullandığı iki elektrona bağ elektron çifti denir. Ortaklanmamış elektron çifti ise bağa katılmayan elektronlardır.
Kolay
6Bir bağın polar kovalent olması için bağ yapan atomların elektronegatifliklerinin farklı olması gerekir. Aşağıdaki moleküllerden hangisinde polar kovalent bağ bulunur?
- A) H₂
- B) HF
- C) O₂
- D) N₂
- E) F₂
Cevabı göster
Doğru cevap: B) HF
HF'de hidrojen ve flor farklı elektronegatifliğe sahiptir; bağ polardır. H₂, O₂, N₂ ve F₂ aynı iki atomdan oluştuğu için apolar bağ içerir.
Kolay
7Elektronegatiflik değerleri C = 2,55, O = 3,44 ve F = 3,98'dir. Buna göre C–O ve C–F bağlarından hangisi daha polardır?
- A) C–F bağı
- B) C–O bağı
- C) İkisi eşit polardır
- D) İkisi de apolardır
- E) Karşılaştırma yapılamaz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) C–F bağı
Elektronegatiflik farkı C–F için 3,98 − 2,55 = 1,43, C–O için 3,44 − 2,55 = 0,89'dur; fark büyük olan C–F daha polardır.
Kolay
8HCl molekülü için kimya kitabında H atomu δ⁺, Cl atomu δ⁻ simgeleriyle gösterilmiştir. δ⁺ ve δ⁻ simgeleri neyi ifade eder?
- A) Atomların tamamen iyon hâline geçtiğini
- B) Atomların proton sayılarını
- C) Bağın bir iyonik bağ olduğunu
- D) Atomların üzerindeki kısmi pozitif ve kısmi negatif yükü
- E) Atomların çekirdek yüklerini
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Atomların üzerindeki kısmi pozitif ve kısmi negatif yükü
δ⁺ ve δ⁻ simgeleri polar bağda oluşan kısmi pozitif ve kısmi negatif yükleri gösterir. Bu yükler tam iyon yükü değildir; elektron tamamen aktarılmaz.
Kolay
9Doğal gazın ana bileşeni olan metanda (CH₄) karbon dört hidrojen atomuna bağlıdır. Elektronegatiflik değerleri C = 2,55, H = 2,20 olduğuna göre C–H bağı hangi türdendir?
- A) Apolar kovalent bağ
- B) İyonik bağ
- C) Polar kovalent bağ
- D) Metalik bağ
- E) Bağ oluşmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Polar kovalent bağ
C ve H farklı elektronegatifliğe sahip ametallerdir; bağ elektronları karbona biraz daha çok çekilir ve bağ polar kovalenttir. Apolar bağ yalnızca elektronegatifliği eşit atomlar arasında oluşur.
Kolay
10Bir kimya sözlüğünde “Birbirine kovalent bağlarla bağlanmış atomlardan oluşan, belirli sayıda atom içeren tanecik” tanımı yer alıyor. Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) İyon
- B) Molekül
- C) Kristal örgü
- D) Elektron denizi
- E) Katyon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Molekül
Kovalent bağlarla bağlı atom grubuna molekül denir. Kristal örgü ise iyonik bileşiklerde iyonların oluşturduğu düzenli yapıdır.
Kolay
11Hidrojen molekülünde (H₂) iki hidrojen atomu birer elektronlarını ortaklaşa kullanarak bağ oluşturur. H₂ molekülünde bağı oluşturan toplam elektron sayısı kaçtır?
- A) 1
- B) 2
- C) 4
- D) 3
- E) 0
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 2
Her hidrojen atomu bağa bir elektron katar; ortak kullanılan iki elektron bir bağ elektron çifti oluşturur.
Kolay
12Kovalent bağ, ametal atomlarının elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşur. Aşağıdaki bileşiklerden hangisinde atomlar arasında kovalent bağ bulunur?
- A) NaCl
- B) H₂O
- C) MgO
- D) KBr
- E) CaF₂
Cevabı göster
Doğru cevap: B) H₂O
Su molekülü hidrojen ve oksijen gibi iki ametalden oluşur ve kovalent bağ içerir. NaCl, MgO, KBr ve CaF₂ ise metal ile ametal arasında oluşan iyonik bileşiklerdir.
Kolay
13Bir öğrenci aynı elementin iki atomu arasında oluşan bağları inceliyor (örneğin O₂ ve Cl₂). Aynı iki ametal atomu arasında oluşan bağın türü hangisidir?
- A) Polar kovalent bağ
- B) İyonik bağ
- C) Metalik bağ
- D) Hidrojen bağı
- E) Apolar kovalent bağ
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Apolar kovalent bağ
Aynı iki ametal atomunun elektronegatiflikleri eşittir; bağ elektronları eşit çekilir ve bağ apolar kovalenttir.
Kolay
14Amonyak (NH₃) molekülünde azotun elektronegatifliği 3,04, hidrojeninki 2,20'dir. N–H bağında kısmi negatif yük (δ⁻) hangi atom üzerinde bulunur?
- A) Hidrojen
- B) İki atom üzerinde eşit
- C) Azot
- D) Hiçbir atom üzerinde
- E) Bağın tam ortasında
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Azot
Bağ elektronları elektronegatifliği büyük olan azota daha çok çekilir; azot kısmen negatif (δ⁻), hidrojen kısmen pozitif (δ⁺) olur.
Kolay
15Ametal atomları birbirleriyle bağ yaparken elektron vermek yerine elektronlarını ortaklaşa kullanır. Ametallerin bu davranışını açıklayan özellik hangisidir?
