12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Şiir
Dil Bilgisi: Kelimelerde Anlam Değişmeleri
- anlam değişmesi
- anlam genişlemesi
- anlam daralması
- anlam kayması
- anlam iyileşmesi
- anlam kötüleşmesi
- çok anlamlılık
Kelimelerde anlam değişmesi nedir, türleri nelerdir?
Anlam değişmesi, bir kelimenin zamanla karşıladığı kavramdan uzaklaşması ya da yeni bir kavramı anlatmasıdır ve genişleme, daralma, kayma, iyileşme, kötüleşme olarak beş biçimde görülür. Anlam genişlemesinde kelimenin anlam alanı büyür; yol kelimesi yürünen yer anlamının yanında yöntem anlamını da kazanmıştır. Anlam daralmasında anlam bir türe iner; oğul eskiden çocuk demekken bugün yalnızca erkek çocuğu anlatır. Anlam kaymasında kelime başka bir anlama geçer; koca eskiden yaşlı adam demekken bugün kadının eşidir. Anlam iyileşmesinde kötü anlam olumluya döner; yavuz kötü anlamından yiğit anlamına geçmiştir. Bu değişmeler sayesinde kelimeler zamanla çok anlamlı hâle gelebilir. Anlam kötüleşmesinde ise canavar kelimesi canlı anlamından vahşi yaratık anlamına kaymıştır. Genişlemede eski anlam korunup yenileri eklenir; kaymada ise kelime eski anlamından ayrılır.
Dil Bilgisi: Kelimelerde Anlam Değişmeleri: konu anlatımı ve özeti
Bu dil bilgisi konusu, kelimelerin zaman içinde anlamlarının nasıl değiştiğini beş başlıkta inceliyor. Anlam değişmelerini bilmek hem dilin tarihini anlamana hem de çok anlamlılık sorularını çözmene yardım eder.
- Anlam değişmesi: Kelimenin zamanla karşıladığı kavramdan uzaklaşması ya da yeni bir kavramı anlatmasıdır.
- Anlam genişlemesi: Kelimenin anlam alanının büyümesidir. Örneğin "yol" yürünen yer anlamının yanında yöntem, davranış biçimi gibi anlamlar kazanmıştır. Bu yolla kelimeler çok anlamlı olur.
- Anlam daralması: Anlamın bir bölüme ya da türe inmesidir. "Oğul" eskiden genel olarak çocuk demekken bugün yalnızca erkek çocuğu anlatır.
- Anlam kayması: Kelimenin başka bir anlama geçmesidir. "Koca" eskiden yaşlı adam demekken bugün kadının eşi anlamında kullanılır.
- Anlam iyileşmesi: Kötü anlamın olumluya dönmesidir. "Yavuz" eskiden kötü anlamındayken sonradan yiğit, güçlü anlamını kazanmıştır.
- Anlam kötüleşmesi: İyi ya da yansız anlamın olumsuzlaşmasıdır. "Canavar" eskiden canlı, hayvan demekken bugün yırtıcı, vahşi yaratık anlamındadır.
- Çok anlamlılık sorularında aynı kelimenin (yüz, sormak, gelmek) her cümledeki anlamını ayrı ayrı belirlemelisin.
Unutma: Genişleme ile kaymayı karıştırma: Genişlemede eski anlam korunur ve yenileri eklenir, kaymada ise kelime eski anlamından ayrılıp başka bir anlama geçer.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Anlam değişmelerini ayırt etmek için kelimenin eski anlamı ile bugünkü anlamını yan yana yaz, sonra aradaki ilişkiye bak:
- Anlam alanı büyüdüyse genişlemedir: "yol" artık yöntem de demektir.
- Anlam alanı küçüldüyse daralmadır: "oğul" eskiden çocuk demekken bugün yalnızca erkek çocuktur.
- Anlam olumsuzdan olumluya geçtiyse iyileşmedir; olumludan olumsuza geçtiyse kötüleşmedir.
- Anlam başka bir kavrama kaydıysa anlam kaymasıdır.
Bir soruda zorlanırsan kendine sor: Kelime bugün eskisinden daha çok şeyi mi, daha az şeyi mi, yoksa bambaşka bir şeyi mi anlatıyor?
Günlük hayattan: "Fare" kelimesi bilgisayarların yaygınlaşmasıyla ekrandaki imleci yöneten aleti de anlatmaya başladı; bu bir anlam genişlemesidir.
Sık yapılan hata: Mecaz anlamı her zaman anlam değişmesi sanmak. Doğrusu: Mecaz bir cümlede anlık kullanımdır; anlam değişmesi ise zamanla yerleşen bir değişimdir.
Derinleş
Teknolojiyle birlikte yeni anlam kazanan beş kelime bul (ör. bulut, ağ, indirmek) ve her birinin hangi anlam değişmesi türüne girdiğini gerekçesiyle açıkla. Ardından bir kelimenin anlamının kötüleşmesine ya da iyileşmesine toplumsal tutumların nasıl yol açtığını, seçtiğin bir örnek üzerinden tartış.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Eski bir metinde “canavar” kelimesinin hiçbir olumsuz çağrışım taşımadan “canlı, hayvan” anlamında kullanıldığını gören Pelin, bugün bu kelimenin “yırtıcı, vahşi yaratık”, hatta “acımasız insan” anlamında kullanıldığını fark ediyor. Pelin'in fark ettiği değişme hangi anlam olayına örnektir?
- A) Anlam iyileşmesi
- B) Anlam daralması
- C) Anlam kötüleşmesi
- D) Anlam genişlemesi
- E) Anlam kayması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Anlam kötüleşmesi
Yansız bir anlam taşıyan kelime olumsuz bir anlam kazandığı için bu bir anlam kötüleşmesidir. Anlam daralması da düşünülebilir; çünkü kelime artık bütün canlıları değil bir türünü anlatır, ancak burada öne çıkan değişme anlamın olumsuz bir değer kazanmasıdır.
Kolay
2Eski metinleri inceleyen Barış, “koca” kelimesinin bu metinlerde “yaşlı, ihtiyar adam” anlamında kullanıldığını görüyor; bugün ise bu kelime günlük dilde daha çok “kadının eşi” anlamında kullanılıyor. “Koca” kelimesindeki bu değişme hangi anlam olayına örnektir?
- A) Anlam kayması
- B) Anlam daralması
- C) Anlam kötüleşmesi
- D) Anlam genişlemesi
- E) Anlam iyileşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlam kayması
Kelime ilk anlamından uzaklaşıp başka bir kavrama, “eş” anlamına geçtiği için bu bir anlam kaymasıdır. Anlam daralması seçeneği çekicidir; çünkü “kadının eşi” daha dar bir kişi grubunu anlatır gibi görünür, ancak yaşlılık ile eş olmak farklı kavramlardır.
Kolay
3Eski metinleri okuyan Zehra, “oğul” kelimesinin eskiden kız ya da erkek ayrımı yapılmadan “çocuk, evlat” anlamında kullanıldığını, bugün ise yalnızca erkek çocuk için kullanıldığını öğreniyor. Zehra'nın öğrendiği bu değişme hangi anlam olayına örnektir?
- A) Anlam genişlemesi
- B) Anlam daralması
- C) Anlam kayması
- D) Anlam iyileşmesi
- E) Anlam kötüleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Anlam daralması
“Oğul” kelimesi bütün çocukları karşılarken zamanla yalnızca bir kısmını, erkek çocukları karşılar hâle gelmiştir; bu anlam daralmasıdır. Anlam kayması seçeneği çekicidir; ancak kaymada kelime eski anlamından uzaklaşıp başka bir kavrama geçer, burada ise anlam aynı kavramın içinde küçülmüştür.
Kolay
4Bir dil bilgisi sunumunda Ozan, bazı kelimelerin yüzyıllar içinde itibar kazandığını anlatıyor: eskiden küçümseyici ya da olumsuz bir çağrışım taşıyan bir kelime, zamanla bu çağrışımından kurtulup bugün olumlu, hatta övgü bildiren bir anlamda kullanılabiliyor. Ozan'ın anlattığı anlam olayına ne ad verilir?