- A) İyonlaşma enerjilerinin ve elektronegatifliklerinin düşük olması
- B) Atom yarıçaplarının çok büyük olması
- C) Serbest elektron denizi oluşturmaları
- D) Son katmanlarının her zaman tam dolu olması
- E) İyonlaşma enerjilerinin ve elektronegatifliklerinin yüksek olması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İyonlaşma enerjilerinin ve elektronegatifliklerinin yüksek olması
Ametallerin iyonlaşma enerjisi ve elektronegatifliği yüksektir; biri diğerine elektron vermediği için elektronlar paylaşılır. Düşük iyonlaşma enerjisi metallere özgüdür.
Kolay
16Kovalent bağ yapan iki atomun ortak kullandığı bağ elektron çifti, iki atoma göre en çok hangi bölgede bulunur?
- A) Yalnızca birinci atomun iç katmanında
- B) İki atomun dışında, molekülden uzakta
- C) Yalnızca çekirdeklerin içinde
- D) Rastgele, molekülden kopmuş hâlde
- E) İki atomun çekirdekleri arasında
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İki atomun çekirdekleri arasında
Bağ elektron çifti iki çekirdek arasında bulunur ve her iki çekirdek tarafından çekilir; bu çekim atomları bir arada tutar.
Kolay
17Bir öğrenci, iki hidrojen atomunun çekirdekleri arasındaki uzaklığa göre sistemin potansiyel enerjisini veren bir veri kümesini inceliyor. Atomlar birbirinden 300 pm uzaktayken potansiyel enerjinin sıfır kabul edildiğini görüyor. Bu uzaklıkta potansiyel enerjinin sıfır kabul edilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Atomlar arasındaki çekme ve itme kuvvetlerinin birbirini dengelemesi
- B) Atomların bu uzaklıkta kararlı bir molekül oluşturmuş olması
- C) Atomların valans elektronlarını ortaklaşa kullanmaya başlaması
- D) Atomlar arasında henüz çekme ya da itme etkileşiminin bulunmaması
- E) Atomların çekirdeklerinin birbirini en güçlü biçimde itmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Atomlar arasında henüz çekme ya da itme etkileşiminin bulunmaması
Çekirdekler arasındaki uzaklık büyükken atomlar arasında herhangi bir etkileşim bulunmaz; bu nedenle bu uzaklıkta sistemin potansiyel enerjisi sıfır kabul edilir. Çekme ve itme kuvvetlerinin dengelenmesi ve kararlı molekülün oluşması bağ uzunluğunda (yaklaşık 74 pm) gerçekleşir; o uzaklıkta potansiyel enerji sıfır değil, en düşük değerindedir.
Kolay
18İki hidrojen atomu (₁H) birer elektronunu ortaklaşa kullanarak H₂ molekülünü oluşturur. Ortaklaşa kullanılan elektronlar bağ yapan iki atomun da çekirdeği tarafından çekilir ve her iki atom için de sayılır. Buna göre H₂ molekülündeki toplam elektron sayısı ve her bir hidrojen atomunun dış enerji seviyesinde sahip olduğu kabul edilen elektron sayısı sırasıyla kaçtır?
- A) 2 – 1
- B) 2 – 2
- C) 2 – 4
- D) 4 – 2
- E) 4 – 4
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 2 – 2
Her hidrojen atomunun 1 elektronu vardır; molekülde toplam 2 elektron bulunur ve bu iki elektron bağ elektron çiftini oluşturur. Ortak kullanılan çift iki atom için de sayıldığından her hidrojen atomu dış enerji seviyesinde 2 elektrona sahip olur. Ortak kullanım elektron sayısını artırmaz; molekülde 4 elektron yoktur.
Orta
19Bir öğrenci model setiyle azot (N₂), hidrojen florür (HF) ve klor (Cl₂) moleküllerinin modellerini yapıyor. Her modelde bağ yapan atomların elektronegatifliklerini karşılaştırarak bağları sınıflandıracak: I. N₂ II. HF III. Cl₂ Bu moleküllerden hangilerinde yalnızca apolar kovalent bağ bulunur?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız II
- C) I ve II
- D) I ve III
- E) II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: D) I ve III
N₂ ve Cl₂ aynı elementin iki atomundan oluştuğu için elektronegatiflik farkı sıfırdır ve bağları apolar kovalenttir. HF'de F'nin elektronegatifliği H'ninkinden çok büyük olduğundan bağ polar kovalenttir. Ametal atomları arasındaki her bağı apolar sanan öğrenci HF'yi de bu gruba katabilir.
Orta
20Bir öğrenci, sodyum ile klor arasında iyonik bağ oluştuğunu, iki klor atomunun ise Cl₂ molekülünde kovalent bağla bağlandığını öğreniyor. İki klor atomunun da elektron almaya yatkın olduğunu bildiği için neden iyon oluşturmadıklarını merak ediyor. İki ametal atomu arasında iyonik bağ yerine kovalent bağ oluşmasının nedeni hangisidir?
- A) Elektronegatiflikleri düşük olduğundan hiç elektron alamazlar.
- B) Ametaller kendi aralarında elektron denizi oluşturur.
- C) Ametal atomlarının hiç valans elektronu bulunmaz.
- D) İyonlaşma enerjileri yüksek olduğundan biri diğerine elektron vermez.
- E) Atom yarıçapları büyük olduğundan elektron alamazlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İyonlaşma enerjileri yüksek olduğundan biri diğerine elektron vermez.
Ametallerin iyonlaşma enerjileri yüksektir; ikisi de elektron almaya yatkın olduğundan biri diğerine elektron vermez, bunun yerine elektronlarını ortaklaşa kullanırlar. Ametallerin elektronegatifliği düşük değil yüksektir; elektron denizi ise metallere özgüdür.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Kimya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.