- A) Anlam iyileşmesi
- B) Anlam kötüleşmesi
- C) Anlam kayması
- D) Anlam daralması
- E) Anlam genişlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlam iyileşmesi
Kötü ya da olumsuz bir anlamın zamanla olumluya dönmesi anlam iyileşmesidir. Anlam kayması seçeneği de bir anlam değişimini anlatır; ancak kaymada kelime başka bir kavrama geçer, iyileşmede ise değişen, kelimenin taşıdığı değerdir.
Kolay
5Dil bilgisi dersinde öğretmen tahtaya şu tanımı yazıyor: “Bir kelimenin zamanla karşıladığı kavramdan az çok uzaklaşması ya da yeni bir kavramı yansıtması.” Öğretmenin tanımladığı kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Karşıt anlamlılık
- B) Sesteşlik
- C) Ses değişmesi
- D) Eş anlamlılık
- E) Anlam değişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Anlam değişmesi
Kelimenin zamanla kavramından uzaklaşması ya da yeni kavram yansıtması anlam değişmesidir. Ses değişmesi kelimenin anlamıyla değil, ses yapısıyla ilgilidir.
Kolay
6Tarih dersinde “Yavuz” lakabını duyan Kerem, kelimenin bugün “yiğit, kahraman” anlamında kullanıldığını biliyor. Ders kitabına göre “yavuz” kelimesinin eskiden taşıdığı anlam aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güçlü, zengin
- B) Kötü, hırsız
- C) Bilge, âlim
- D) Yiğit, kahraman
- E) Genç, çocuk
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kötü, hırsız
Kitapta “yavuz” kelimesinin eskiden “kötü, hırsız” anlamında olduğu, sonra “yiğit, kahraman” anlamını kazandığı belirtilir. “Yiğit, kahraman” kelimenin bugünkü anlamıdır.
Kolay
7Eskiden iyi ya da yansız bir anlam taşıyan bir kelime, zaman içinde olumsuz bir anlam kazanmıştır. Bu kelimede görülen anlam değişmesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anlam iyileşmesi
- B) Anlam kötüleşmesi
- C) Anlam genişlemesi
- D) Anlam daralması
- E) Anlam kayması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Anlam kötüleşmesi
İyi ya da yansız anlamın olumsuzlaşması anlam kötüleşmesidir. Anlam iyileşmesi ise kötü anlamın olumluya dönmesidir.
Kolay
8Bir kelime başlangıçta karşıladığı anlamdan uzaklaşmış ve bu anlamla doğrudan ilgisi olmayan yeni bir anlamı karşılar olmuştur. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?
- A) Anlam daralması
- B) Anlam kayması
- C) Anlam kötüleşmesi
- D) Anlam iyileşmesi
- E) Anlam genişlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Anlam kayması
İlk anlamdan uzaklaşıp yeni bir anlama geçiş anlam kaymasıdır; “koca” kelimesi örnek verilir. Genişlemede ise eski anlam korunarak yeni anlamlar eklenir.
Kolay
9Eskiden genel bir kavramın bütününü karşılayan bir kelime, bugün o kavramın yalnızca bir türünü karşılar duruma gelmiştir. Bu kelimede görülen anlam değişmesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çok anlamlılık
- B) Anlam iyileşmesi
- C) Anlam kayması
- D) Anlam daralması
- E) Anlam genişlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Anlam daralması
Kelimenin karşıladığı alanın bütünden bir türe inmesi anlam daralmasıdır; “oğul” kelimesi buna örnektir. Genişleme ise türden bütüne doğru bir değişmedir.
Kolay
10Ders kitabında kelimelerdeki anlam değişmelerinin beş şekilde meydana geldiği belirtilmiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu beş anlam değişmesi türünden biri değildir?
- A) Anlam kayması
- B) Anlam genişlemesi
- C) Ses türemesi
- D) Anlam daralması
- E) Anlam iyileşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ses türemesi
Beş tür; anlam genişlemesi, daralması, kayması, iyileşmesi ve kötüleşmesidir. Ses türemesi bir ses olayıdır, anlam değişmesi türü değildir.
Kolay
11Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “gelmek” kelimesi “bir yerden bir yere ulaşmak” anlamında kullanılmıştır?
- A) Misafirlerimiz akşam yemeğine geldi.
- B) Bu iş bana çok zor geliyor.
- C) Yağmurdan sonra ortalığa bir serinlik geldi.
- D) Bu ceket bana biraz bol geldi.
- E) Aklıma birden güzel bir fikir geldi.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Misafirlerimiz akşam yemeğine geldi.
Misafirlerin yemeğe gelmesi, bir yerden başka bir yere ulaşmayı anlatır. “Bol geldi” cümlesinde kelime “uygun düşmek, görünmek” anlamındadır.
Kolay
12Bir kelime eskiden bir nesnenin yalnızca bir türünü ya da bir bölümünü gösterirken zamanla o nesnenin bütününü, bütün türlerini anlatır duruma gelmiştir. Bu kelimede görülen anlam değişmesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anlam genişlemesi
- B) Anlam kötüleşmesi
- C) Anlam iyileşmesi
- D) Anlam kayması
- E) Anlam daralması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlam genişlemesi
Bir türü gösterirken bütün türleri anlatır hâle gelmek anlam genişlemesidir. Daralma bunun tersidir: Kelime bütünü anlatırken bir türü ya da bölümü karşılar olur.
Kolay
13Bir kelimenin, anlam gelişmesi yoluyla asıl anlamı ile olan ilişkisini kaybetmeden yeni anlamlar kazanmasına ne ad verilir?
- A) Çok anlamlılık
- B) Anlam kayması
- C) Ses benzerliği
- D) Anlam daralması
- E) Eş seslilik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çok anlamlılık
Asıl anlamla ilişki korunarak yeni anlamlar kazanılmasına çok anlamlılık denir. Anlam kaymasında ise kelime ilk anlamından uzaklaşarak başka bir anlama geçer.
Kolay
14Bugün “yabani, yırtıcı hayvan” anlamında kullanılan “canavar” kelimesi, ders kitabına göre eskiden hangi anlamı karşılıyordu?
- A) Masallardaki dev
- B) Yırtıcı, vahşi yaratık
- C) Canlı, yaşayan, hayvan
- D) Yaşlı, ihtiyar
- E) Kahraman, yiğit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Canlı, yaşayan, hayvan
“Canavar” eskiden “canlı, yaşayan, hayvan” gibi yansız anlamlar taşıyordu; zamanla olumsuz anlam kazandı. “Yırtıcı, vahşi yaratık” kelimenin bugünkü anlamıdır.
Kolay
15Ders kitabında “yol” kelimesinin ilk anlamının “yürünen yer” olduğu, anlam genişlemesiyle yeni anlamlar kazandığı belirtilmiştir. Aşağıdakilerden hangisi kitapta “yol” kelimesinin kazandığı anlamlar arasında gösterilmemiştir?
- A) Davranış biçimi
- B) Ev, barınak
- C) Yöntem
- D) Sıvının içinden aktığı yer
- E) Tutum, gidiş
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ev, barınak
Kitapta “yol” için yöntem, sıvının geçtiği yer, davranış, tutum, gidiş anlamları sayılır. “Ev, barınak” bu anlamlar arasında yoktur.
Kolay
16Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yüz” kelimesi “surat, çehre” anlamında kullanılmıştır?
- A) Çocuklar akşama kadar gölde yüzdü.
- B) Kumaşın yüzü parlak, astarı mattı.
- C) Duvarın dış yüzünü maviye boyadık.
- D) Haberi duyunca yüzü kıpkırmızı oldu.
- E) Salona yüz kişi rahatça sığdı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Haberi duyunca yüzü kıpkırmızı oldu.
Yüzün kızarması insanın çehresiyle ilgilidir. “Kumaşın yüzü” ve “duvarın dış yüzü” ise bir şeyin görünen dış tarafı anlamındadır.
Kolay
17Sözlük çalışması yapan Arda, anlam genişlemesiyle oluşan yeni anlamların kelimenin asıl anlamıyla ilişkisini koruduğunu öğreniyor ve aynı biçimde yazılan kelimelerin geçtiği cümle çiftlerini inceliyor. Aşağıdaki cümle çiftlerinin hangisinde iki kullanım arasında böyle bir anlam ilişkisi kurulamaz?
- A) Kolu alçıdaydı. / Gömleğin kolu yırtılmıştı.
- B) Demlikteki çay soğumuş. / Köyün yanındaki çay taşmış.
- C) Dağın eteğinde bir köy var. / Eteğinin ucu ıslanmış.
- D) Ağacın kökü çürümüş. / Sorunun kökü derinde.
- E) Kuşun kanadı kırılmış. / Kapının kanadı açıktı.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Demlikteki çay soğumuş. / Köyün yanındaki çay taşmış.
İçecek olan “çay” ile küçük akarsu anlamındaki “çay” aynı biçimde yazılan iki ayrı kelimedir; aralarında anlam ilişkisi yoktur. Öteki çiftlerde yeni anlam, biçim ya da işlev benzerliğiyle asıl anlama bağlıdır (kol, etek, kök, kanat).
Kolay
18Dil bilgisi notlarını düzenleyen Nil, anlam değişmelerini gruplamak istiyor. Birinci gruba kelimenin anlattığı kavramın kapsamının büyüyüp küçüldüğü türleri, ikinci gruba ise kelimenin olumlu ya da olumsuz bir değer kazandığı türleri yazacak. Nil'in birinci gruba yazacağı türler aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
- A) Anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi
- B) Anlam kayması ve anlam iyileşmesi
- C) Anlam genişlemesi ve anlam kayması
- D) Anlam genişlemesi ve anlam daralması
- E) Anlam daralması ve anlam kötüleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Anlam genişlemesi ve anlam daralması
Genişlemede kelime bir bölümden bütüne, daralmada bütünden bir bölüme geçer; ikisinde de değişen kapsamdır. İyileşme ve kötüleşmede değişen değerdir. Kaymada ise kelime başka bir anlama geçer, kapsamı büyüyüp küçülmez.
Orta
19“Yüz”, “ayak”, “göz” gibi kelimelerin sözlük maddelerini inceleyen Nisa, her birinin ilk anlamının yanında “masanın ayağı”, “iğnenin gözü”, “duvarın yüzü” gibi yeni anlamlar kazandığını görüyor. Nisa'nın incelediği türden anlam genişlemesine uğrayan kelimeler için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Çok anlamlı hâle gelirler.
- B) Eski anlamlarını tümüyle yitirirler.
- C) Yalnızca olumsuz anlam kazanırlar.
- D) Anlam alanları tek bir türe iner.
- E) Yalnızca yabancı kelimelerde görülür.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çok anlamlı hâle gelirler.
Anlam genişlemesinde kelime ilk anlamıyla ilişkisini koruyarak yeni anlamlar kazanır; böylece çok anlamlı olur. “Eski anlamlarını yitirirler” seçeneği anlam kaymasıyla karıştırılabilir; oysa “ayak”, “göz”, “yüz” gibi kelimeler ilk anlamlarını hâlâ korumaktadır.
Orta
20Çok anlamlılık konusunu çalışan Mert, “çekmek” fiilinin farklı anlamlarını gösteren cümleler topluyor ve arkadaşından, cümlelerden birinde fiilin hangi anlamda kullanıldığını bulmasını istiyor. Mert'in topladığı cümlelerin hangisinde “çekmek” kelimesi “katlanmak, sıkıntıya dayanmak” anlamında kullanılmıştır?
- A) Bahçe kapısını arkasından yavaşça çekti.
- B) Bu kumaş yıkanınca biraz çekermiş.
- C) Gün batımının fotoğrafını çekti.
- D) Yıllarca yokluk çekti ama umudunu yitirmedi.
- E) Ocaktaki pilav bütün suyunu çekmiş.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yıllarca yokluk çekti ama umudunu yitirmedi.
“Yokluk çekmek” sıkıntıya katlanmak demektir. Diğer cümlelerde sürükleyerek kapamak, kısalmak, fotoğraf almak ve emmek anlamları vardır; kumaşın “çekmesi” de bir değişime uğramayı anlattığı için çekici olabilir, ancak bir sıkıntıya katlanmayı değil, boyca kısalmayı bildirir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.